3Bauman 1970 ; de Castro-Camero 2000 ; Massimino 2018. Pour une étude sur le crimen maiestatis à l’époque impériale, Cogitore 2002.
4Par exemple dans Cic., Amic., 12, 41 : Ti. Gracchus regnum occupare conatus est. Cf. Martin 2013.
5Cic., Cat., 1, 12, 29 : ne quis hoc parricida ciuium interfecto inuidiae {mihi} in posteritatem redundaret.
7Tac., Ann., 3, 27, 2 : turbatores plebis.
8Plut., Ti. Gracch., 20, 4 : καὶ τούτου μέγα τεκμήριον ὠμῶς καὶ παρανόμως ὑβρισθεὶς ὁ νεκρός. Οὐ γὰρ ἐπέτρεψαν ἀνελέσθαι τὸ σῶμα τῷ ἀδελφῷ δεομένῳ καὶ θάψαι νυκτός, ἀλλὰ μετὰ τῶν ἄλλων νεκρῶν εἰς τὸν ποταμὸν ἔρριψαν (le refus de l’enterrement et les mauvais traitements subis par le corps de Tiberius sont évoqués) ; C. Gracch., 14, 2 ; C. Gracch., 17, 6 : Τὰ δὲ σώματα καὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων εἰς τὸν ποταμὸν ἐρρίφη, τρισχιλίων ἀναιρεθέντων, καὶ τὰς οὐσίας αὐτῶν ἀπέδοντο πρὸς τὸ δημόσιον· ἀπεῖπαν δὲ πενθεῖν ταῖς γυναιξί, τὴν δὲ Γαΐου Λικιννίαν καὶ τῆς προικὸς ἀπεστέρησαν (la veuve de Caius ne put porter le deuil, son corps est jeté dans le Tibre et ses biens furent confisqués).
9App., B. Civ., 1, 4 ; 1, 68-70 pour Tiberius ; 1, 115-119 pour Caius.
10Val. Max., 4, 7, 1 : Inimicus patriae fuisse Ti. Gracchus existimatus est, nec inmerito, quia potentiam suam saluti eius praetulerat (…) hostis iudicatus, ultimo supplicio adfectus, sepulturae honore spoliatus beniuolentia tamen eius non caruit.
12Val. Max., 1, 5, 5 : C. Mario obseruatio ominis procul dubio saluti fuit quo tempore hostis a senatu.
13Sal., Cat., 31, 8 : Ad hoc maledicta alia cum adderet, obstrepere omnes, hostem atque parricidam uocare ; 36, 2 : senatus Catilinam et Manlium hostis iudicat ; 44, 6 : cum ab senatu hostis iudicatus sit (…).
14Val. Max., 4, 7, 1 (cf. note 10).
15Cic., Cat., 1, 2 : Decreuit quondam senatus, ut L. Opimius consul uideret, ne quid res publica detrimenti caperet ; Liv., Per., 61, 4 : C. Gracchus seditioso tribunatu acto cum Auentinum quoque armata multitudine occupasset, a L. Opimio cos. ex S. C. uocato ad arma populo pulsus et occisus est (…).
16Sur les punitions post mortem de l’époque républicaine, cf. Mustakallio 1994.
17Cic., Dom., 38, 101-102 : M. Flaccus quia cum C. Graccho contra salutem rei publicae fecerat ex senatus sententia est interfectus, eius domus euersa et publicata est.
18Hinard 1985 ; Hurlet 1993.
