1RE, XII-2, Stuttgart, 1925, s. v. legio (II Parthica) p. 1476-1483 (E. Ritterling).
2Cass. Dio, 55, 24, 4 : καὶ τὸ τρίτον τὸ ἐν Ῥαιτίᾳ, ἃ καὶ Ἰταλικὰ κέκληται, Σεουῆρος τὰ Παρθικά, τό τε πρῶτον καὶ τὸ τρίτον τὰ ἐν Μεσοποταμίᾳ, καὶ τὸ διὰ μέσου τὸ δεύτερον τὸ ἐν τῇ Ἰταλίᾳ. ; cf. Tortorici 1975, p. 19-22 ; Chiarucci 2006, p. 49 et suiv. En même temps furent créées les légions Ia et IIIa Parthicae.
3Speidel 2007, p. 411-413 = Speidel 2009, p. 187-189. E. Ritterling proposait 197, date qui a été reprise par nombre de chercheurs ; d’autres penchent pour 196. Cf. Chiarucci 2006, p. 51 pour l’historiographie concernant la datation de la création.
4CIL, VI, 3409 (p. 3393), Rome : [… bene] mer(enti) fecit / [… L]aterano et Ru/[fino co(n)s(ulibus), in leg(ione) II Parth(ica) coh(orte)] IIII mil(es) fac(tus) est, di/[uo Antonino IIII et Balbino co(n)s(ulibus) defun]ctus est {a}eques XI / […] optio anni(!) XIII / [… defu]nctus est XVII / [… praefe]cti optioni prim[i] / [pili leg(ionis) II] Parthicae […] ; cf. Ricci 2000, p. 397 ; Ferdinandi 2010, p. 199-221.
5Selon A. R. Birley (Birley 1988, p. 129), elle resta en Italie.
6Van Rengen 2000, p. 410.
7Van Rengen 2000, p. 407-410.
8Tortorici 1975, p. 18 ; Lugli 2024, p. 56-65 ; 119-124.
9En Bretagne sous Septime Sévère, sur le limes rhénan sous Caracalla, en Syrie sous Caracalla, Sévère Alexandre et Gordien III, sous Philippe l’Arabe sur le limes danubien… Sur les rôles de la légion, cf. Smith 1972, p. 485-500 ; Ricci 2000, p. 398 ; Chiarucci 2006, p. 65-67.
10Contrairement à la IIIe légion Auguste qui fut condamnée après la chute de Maximin en 238, elle sut changer de camp à temps. Cf. pour la legio IIIa Augusta, Lefebvre 2020 et la thèse en cours d’Oussama Rebhi, La IIIe légion Auguste, victime de l’abolitio memoriae. Traduction épigraphique dans les cités d’Afrique du Nord.
11Lugli 1965, p. 224 ; Ferdinandi 2010, p. 206.
13Seueriana Antoninianna ? cf. Speidel 1983, p. 119.
14Ferdinandi 2010, p. 210.
15Pour un bilan, Chiarucci 2006, p. 52 et suiv.
16Les inscriptions ont été retrouvées dans le rempart antique de la ville, consolidé dans la seconde moitié du iiie s. Cf. Balty 1987 ; Balty 1988, p. 97-104 et pour une bibliographie plus complète et récente, Faure 2013, p. 242, n. 8.
17Faure 2013, p. 241-266.
18Y ont été utilisées au milieu du iiie s., nombre de stèles provenant de la nécropole militaire située sans doute à proximité.
19Balty & Van Rengen 2008, p. 146-148 (AE, 2008, 1523).
20Faure 2013, p. 244, tableau 1.
21https://www.ubi-erat-lupa.org/simplesearch.php
22Lugli 1965, p. 221-242 ; Tortorici 1975, p. 19 ; Chiarucci 1999, p. 69-116.
23Dans les diverses nécropoles autour du camp, les inscriptions funéraires des soldats de la IIe légion voisinent avec stèles, cippes et sarcophages de simples particuliers. Les nécropoles n’étaient pas réservées aux soldats et n’étaient donc pas placées sous une surveillance militaire.
24Lörincz 1982 ; Fitz 1983, p. 35-89.
2514 inscriptions pouvaient laisser penser à un octroi avant 211 : Fitz 1976, p. 216-217 ; Lörincz 1982.
26Fitz 1976, p. 215-222 ; Van Rengen 2000, p. 407-408.
27À plusieurs moments du règne : Fitz 1983, p. 74.
28Fitz 1983, p. 76-81 ; 81-83.
