1 Voir Anselme Hoste, « Hélinand de Froidmont », in Dictionnaire de spiritualité ascétique et mystique : doctrine et histoire, t. vii, dir. par Marcel Viller, Paris, Beauchesne, 1968, col. 141-144 (bibliographie en ligne sur Hélinand de Froidmont sur le site Arlima).
2 Il en fait mention à l’année 1141 de ses chroniques : « Huius etiam Petri Abelardi discipulus fuit magister meus qui me docuit a puero, Radulfus, natione Anglicus, cognomento Grammaticus, Ecclesiae Belavensis, vir tam in divinis quam in secularibus litteris eruditus », Chronicon, PL 212, 1035. Notons au passage cette influence abélardienne.
3 Voir Hélinand de Froidmont, Les Vers de la mort, éd. par Fredrik Wulff & Emanuel Walberg, Paris, Firmin-Didot, 1905 ; Les Vers de la mort : poème du xiie siècle, trad. de l’ancien français par Michel Boyer & Monique Santucci, Paris, Champion, « Traductions des classiques français du Moyen Âge », 1983 ; Les Vers de la mort, texte original en ancien français et trad. par Nathalie Desgrugillers-Billard, Clermont-Ferrand, Paléo, « L’encyclopédie médiévale », 2008.
4 Voir E. R. Smits, « An unedited Correspondence between Helinand of Froidmont and Philip, abbot of Val Sainte-Marie, on Genesis 27: 1 and the Ages of the World », in Erudition at God’s Service, dir. by John R. Sommerfeldt, Kalamazoo, Cistercian publications, « Cistercian Studies Series », 1987, p. 243-266 ; « Helinand of Froidmont, Science and the “School of Chartres” », in Knowledge and the Sciences in Medieval Philosophy (Actes du huitième Congrès international de philosophie médiévale, Helsinki, 24-29 août 1987), vol. 3, dir. par R. Törinoja, A. I. Lehtinen & D. Follesdal, Helsinki, Acta philosophica fennica, « Annals of the Finnish Society for Missiology and Ecumenics », p. 522-530.
5 Voir Hélinand de Froidmont, Opera omnia, PL 212, 477-1084, reprend des éléments à Bertrand Tissier, Bibliotheca Patrum Cisterciensium…, t. vii, 1669, p. 73-324 ; Chronicon, 771-1082, p. 73-205 ; Sermones, 481-720, p. 206-306 ; Helinandi Frigidi montis monachi Flores a Vincentio Bellovacensi collecti, 721-759, p. 306-322.
6 Voir Philippe Delhaye, « La morale politique de Hélinand de Froidmont », in Littérature et religion : mélanges offerts à M. le Chanoine Joseph Coppin à l’occasion de son 80e anniversaire, Lille, Facultés catholiques, « Mélanges de science religieuse », 1966, p. 107-117.
7 Voir Monique Plaumier-Foucart, « Écrire l’histoire au xiiie siècle : Vincent de Beauvais et Hélinand de Froidmont », Annales de l’Est, n° 33, 1981, p. 49-70 ; « Hélinand de Froidmont : pour éclairer les dix-huit premiers livres inédits de sa chronique, édition des titres des chapitres et des notations marginales d’après le ms. du Vatican, Reg. lat. 535 », Spicae, n° 4, 1986, p. 81-254 ; André Moisan, « Clercs et légendes épiques : Hélinand de Froidmont, Aubri de Trois-Fontaines, Vincent de Beauvais et la “Chronique du Pseudo-Turpin” », in Au carrefour des routes d’Europe : la chanson de geste (xe Congrès international de la Société Rencesvals pour l’étude des épopées romanes, Strasbourg, 25-30 août 1985), t. ii, Aix-en-Provence, Univ. d’Aix-en-Provence, « Sénéfiance », 1987, p. 913-925 ; E. R. Smits, « Editing the Chronicon of Helinand of Froidmont : the Marginal Notes », Sacris Erudiri, n° 32, 1991, p. 269-289 ; Kurt Reindel, « Petrus Damiani bei Helinand von Froidmont und Alberich von Troisfontaines », Deutsches Archiv für Erforschung des Mittelalters, 53.1, 1997, p. 205-224 ; Eric L. Saak, « The Limits of Knowledge : Hélinand de Froidmont’s Chronicon », in Pre-Modern Encyclopædic Texts (Proceedings of the Second Comers Congress, Groningen, 1-4 July 1996), ed. by Peter Binkley, Leiden, Brill, « Brill’s Studies in Intellectual History », 1997, p. 289-302 ; M. M. Woesthius, « Vincent de Beauvais and Hélinand of Froidmont », in Vincent de Beauvais, frère prêcheur : un intellectuel et son milieu au xiiie siècle (Actes du Colloque de Royaumont, 9-11 juin 1995), dir. par Monique Plaumier-Foucart & Serge Lusignan, Grâne, Créaphis, 1997, p. 233-247 ; J. B. Voorbij, « The Chronikon of Hélinand of Froidmont : A Printed Edition in an Electronic Environment », in Produktion und Kontext : Beiträge der Internationalen Fachtagung der Arbeitsgemeinschaft für germanistische (Den Haag, 4 bis 7 März 1998), hrsg. von H. T. M. van Vliet, Tübingen, Niemeyer, 1999, p. 3-12 ; Thomas Ricklin, « La mémoire des philosophes : les débuts de l’historiographie de la philosophie au Moyen Âge », in La Mémoire du temps au Moyen Âge, dir. par Agostino Paravicini Bagliani, Florence, éd. del Galluzzo, « Micrologus’ Library », 2005, p. 249-310.