19App., B. Civ., 1, 271 : Τότε δὲ Σουλπίκιον δημαρχοῦντα ἔτι καὶ σὺν αὐτῷ Μάριον, ἑξάκις ὑπατευκότα, καὶ τὸν Μαρίου παῖδα καὶ Πούπλιον Κέθηγον καὶ Ἰούνιον Βροῦτον καὶ Γναῖον καὶ Κοίντον Γράνιον καὶ Πούπλιον Ἀλβινοουανὸν καὶ Μᾶρκον Λαιτώριον ἑτέρους τε, ὅσοι μετ’ αὐτῶν, ἐς δώδεκα μάλιστα, ἐκ Ῥώμης διεπεφεύγεσαν, ὡς στάσιν ἐγείραντας καὶ πολεμήσαντας ὑπάτοις καὶ δούλοις κηρύξαντας ἐλευθερίαν εἰς ἀπόστασιν πολεμίους Ῥωμαίων ἐψήφιστο εἶναι καὶ τὸν ἐντυχόντα νηποινεὶ κτείνειν ἢ ἀνάγειν ἐπὶ τοὺς ὑπάτους· ; Plut., Sull., 10, 2 : ὃν ὁ Σύλλας ἠλευθέρωσεν, εἶτα κατεκρήμνισε, Μαρίῳ δ’ ἐπεκήρυξεν ἀργύριον, οὐκ εὐγνωμόνως οὐδὲ πολιτικῶς ; Liv., Per., 77, 2 : Ex qua XII a senatu hostes, inter quos C. Marius pater et filius, iudicati sunt ; Val. Max., 3, 8, 5 : (…) ut C. Marius quam celerrime hostis iudicaretur.
21Vell. Pat., 2, 19 : lege lata, exules fecit. Cf. Allély 2009.
23Pour un rappel, cf. Hedrick 2000, p. 89 et sq.
24Chamoux 1986 ; Ferriès 2007.
25Cass. Dio, 51, 19, 3-4 : καὶ τὰ τοῦ Ἀντωνίου κοσμήματα τὰ μὲν καθεῖλον τὰ δ´ ἀπήλειψαν, τήν τε ἡμέραν ἐν ᾗ ἐγεγέννητο μιαρὰν ἐνόμισαν, καὶ τὸ τοῦ Μάρκου πρόσρημα ἀπεῖπον μηδενὶ τῶν συγγενῶν αὐτοῦ εἶναι. Ὡς μέντοι καὶ τεθνεῶτα αὐτὸν ἐπύθοντο (ἠγγέλθη δὲ τοῦτο Κικέρωνος τοῦ Κικέρωνος παιδὸς ἐν μέρει τοῦ ἔτους ὑπατεύοντος), τοῦτό τέ τινες ὡς οὐκ ἀθεεὶ δὴ συμβὰν ἐλάμβανον, ἐπειδήπερ ὁ πατὴρ αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ Ἀντωνίου ὅτι μάλιστ´ ἐτεθνήκει, (« ils supprimèrent ou effacèrent les titres honorifiques d’Antoine, considérèrent comme néfaste le jour de sa naissance et interdirent à quiconque parmi ses parents de porter le prénom Marcus. Quand ils apprirent qu’il était mort – cela fut annoncé alors que Cicéron, fils de Cicéron, était consul pour une partie de l’année –, certains jugèrent que les dieux n’étaient pas étrangers à cette coïncidence, puisque le père du consul était mort essentiellement à cause d’Antoine »). Cf. Babcock 1962, p. 30-32.
26Plut., Cic., 49, 6 : Ἐπεὶ μέντοι τάχιστα κατεπολέμησεν ὁ Καῖσαρ Ἀντώνιον, ὑπατεύων αὐτὸς εἵλετο συνάρχοντα τοῦ Κικέρωνος τὸν υἱόν, ἐφ’ οὗ τάς τ’ εἰκόνας ἡ βουλὴ καθεῖλεν Ἀντωνίου, καὶ τὰς ἄλλας ἁπάσας ἠκύρωσε τιμάς, καὶ προσεψηφίσατο μηδενὶ τῶν Ἀντωνίων ὄνομα Μᾶρκον εἶναι. Οὕτω τὸ δαιμόνιον εἰς τὸν Κικέρωνος οἶκον ἐπανήνεγκε τὸ τέλος τῆς Ἀντωνίου κολάσεως. (« Dès qu’il eut définitivement vaincu Antoine, étant lui-même consul, il prit pour collègue le fils de Cicéron, et c’est pendant ce consulat que le Sénat fit enlever les statues d’Antoine, abolit tous ses honneurs et décréta en outre qu’aucun des Antonii ne pourrait porter le prénom Marcus. C’est ainsi que la divinité réserva à la descendance de Cicéron l’achèvement de la punition d’Antoine »).
27Plut., Cic., 49, 6 (cf. note 24).