30HA, Car., 2, 7-8 : 7. Pars militum apud Albam Getam occisum aegerrime accepit, dicentibus cunctis duobus se fïdem promisisse liberis Seueri, duobus seruare debere, 8. clausisque portis diu imperator non admissus nisi delenitis animis, non solum querellis de Geta et criminationibus editis, sed inormitate stipendii militibus. Solet, placatis, atque inde Romam redit ; Geta, 6, 1-2. Sur l’attitude de Caracalla envers les militaires, cf. Alföldy 1972, p. 40-41.
32RE, XII-2, Stuttgart, 1925, s. v. legio (II Parthica) p. 1476-1483 (E. Ritterling), 1479 ; Fitz 1983, p. 83-89.
33Balty & Van Rengen 1993, no 2 (AE, 1993, 1572) = Legio-II-Parth., 2, Apamée : [… V]iuio Bataoni, / mil(iti) leg(ionis) II Part(h)ic(a)e Anto/ninianae Piae F(elicis) F(idelis) Aet(ernae), / coh(orte) VI princ(ip)is prioris, / qui uixit an(n)is XXXX, mi/litauit an(n)<i=E>s XVIII, (h)oris / noctis II defu(n)ctus / Aegeas cuius corpus / conditum Catabolo / titulum positum Apam(e)/ae ab Aurelio Mucazano, h/erede b(e)ne merenti fecit.
34Cf. par exemple : IG, II2, 3416 (SEG, 34, 1984, 186), Éleusis (Achaïe) ; peut-être RIB, 783 (AE, 1977, 495), Brocavum (Bretagne) ; SEG, 46, 1996, 379, Ampoula (Achaïe). Le martelage du nom de Caracalla doit donc être à chaque fois analysé avec prudence : ainsi dans IRT, 423, Lepcis Magna, l’effacement n’est dû qu’à la nécessité de réemployer le bloc, et non à la condamnation de la mémoire.
35Publié par Modugno-Tofini 1990-1991, p. 37-42 (AE, 1993, 422) et repris par Bruun 1995 (AE, 1995, 255).
36L’éditeur, S. Modugno-Tofini (Modugno-Tofini 1986, p. 35-37) propose cette restitution pour ce cippe : D(is) M(anibus) / […]us ui(xit) an/[n … ] I m 7 IX leg(ionis) II / [P(arthicae) S(euerianae) ? mi]l(itauit) ann(is) I / [… fe]cit / […]n, différente de celle mise à disposition sur le site de Clauss-Slaby (EDCS 64500244 : D(is) M(anibus) / […]us vi(xit) [a]n(nis) / […]II[…] |(centurio) leg(ionis) II / [P(arthicae) …]NI / [… fe]cit / […]N), plus prudent sur le surnom de la légion et la restitution de la ligne 4. La photographie permet de bien distinguer le NI final de la ligne 4 ; la lettre précédant ces deux lettres a été lue par l’éditeur comme un A, mais l’état de la pierre dans cette zone rend difficile la validation de cette proposition.
37EDCS 73000007, Apamea : D(is) M(anibus) // T(itus) Flauius Seutes, mil(es) leg(ionis) II Part[h(icae)] / Antoninianae P(iae) F(elicis) F(idelis) Aet(ernae) | (centuria) IIII pr(imi) / p(ili) post(erioris), militauit annis XXIII, / uixit annis XLII mensibus VI, Sep/tim(i)us Boscila, mil(es) leg(ionis) s(upra) s(criptae) | (centuria) s(upra) s(cripta), he/res et Aur(elius) Asclepiades secundus he/res b(ene) m(erenti) f(ecerunt).
38Balty & Van Rengen 1993, no 3 (AE, 1993, 1573) = Legio-II-Parth., 3, Apamea : D(is) M(anibus), / Aurel(ius) Zoilus, mil(es) leg(ionis) II Parth(icae) / Antoninianae [P(iae) F(elicis) F(idelis) Aet(ernae) | (centuria) …] pr(incipis) pr(ioris), / probatus ann(orum) XX, mil(itauit) ann(os) XX, dec(essit) ann(orum) X/XXX, Aure(lii) Dionusius et Lon[ginus, mil(ites)] / leg(ionis) s(upra) s(criptae), hered(es) b(ene) m(erenti) fecerunt.
39Lupa 13320, Apamea : D(is) M(anibus) / Aur(elio) Conimenco, mil(iti) / leg(ionis) II Part(hicae) Antonini(anae) / P(iae) F(elicis) F(idelis) (A)eter(nae) | (centuria) IIII pr[…], / uixit ann(os) XXV, milit(auit) / ann(os) V, Fl(auius) Marius Vin/dix, frater (h)eres et / [Au]r(elius) Maxim[us …] / b(ene) m(erenti) f(ecerunt). La photographie est disponible sur le site : https://www.ubi-erat-lupa.org/monument.php?id=13320.
41Modugno-Tofini 1990-1991, p. 37-42 (AE, 1993, 422 ) = Bruun 1995, p. 9-27 (AE, 1995, 255), Albanum : [Ioui] O[ptimo Maximo], / [pr]o s[alute et reditu] / Imp(eratoris) Cae[s(aris) ⟦M(arci) Aureli Anto⟧/[⟦nini Pii Felicis Aug(usti)⟧] / [⟦et M(arci) Aureli Alexandri⟧] / nobiliss[i]mi [Caesar(is)], / C(aius) Cassius Seuer[ianus(?)], / praep(ositus) militum […] / leg(ionis) II Parth(icae) ⟦Antonin(ianae)⟧ / P(iae) F(elicis) F(idelis) Aet(ernae), eiusdemq(ue) [leg(ionis)] / princeps et primus pil(us) / et quod Alexandriae / cum | (centurio) ageret in pericu/lis constitutus Numi/ne eius adiuuante libera/tus sit ex uoto posuit.
42Lugli 1965, p. 230, no 3 (AE, 1968, 90), Albanum : Aurel[io …,] / mil(iti) le[g(ionis)] sec(undae) / Par[th(icae)] ⟦Antonin(ianae)⟧ | (centuria) / [po]ster(ioris?) […]I stip[end(iorum)] / XXV, h(eres) b(ene) m(erenti) fec(it).
43CIL, XIV, 2283 = VI, 3373, Ager Albanus, nécropole : D(is) M(anibus), / Aurelius / Dassius milit/auit in leg(ione) II Part(hica) / Antoniniana Ae(terna) Pi(a) [F(elice)]/ Fi(deli) annis XVIIII, ex c<a=I>u/sa miss(us) hon(esta) m(issione) ex leg(ione) / s(upra) s(cripta), uix(it) annis L m(ensibus) III / d(iebus) XXVI, fec(it) m[e]m/ori(a)e Aurel[….]us / Seuer(us) DD LMS / heres eius b(ene) m(erenti) f(ecit).
44CIL, XIV, 4213, Ager Albanus : [… A]ur[…]us mil(itum) / […] leg(ionis) II Parth(icae) […]ant / […]s VII.
45Modugno-Tofini 1986, p. 35-37, no 2, Albanum (cf. note 36).
46CIL, VI, 3734 = 31058, Rome : Victoriae Aeter(nae) / d(omini) n(ostri) Imp(eratoris) Caes(aris) Marc(i) / Aureli ⟦Antonini⟧ / Pii Felic(is) Aug(usti), ponti[f(icis)] / maximi, trib(unicia) pot(estate) II[I], / co(n)s(ulis) III, p(atris) p(atriae), diui Seue/ri nepotis, / leg(io) II Pa[r]thica / Antoniana P(ia) / F(elix) F(idelis) Aet(erna) deuota nu/mini [m(aiestati)q(ue) e]ius.
47CIL, VI, 2579, Rome : [C(aius?) Iulius] C(ai) f(ilius) Vlpia P(o)et<o=A>uio/ne C(aius) Iulius Iulianus, / uet(eranus) Aug(usti) n(ostri) uix(it) ann(os) / XXXVIII men(sem) I d(ies) III / milit(auit) ann(os) XVIII in / coh(orte) V pr(aetoria) P(ia) V(indice) | (centuria) Gratili/ani, C(aius) Iulius Glaus, / mil(es) leg(ionis) II Parthic(a)e An/toninian(a)e P(iae) F(elicis) F(idelis) (A)eter/n(a)e, C(aius) Iulius, t(ribunus) mil(itum) coh(ortis) XII / urb(anae) fratres et C(aius) An/tonius Ripanus, uet(e)ra/nus (h)eredes bene mer(enti) / curauerunt ; CIL, VI, 3410, Rome : […. legioni]s II Parthic(ae) An[toninianae …] / […]um p(rimus) p(ilus) bis de […].
48AE, 1993, 422 = 1995, 255, Albanum (cf. note 41).