28Plut., Ant., 86, 9 : Αἱ μὲν οὖν Ἀντωνίου καθῃρέθησαν εἰκόνες (« Les statues d’Antoine furent renversées »).
29App., B. Civ., 4, 193 : τῆς βουλῆς ψηφιζομένης εἶναι πολέμιον τὸν Ἀντώνιον, μόνος τὴν ἀπολύουσαν ἔφερε φανερῶς.
30App., B. Civ., 4, 193 (cf. note 27).
31Plut., Cic., 49, 6 (cf. note 24).
32InscrIt. 13.1, 18, Rome.
33InscrIt. 13.1, 1, Rome.
34Heermann 1989, p. 127-164.
35Crawford 1996, p. 497-506, no 36, l. 6 : [C.] Fonteius C.f. Capito pontifex [populum iure] rogauit de senatus sententia [populusque iure] sciuit in foro pro [rostris ante diem ???] kalendas Iulias. tribus Camillia [principium fuit, pro tribu] C. Geminius primus sciuit. [quod ⟦M. Antonius M. .f.⟧ imperator, IIIuir [rei publicae constituendae] de consilii sententia [? maximam ?] fidem eiusque ad [? uictoriam atque imperium populi Romani ?] <merita> approbauit senatusque [---] Antonii iudicium [--- quae concessa sunt] priuilegiaque [alia ---].
39Suet., Aug., 17 ; Plut., Ant., 87, 1 : ὁ πρεσβύτατος Ἄντυλλος ὑπὸ Καίσαρος ἀνῃρέθη μόνος· ; Cass. Dio, 51, 15, 5 : οὗτοι μὲν δὴ τοιοῦτοί τε ἐγένοντο καὶ οὕτως ἀπήλλαξαν· τῶν δὲ δὴ παίδων αὐτῶν Ἄντυλλος μέν, καίτοι τήν τε τοῦ Καίσαρος θυγατέρα ἠγγυημένος καὶ ἐς τὸ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ ἡρῷον, ὃ ἡ Κλεοπάτρα ἐπεποιήκει, καταφυγών, εὐθὺς ἐσφάγη, Καισαρίων δὲ ἐς Αἰθιοπίαν φεύγων κατελήφθη τε ἐν τῇ ὁδῷ καὶ διεφθάρη.
40Ferriès 2007a, p. 41-58 ; Ferriès 2007b.
41Cass. Dio, 50, 4, 3-4 : Καὶ τήν τε ὑπατείαν αὐτόν, ἐς ἣν προεκεχειροτόνητο, καὶ τὴν ἄλλην ἐξουσίαν πᾶσαν ἀφείλοντο· πολέμιόν τε λόγῳ μὲν οὐκ ἀπέφηναν, φοβηθέντες τοὺς συνόντας αὐτῷ, ὅτι καὶ ἐκείνους ἐν ἐχθρῶν μοίρᾳ, ἂν μὴ προλείπωσιν αὐτόν, νομισθῆναι ἐχρῆν, ἔργῳ δὲ παντὸς μᾶλλον ἀπέδειξαν. Τοῖς μὲν γὰρ συνεξεταζομένοις οἱ τήν τε ἄδειαν καὶ ἐπαίνους, ἂν ἐγκαταλείπωσιν αὐτόν, ἐψηφίσαντο, (…) (« On retira à Antoine le consulat pour lequel il avait été désigné, et tout le reste de ses attributions. On ne le déclara pas cependant expressément ennemi, de peur que ses compagnons ne dussent eux aussi être mis au nombre des ennemis s’ils ne l’abandonnaient pas, mais on montra par les faits qu’on le tenait bel et bien pour tel. On vota en effet pour ses partisans l’impunité ainsi que des éloges, s’ils l’abandonnaient […] »).
43Cic., Phil., 8, 32 : Ceteris autem, si errorem suum deposuerint et cum re publica in gratiam redierint, ueniam et impunitatem dandam puto ; 33 : Eorum, qui cum M. Antonio sint, qui ab armis discesserint et aut ad C. Pansam aut ad A. Hirtium consules aut ad D. Brutum imperatorem, consulem designatum, aut ad C. Caesarem pro praetore ante Idus Martias primas adierint, iis fraudi ne sit, quod cum M. Antonio fuerint. Si quis eorum, qui cum M. Antonio sunt, fecerit, quod honore praemioue primo quoque die ad senatum referant. Si quis post hoc senatus consultum ad Antonium profectus esset praeter L. Varium, senatum existimaturum eum contra rem publicam fecisse.