50AE, 1966, 286, Carnuntum : Genium / pro sal(ute) Imp(eratoris) [⟦Caes(aris) M(arci) Aur(eli)⟧] / [⟦Antonini P(ii) F(elicis) Augusti⟧], / [A]lf(ius) M(arci) f(ilius) Faustinianus, / [d]ec(urio) c(oloniae) C(laudiae) A(ugustae) S(auariae) et c(oloniae) S(eptimiae) A(ureliae) A(ntoninianae) K(arnunti), eq(uo) / [p]ub[l(ico)], sacerdotalis / p(rouinciae) P(annoniae) s(uperioris), trib(unus) mil(itum) leg(ionis) / XIII G(eminae) Ant(oninianae), trib(unus) / coh(ortis) II Mattiacor(um) / | (miliariae) eq(uitatae), praef(ectus) ala(e) / I Sept(imiae) Suror(um) | (miliariae), / [c]oll(egio) fabr(um) Karn(untensium) d(onum) d(edit). // Ded(icatum) Imp(eratore) ⟦An[tonino Aug(usto)⟧] / II et Sacerdote (!) co(n)s(ulibus), / X Kal(endas) Sept(embres), / agente praef(ecto) T(ito) Ael(io) Constante, / mag(istris) coll(egii) / Ael(io) Herculano et Vlp(io) Marc[el]/lino.
51Moga & Drîmbārean 2007, p. 178-179, no 2 (AE, 2007, 1197), Alba Iulia : [Imp(eratori) Caes(ari)] M(arco) A[ur]el(io) [⟦ [Anto⟧]/[⟦nino⟧ Pio] Fel(ici) Aug(usto), pon[t(ifici)] / [max(imo), t]rib(unicia) pot(estate) II, co(n)s(uli) [II, p(atri) p(atriae)], / [proc]o(n)s(uli) diui Antonin[i f(ilio)], / [diui S]eueri nepoti, […] / [leg(ionis) X]III G(eminae) [⟦Antoninianae⟧] / […].
52CIL, XIII, 8811, Fectio : [In h]o[n(orem) domus di]/u[i]na[e, I(oui) O(ptimo) M(aximo)], Iunoni / Reginae et Mineruae / Sanctae Genio, hu/iusque loci Neptuno / Oceano et Rheno dis, / omnibus deabusque, / pro salute d[o]m[i]n(i) Mar/ci ⟦[Aurelli Antonini]⟧ / ⟦[P(ii) F(elicis) Aug(usti) diui]⟧ Antonini / ⟦[Magni f(ilii), diui Seueri nep(otis)]⟧, / ⟦…⟧ / ⟦leg(atus) [Aug(usti) n(ostri)] leg(ionis)⟧ / I M(ineruiae) ⟦ [Antoninianae]⟧ P(iae) F(idelis) / [aram dica]uit.
53AE, 1941, 107 = 1995, 1171, Mogontiacum : In h(onorem) d(omus) d(iuinae) / deo Marti, Se/uerus Alexan/dri(nus), mil(es) leg(ionis) XXII / Pri(migeniae) ⟦Anton(inianae) P(iae) F(idelis)⟧, cus(tos) / castel(li) figlina(rum) / ciu<i=E>s T<th=RH>ax ex / uoto posuit, Im[p(eratore)] / d(omino) n(ostro) ⟦Anto(nino)⟧ Aug(usto) III / et Val(erio) Comasont(e) / co(n)s(ulibus), / dedic(ata) VII Kal(endas) April(es).
54AE, 1995, 1641 = IRT, 1091, Gholaia : Imp(eratori) Caes(ari) M(arco) Aurelio ⟦Antonino Pio Felici Aug(usto), sacerdoti⟧ / amplissimo, pontifici maximo, trib(unicia) pot(estate) ⟦V⟧, co(n)s(uli) ⟦IIII⟧, p(atri) p(atriae) et / ⟦M(arco) Aurelio Alexandr⟧o, nobilissimo Caes(ari) d(omini) n(ostri) ⟦Antonini⟧ Aug(usti) ⟦fil(io)⟧, Aug(usto), / Flauius Sossianus, u(ir) e(gregius), uice praesidis Numidiae per uexillationem, / leg(atus) leg(ionis) III Aug(ustae) P(iae) V(indicis) ⟦Antoninianae⟧, deuotissimi numini eorum / portam uetustate conla<p=B>sam lapidi quadrato arco curuato restituit, / omnes praeteriti cuius labore uitabant, / rigido uigore iuuenum tertia Augustani fecerunt / creto consilio hortante Parato magistro / iuncta uirtus militum paucorum uelocitas ingens / usui compendio lapides de longe adtractos chamulco, / sub arcata militum uirtus funib(us) cannabinis strictis / iam nunc contendunt fieri cito milites omnes / arta uirtute sua opera aeternale fecerunt, / subsequentes stipendiis antecessorum (h)onestia bona sumebant, / urguente tempore hiemis necumqua(m) cessauerunt, / celerius excelsae turres quater diuisae cum uoce militum terra uenerunt, / torrens uirtus ⟦leg(ionis) III Aug(ustae) P(iae) V(indicis)⟧ / haec ut fierent milites omnes sibi zelum tradebant, / animaduertentes quod priores sibi uestigia fecissent / nunc et ipsi titulis suis uirtutis deuotionis ornauerunt / contendentes si amplius esset athuc opera fecissent, / ex numero militum quidam amplius uoluntatem suam dederit / necumquam operam suam erupi exhibuerunt, / tantus fuit eis zelus magna uir[tus (?)…] / laetis temporibus honoribus […] / effecta opera gaudet aeterna militum uirtus / gemma ut auro cl(a)uditur sic castram (!) porta decorat, / florida Tertia Augusta legio cum magna uirtute / curauit faciendum deuotionis suae honorem / muneri quoque dictatores strenue cesserunt, / animosos duo contemnentes residuum turpis oppresserat / capita uersorum (!) relegens adgnosce curantem // Porcius Iasucthan, cent(urio) leg(ionis) f(ecit) c(urante) ma<g=C>(istro). Cette riche inscription gravée sur une dalle provient du camp et comprend une dédicace et 27 vers ; pour le lemme complet, cf. la banque de données Clauss-Slaby (https://db.edcs.eu/epigr/epi_ergebnis.php).
55AE, 1948, 145, Maximianopolis : ASII VERE V⟦ …]ERE[…]⟧[…] // Pro salute et incolumitate / domini nostri / ⟦Imp(eratoris) Caes(aris) M(arci) Aur(eli) Antonini Aug(usti)⟧, / praesentissimum deum Mag(num) Sarapidem, / leg(io) VI Ferrat(a) F(idelis) C(onstans) ⟦Antoniniana⟧], / Iulius Isidorianus p(rimus) p(ilus).
56AE, 1967, 361, Aquincum : […] / ⟦[Imp(eratori?) M(arco) Aurelio]⟧ /⟦[Antonino]⟧ / ⟦[P(io) F(elici)]⟧ /⟦[Aug(usto) diui]⟧ / ⟦[Antonini]⟧ / ⟦[filio, diui]⟧ / ⟦S[e]u[eri]⟧ / ⟦n[e]p[oti]⟧], C(aius) / Sent(ius) T(iti) f(ilius) Na/talis, sig(nifer) leg(ionis) / I[I] Ad(iutricis) P(iae) F(idelis) / ⟦Antoninian[ae]⟧ / [et] Saturninia e[ius] / [u(otum)] s(oluerunt) l(ibentes) m(erito), / ⟦[d(omino)] n(ostro) [A]ntonino⟧ / ⟦[Au]g(usto) II⟧ et Sacerdot[e II] / co(n)s(ulibus).
57CIL, III, 902 Potaissa : [Deae Neme/si, Vlpius / Valerius, / mil(es) leg(ionis) / V M(acedonicae) P(iae) ⟦Ant(oninianae)⟧, / u(otum) s(oluit) l(ibens) m(erito).
58CIL, XIII, 6708, Mogontiacum : I(oui) O(ptimo) M(aximo), / Sabasio / Conseruatori / Honori Aquilae / leg(ionis) XXII Pr(imigeniae) P(iae) F(idelis) / [⟦Antonin]ianae⟧, / M(arcus) Aur(elius) Germanus / d(omo) Emon(a)e […].
59CIL, XIII, 7609, Schierstein : I(oui) O(ptimo) M(aximo), / Vic(torius?) Seneca, eq(ues) / leg(ionis) XXII P(rimigeniae) ⟦Ant(oninianae)⟧ P(iae) F(idelis), e/x uoto in suo po/suit, Grato et Se/leu<c=G>o co(n)s(ulibus) pri/die Kal(endas) Mart(ias).
60van Rengen 2000, p. 408-409.
61RE, XII-2, Stuttgart, 1925, s. v. legio (II Parthica) p. 1480 (E. Ritterling).
62Speidel 1983, p. 118-123 ; Chiarucci 2006, p. 67. Contre cette idée, Fitz 1980, p. 359 (AE, 1981, 187) à propos de Tortorici 1975, p. 148, no 29, fig. 242 (AE, 1975, 170), Albanum : il proposait de développer le nom de la légion en leg(ionis) II P(arthicae) Se(uerianae) Ant(oninianae). J. Fitz rappelle que Septime Sévère n’octroya pas de surnom tiré de son cognomen aux unités ; quant aux unités dotées d’épithètes par Caracalla, elles portent Antoniniana, mais jamais Seueriana Antoniniana. Il propose donc de développer en D(is) M(anibus) / M(arci) Aur(eli) Iuliani, m(i)l(itis) leg(ionis) II P(arthicae) / Se(uerianae) (….) Ant( ?), q(ui) uix(it) an(nos) XXXII, m(ilitauit) / an(nos) XI, Sep(timius) Breucus et Au/reli(us) Herculanus, hered(es) / b(ene) m(erenti) pos(u)erunt. Une dernière relecture modifie encore le texte : Modugno-Tofini 1989, p. 55-56 (AE, 1991, 385) : D(is) M(anibus) / M(arci) Aur(eli) Iuliani, m(i)l(itis) leg(ionis) II P(arthicae) / Se(uerianae) | (centuria) I ha(stati) p(rioris?), q(ui) uix(it) an(nos) XXXII, m(ilitauit) / an(nos) XI, Sep(timius) Breucus et Au/reli(us) Herculanus, hered(es) / b(ene) m(erenti) pos(u)erunt.