44Vell. Pat., 2, 86, 2 : Victoria uero fuit clementissima, nec quisquam interemptus est, paucissimi summoti, qui ne deprecari quidem pro se sustinerent.
45Cass. Dio, 51, 2, 4 ; 51, 16, 1-2.
52CIL, II, 2703 (ILER, 1029) = ERAsturias, 12 (AE, 1962, 175) = Syme 1969 (AE, 1971, 197), Asturica Augusta : Imp(eratori) Caesari Augusto diui f(ilio) / co(n)s(uli) XIII, imp(eratori) XX, pont(ifici) max(imo), / patr(i) patriae, trib(unicia) pot(estate) XXXII, / ⟦Cn(eius) Calpurnius Cn(eii) f(ilius) Piso⟧, / ⟦leg(atus) propr(aetore)⟧ sacrum.
53IRT, 520, Lepcis Magna : Cn(aeus) Calpurnius Cn(aei) f(ilius) Piso, / co(n)s(ul), pontufex, proco(n)s(ul). Cf. Di Vita-Évrard 1990 ; Thomasson 1996, p. 24, no 11.
54Strb., 2, 5, 33 : … καὶ Γναῖος Πείσων ἡγεμὼν γενόμενος τῆς χώρας διηγεῖτο ἡμῖν.
55Tac., Ann., 3, 14-18. Cf. Talbert 1999, p. 89-97.
56Eck 1990-1991, p. 91-94 ; Eck 1993 ; Caballos Rufino, Eck & Fernández 1994a ; Caballos Rufino, Eck & Fernández 1994b ; Eck, Caballos Rufino & Fernández 1996 ; Caballos Rufino, Eck & Fernández 1996 (= CIL, II2/5, 900 [AE, 1993, 21 ; 22 ; 1994, 894 ; 1996, 885] = SCPP). Cf. également Cooley 2023.
57SCPP, 73-75 : itaq(ue) iis poenis, quas a semet ipso exegisset, adicere : ne quis luctus mortis eius causa a feminis quibus {e}is more maiorum, si hoc s(enatus) c(onsultum) factum non esset, susciperetur.
58SCPP, 75-76 : utiq(ue) statuae et imagines Cn. Pisonis patris, quae ubiq(ue) positae essent, tollerentur ; Tac., Ann., 3, 14, 4 : Effigiesque Pisonis traxerant in gemonias ac diuellebant, ni iussu principis protectae repositaeque forent.
59SCPP, 76-82 : reste et ordine facturos, qui quandoq(ue) familiae Calpurniae essent, quiue eam familiam cognatione adfinitateue contingerent, si dedissent operam, si quis eius gentis aut quis eorum, qui cognatus adfinisue Calpurniae familiae fuisset, mortuos esset, lugendus esset, ne inter reliquas imagines, <quae> exequias eorum funerum celebrare solent, imago Cn. Pisonis patris duceretur neue imaginibus familiae Calpurniae imago eius interponeretur.
60SCPP, 82-84 : utiq(ue) nomen Cn. Pisonis patris tolleretur ex titulo statuae Germanici Caesaris, quam ei sodales Augustales in Campo ad aram Prouidentia posuissent.
61SCPP, 84-105, en particulier 99-100 : si praenomen patris mutasset ; Tac., Ann., 3, 17, 4 : partem bonorum publicandam, pars ut Cn. Pisoni filio concederetur isque praenomen mutaret ; 18.1.
62SCPP, 105-108 : item placere, uti Cn. Piso pater supra portam Fontinalem quae inaedificasset iungendarum domum priuatuarum causa, ea curatores locorum publicorum iudicandorum tollenda dimolienda current.
63Bodel 1999, p. 44 : « their punitive measures were directed more at his reputation than at his substance and thus belong to that category of condemnation we call damnatio memoriae ».