63Speidel 1983, p. 118-123.
64Ricci 2000, p. 397, note 5.
65Lefebvre 2008-2013, p. 30, 31, 46 ; dans ce volume chapitre 26 infra, Daguet-Gagey, à propos de Iulia Mamaea.
66CIL, III, 14469, Apulum : Deo / Apoll<i=O>ni Aug(usto), / C(aius) Iul(ius) Lysias, | (centurio) / leg(ionis) XIII Gem(inae) ⟦Se⟧/⟦[eriana]e⟧, ius/[su] Nu[mi]nis e/i[us p]o[rti]cum pe/c[u]nia [su]a [fec]it.
67CIL, III, 15181.1, Siscia : […] et / M(arcus) Aur(elius) D[iog]enes, / leg(ionis) XIIII G(eminae) ⟦Seuer(ianae)⟧, / b(ene)f(iciari)i co(n)s(ularis), u(otum) s(oluerunt) l(ibentes) m(erito).
68AE, 2006, 1048, Brigetio : ⟦Iuliae Ma[mae]⟧/⟦ae Sancti[ss]i⟧/⟦[m]ae Aug(ustae) [matri]⟧ / ⟦[d(omini) n(ostri) Inuicti]⟧ / ⟦Imp(eratoris) Seueri⟧ / ⟦Alexandri⟧ / Pii Fel(icis) Aug(usti) et / castror(um), / leg(io) I Adi(utrix) ⟦P(ia) F(idelis)⟧ / ⟦Seuer(iana)⟧, deuota / numini maies/tatique eorum.
70Modugno-Tofini 1987, p. 61-62, Albanum : M(arcus) Aur(elius) Ma[…]us, / mil(es) leg(ionis) II Part(hicae) Se(uerianae), / | (centuria) X p(ili) pos(terioris), qui uixit / ann(os) XXXI m(enses) III d(ies) III, / milit(auit) ann(os) X, Aur(elia) Dioclia coniux e/t heres b(ene) <m=N>(erenti) f(ecit).
71CIL, VIII, 20996, Caesarea : [T(ito) Lic]inio Hierocleti, uiro egregio, proc(uratori) Augusti n(ostri), / [pr]aesidi prouinciae Mauretaniae Caesariensis, / praesidi prouinciae Sardiniae, praefecto legionis secund(a)e / Parthicae Seuerianae ⟦Alexandrianae⟧, uice legati, proc(uratori) / hereditatium, tribuno cohortis octauae praetoriae / Piae Vindici{i}s Seuerianae ⟦Alexandrianae⟧, praeposito / equitum itemque peditum iuniorum Maurorum iure / gladii, tribuno cohortis undecimae urbanae / Seuerianae ⟦Alexandrianae⟧, prim<o=I> pil<o=VM> bis et / Claudiae Neruianae, coniugi eius et Liciniis Hierocleti / Hierocliae Paulinae et Axiae filiis eorum, / M(arcus) Aurelius Saturninus ueteranus ex dec(urione) alario patronis dignissimis.
72EDCS 75600251, Caesarea : [T(ito) Lic]inio Hierocle[ti, uiro egregio, proc(uratori) Augusti n(ostri)], / praesidi prouinci[ae Mauretaniae Caesariensis], / praesidi prouinciae [Sardiniae, praefecto legionis secundae] / Parthicae Seuerian[ae ⟦Alexandrianae⟧ uice legati, proc(uratori)] / hereditatium, tribu[no cohortis octauae praetoriae] / Piae Vindici{i}s Seuer[ianae ⟦Alexandrianae⟧, praeposito] / equitum itemque pe[ditum iuniorum Maurorum iure] / gladii, tribuno{s} co[hortis undecimae urbanae] / Seuerianae ⟦Alex[andriana⟧, primo pilo bis et] / Claudiae Neruia[nae coniugi eius et Liciniis Hierocleti] / […]i Hierocliae Pa[ulinae et Axiae filiis eorum], / M(arcus) Aelius Saturninus, uet[eranus ex dec(urione) alario patronis dignissimis].