64SCPP, 170-172 : {hic} in cuiusque prouinciae celeberruma{e} urbe eiusque i<n> urbis ipsius celeberrimo loco in aere incisum figeretur, itemq(ue) hoc s(enatus) c(onsultum) in hibernis cuiusq(ue) legionis at signa figeretur.
67SCPP, 1 : S C de Cn. Pisone patre propositum N. Vibio Sereno pro cos.
68CIL, II, 1517 = 2198 (HEp., 1993, 169) = CIL, II2/5, 592, Ipagrum : [G]ermanico / [C]aesari Ti(beri) f(ilio) diui Aug(usti) / [n]epoti diui Iuli pro/[n]epoti, auguri, flam(ini) / [au]g(ustali), co(n)s(uli) iterum, / [i]m(peratori) iterum…].
69CIL, II, 2039 = CIL, II2/5, 749, Anticaria : German[ico Cae]s[a]ri Ti(beri) Aug(usti) f(ilio), diu[i] / Aug(usti) n(epoti), [diui Iuli pro]n(epoti), co(n)s(uli) II, / imp(eratori) [II, auguri, flam]ini Aug(ustali), / M(arcus) Cornelius Proculus, / pont<i=U>fex Caesarum.
70Abascal, Noguera & Madrid 2012, p. 289-290, no 2 (AE, 2012, 799 ; HEp., 2012, 400), Carthago Nova : [Germanico] / [Caesari] / [Ti(beri) Aug]usti f(ilio), / [diui Aug]usti n(epoti), / [diui Iuli p]ron(epoti), / [augur(i?), flam]in[i] / [Augustali(?)] / [co(n)s(uli) II, imp(eratori) II ?/ […].
71Jones 1982, p. 273 (AE, 1983, 631) = Castañer, Tremoleda & Roura 1988, p. 72 (HEp., 1990, 401) = IRC, III, 7 = V, p. 82 (HEp., 1994, 457), Camos (Citérieure) : […]o Caesari / […]ris f(ilio) / […]. Il pourrait aussi s’agir d’un hommage rendu à l’un des fils de Germanicus ou à Germanicus lui-même, devenu Germanicus Caesar en 4 apr. J.-C.
72À Italica : RPC, 68-70 ; à Cordoue, RPC, 74-75 ; à Acci, RPC, 137 et à Tarraco, RPC, 232. Cf. Suspène 2013.
73On peut se référer à la traduction et aux commentaires de Cooley 2023.
74CIL, II, 2703 (ILER, 1029), Asturica Augusta. Cf. note 50.
75IRT, 520, Lepcis Magna. Cf. note 51.
77Tac., Ann., 3, 17, 8 : Primus sententiam rogatus Aurelius Cotta consul (…) nomen Pisonis radendum fastis censuit, partem bonorum publicandam, pars ut Cn. Pisoni filio concederetur isque praenomen mutaret…
78CIL, VI, 385 = 30751 (ILS, 95), Rome : Ti(berius) Claudius Ti(berii) f(ilius) Nero, / pontifex, co(n)s(ul) iterum, imp(erator) iterum, / ludos uotiuos pro reditu / imp(eratoris) Caesaris diui f(ilii) Augusti / pontificis maximi / Ioui optimo maximo fecit, / ex s. c. ⟦cum CN(eio) Calpurnio Pisone conlega⟧.
79Frei-Stolba 1995, p. 242-246 (AE, 1997, 1065), Genève : [….]ngerent si di[es ?] / […] qui cognatus […] / […]set ni inter re [….] / [… cel?]ebrari solent[ …] / […]T[….]. Le texte a été trouvé sous la Cathédrale Saint Pierre de Genève dans un remblai du ive s.
81Il est ainsi enregistré dans la banque de données de M. Clauss : EDCS-08600751.
82Il est enregistré dans cette cité pour la banque de données d’Heidelberg EDH : HD049639 et dans les ILN, 5-3, 869. Cf. Kolb 2022, no 10, qui mentionne les deux cités, mais opte pour la colonie de Nyon : « Eine Veröffentlichung in der colonia Julia Equestris braucht deshalb nicht zu erstaunen ». Je remercie Michel Aberson qui m’a gentiment communiqué les références suisses qui me manquaient.