73AE, 1966, 596, Caesarea : [T(ito) Licinio Hierocleti, uiro egregi]o, procuratori Aug(usti) n(ostri), / [praesidi prouinciae Maureta]niae Caesariensis, / [praesidi prouinciae Sardiniae, pr]aefecto legionis secund(a)e / [Parthicae Seuerianae Alexandri]anae uice legati, proc(uratori) / [hereditatium, tribuno cohortis] octau(a)e praetoriae / [Piae Vindicis Seuerianae Alexan]drianae, praeposito / [equitum itemque peditum iuni]orum Maurorum / [iure gladii, trib(uno) cohorti]s undecimae urbanae / [Seuerianae Alexandrianae,] primipil<o=UM> bis et / [Claudiae Neruianae coniugi eius] et Liciniis Hierocleti / [Hierocliae Paulinae et Axiae] filiis eorum / … alae Sebastenae Se]uerianae patronis dignissimis.
74AE, 1923, 23, Dura Europos : [Imp(eratori) Caes(ari) M(arco) Aurel]io Seuero [⟦Alexandro⟧] / [Pio Felici Aug]usto diui Seueri Pii / [nep(oti,) diui Antonini] Magni filio, ponti/[fici max(imo), trib(uniciae) potes]tatis VIIII, [co(n)s(uli) III], p(atri) p(atriae), / [⟦et Iuliae Auitae Mameae Augustae⟧], / [matri Aug(usti) n(ostri) et c]astrorum sena/[tus patriaeq(ue), mili]tes coh(ortis) XX Palmy/[renorum sagittar(iorum) ⟦Seuerianae Alexan⟧]/[⟦drianae⟧ deuoti] numini ac maies/[tati eorum].
75Van Rengen 2000, p. 409.
77AE, 1991, 1572 = Legio-II-Parth., 38, Apamea : D(is) M(anibus), / Felsonius Verus, / aquilifer leg(ionis) II Part(hicae) / Gordianae P(iae) F(idelis) Aet/ernae | (centuria) prim<i=O> pil(i) / qui mil(itauit) ann(os) XI, na/tus in T{h}usc(i)ae / uix(it) ann(os) XXXI / qui pos{i}uit Fl(auia) Ma/gna coniunx eius / memoria(m) coniugi / bene merenti.
78Ferrua 1981, p. 17-21 (AE, 1981, 134) = Trout 1989, p. 221-233 (AE, 1989, 62), Rome : Genio leg(ionis) II Parth(icae) Gordianae et Fortunae Reduci / Paciferae Conseruatoribus d(omini) n(ostri) / Imp(eratoris) Caes(aris) Gordiani Pii Felicis Inuicti Aug(usti) et / Sabiniae Tranquillinae Aug(ustae) coniugi(s) Aug(usti) n(ostri), / milites leg(ionis) II Parth(icae) Gordianae P(iae) F(elicis) F(idelis) Aeternae / qui militare coeperunt Sabino II et Anullino co(n)s(ulibus), / quorum nomina cum tribus et patriis duobus tabulis aereis / incisa continentur, deuoti numini maiestatique eorum, / sub cura Valeri Valentis, u(iri) p(erfectissimi), uice praef(ecti) praet(orio) agentis / et Pomponi Iuliani, p(rimi) p(ili) praep(ositi) reliquationis, / dedic(ata) VIIII Kal(endas) Aug(ustas) Attico et Praetextato [uu(iris duobus) cc(larissimis duobus) co(n)s(ulibus)].
79L’inscription aurait été par la suite déplacée jusqu’à Rome, dans les catacombes de saint Calixte. Cf. la proposition de Ferrua 1981, p. 20.
80CIL, VI, 3734, Rome (cf. ci-dessus).
82RIB, 1074, Longovicium : Deae Gar/mangabi / et N(umini) ⟦Gor[di⟧]/⟦ani⟧ Aug(usti) n(ostri), pr[o] / sal(ute) uex(illationis) Suebo/rum Lon(gouicianorum) Gor(dianae), uo/tum soluerunt m(erito).
84Peut-être Tortorici 1975, p. 39 (AE, 1975, 152), Albanum : [D(is) M(anibus)], (A)elius Gaianu/s, ueter(anus) m(iles) Augg(ustorum duorum), / C(a)esia Unen[1]lia / co(n)iux <b=V>ene mere(n)ti / co(n)iugi fecit cum / [filia(?), mil(itauit) ann(os)] XXVIII. Les deux G pourraient renvoyer à Philippe l’Arabe et à son fils, mais aussi à Septime Sévère et à Caracalla avant 208.
85Chiarucci 2006, p. 113.
86CIL, VI, 39473 = AE, 1913, 219, Albanum : [… ] / [leg(io) II] Parthi(ca) P(ia) F(elix) F(idelis) Aet(erna) deuot(a) / [num]ini maiestatique / [eor]um, dedicante Cl(audio) / [Sil]uano, prae(fecto) leg(ionis) s(upra) s(criptae) / [… I]dus Febr(uarias), Fuluio Ae/[mil]iano II et Aelio Aquilino co(n)s(ulibus).
87CIL, VI, 793 (p. 3007 et 3757) = XIV, 2258, Albanum : Victoriae reducis dd(ominorum duorum) nn(ostrorum duorum) / ⟦Imp(eratoris) Caes(aris) M(arci) Iuli Philippi⟧ / Pii Felicis Aug(usti) et ⟦Otac⟧]/⟦liae Seuerae Aug(ustae) con⟧/iugi d(omini) n(ostri), milites leg(ionis) II / Parth(icae) ⟦Philippianae⟧ P(iae) F(elicis) F(idelis) / Aet(ernae), q(ui) m(ilitare) c(oeperunt), Oclatin[i]o Ad/uento co(n)s(ule) quorum nomi/na cum tribus et patri/is inserta sunt deuo/ti numini maiestati/que eorum, d(ies) X K(alendas) Aug(ustas,) Pere/grino et Aemiliano (!) in his / | (centuriones) et euo<c=K>(ati) Augg(ustorum duorum) nn(ostrorum duorum), cura(m) age/[n]te Pompon(io) Iuliano <|=R>(centurione) leg(ionis) eius(dem).
89Ou bien aurait-elle été placée à Rome ?
90CIL, III, 1464 (ILS, 1370) = Piso 1980, p. 273-282 (AE, 1980, 758) = IDR, III-2, 100 = ILD, 241 = RHP, 276 = CERom., 1, 75, Sarmizegetusa : Vlpio […], / proc(uratori) Au⟦g(usti)⟧ uel g⟦g(ustorum duorum)⟧ pr[ou(inciae)] / Dac(iae) Apul(ensis), a(genti) u(ice) p(raesidis) item / proc(uratori) prou(inciae) Porol(issensis), sub / praef(ecto) annon(ae) sacrae / urbis, praep(osito) leg(ionis) VII Gem(inae) / ⟦Philip(pianae)⟧, / item proc(uratori) stat(ionis) (!) / priuat(ae) per Tusciam et / Picenum, item proc(uratori) ad / bona Plautiani, trib(uno) / mil(itum) leg(ionis) II Part(hicae) ⟦Philip(pianae)⟧, / praep(osito) uexill(ationis) auxiliar(iorum) / Pann(oniae) infer(ioris), praef(ecto) coh(ortis) / VII Breucor(um), / Siscius Valerius, | (centurio) leg(ionis) XIII Gem(inae) ⟦Philip(pianae)⟧, / patrono optimo. Pour le martelage du G, cf. la photographie proposée par le site Vbi erat lupa (http://lupa.at/15170/photos/1). Cf. PIR2, V, 784.
91CP, 257 pour Vlpius Victor, avec deux inscriptions CIL, III, 1464 (cf. note précédente) et AE, 1980, 755, Porolissum. La relecture de I. Piso (Piso 1980) modifie la datation du document de Sarmizegetusa : le surnom martelé n’est plus Antoniniana mais Philippiana. Les deux procurateurs homonymes sont donc à distinguer.
92Je remercie vivement Ioan Piso qui m’a communiqué des informations précieuses.
93AE, 1902, 89 (ILS, 9087) = CIL, IX, 7622 = Legio-II-Parth., 45, Aveia Vestina : Aurel(ius) Mucatra R( ?), / mil(es) legion(is) s<ec=AG>(undae) Pa(rthicae) / <Ph=F>ilip(p)ian<ae=I> c(o)ho(rte) V / (ha)stat<i=O> prioris / stationarius muni/cipio Habae In<u=B>ic<t=E>o / d{a}eo promis(s)u(m) fec(it) / lib{i}e(n)s {h}anim(o).
94CIL, III, 99 = IGLS, XIII/1, 9090 = XIII/2, 9090, Bostra : [I]ulio Iuliano, [u(iro) e(gregio) duce]nar(io), / praef(ecto) leg(ionis) I Pa[rthic]ae / Philippianae, d[uc]i deuotis/[s]imo, Trebicius Gau(d)inus, / [p]raef(ectus) alae nouae firmae / | (miliariae) catafract(ariae) Philippianae, / praeposito optimo.
95Lugli 1965, p. 230, no 3 (AE, 1968, 90), Albanum (cf. note 42).