8 Voir William D. Paden, « Documents concernant Hélinand de Froidmont », Romania, n° 105, 1984, p. 332-341 ; Hélinand de Froidmont, colloque et exposition (mai-juin 1987), dir. par R. Defrance et al., Warluis, Adama, « Les cahiers de l’Abbaye de St.-Arnoult », 1987 – un second colloque tenu en 1998 est resté inédit à notre connaissance ; Beverly M. Kienzle, « Deed and Word : Hélinand’s Toulouse Sermons i », in Erudition at God’s Service, op. cit., p. 267-276 ; « Erudition at God’s Service : Hélinand’s Toulouse Sermons ii », op. cit., p. 77-290. La fondation de l’Université de Toulouse n’intervenant qu’en 1229, l’enseignement d’Hélinand sera antérieur à la mise en place de son statut.
9 Marie-Geneviève Grossel, « Hélinand avant Froidmont : à la recherche d’un “trouvère” perdu », Sacris Erudiri, n° 52, 2013, p. 319-352.
10 Alexandre de Paris, Le Roman d’Alexandre, éd. et trad. de l’ancien français par Laurence Harf-Lancner, avec le texte original éd. par Edward C. Armstrong, Paris, Librairie générale française, « Le livre de poche : lettres gothiques », 1994.
11 Cf. Hélinand de Froidmont, Helinandi ad Galterum Clericum epistola, PL 212, 748D : « […] dum non scena, non circus, non theatrum, non amphitheatrum, non amphicircus, non forum, non platea, non gymnasium, non arena sine eo resonabat ».
12 Id., Les Vers de la mort, éd. par Fredrik Wulff & Emanuel Walberg, op. cit., p. 17.
13 Ibid., xviii, 9-12, p. 18.
14 Ibid., iv, p. 4-5.
15 Ibid., viii, 7-12, p. 8.
16 Ibid., xxxiii, 4-9, p. 31.
17 Ibid., xx, p. 19.
18 Ibid., xix, p. 18.
19 Ibid., xiii-xiv, p. 12-14.
20 Ibid., xxxv, 1-4, p. 32.
21 Ibid., xxxvi, 7-12, p. 34.
22 Cf. Hélinand de Froidmont, De cognitione sui, 8, PL 212, 730AB : « Clamat nobis certissima mors, et hora mortis incertissima, mortem semper ad omnium pendere oculos, et ideo semper habendam ab omnibus prae oculis, semperque meditandam, sicut scriptum est in Ecclesiastico : “Memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis” (Sir 7, 36). In huius autem meditatione Plato et Pythagoras, et Basilius noster Christianorum philosophus, sapientiam posuerunt ».
23 Cf. id., Sermo 24, In festo omnium sanctorum, ibid., 682A : « Ideo etiam apud philosophos, prima, ut ait Basilius, definitio philosophiae est meditatio mortis. Huius sacramenti primum nobis exemplum dedit Job, qui poenitentiam egit in favilla et cinere ».
24 Cf. id., De cognitione sui, 9, ibid., 730B : « Ad haec tria potest illa referri definitio hominis a quodam sapienti responsa quaerenti, quid est homo ? “Vile, inquit, sperma, vas stercorum, esca vermium”. Vile sperma fuit in conceptu, vas stercorum est in reliquo vitae cursu, esca vermium est in occasu. Ego autem dico, quod non solum post mortem, sed etiam ante mortem esca vermium est omnis homo ». Voir Augustin (pseudo, Belgicus), Sermones ad fratres in eremo commorantes, 48, PL 40, [1235-1358], 1331 : « Revertere ad te ipsum memorans quod fuisti sperma liquidum quod modo es vas stercorum quod eris cibus vermium ».
25 Cf. Hélinand de Froidmont, De cognitione sui, 9, ibid., 730D-731A : « Vide tu, pater, ne interficiant te vermes tui, ego enim iam vermes meos interfeci. Scito ergo hanc esse differentiam inter vermes divitum, et vermes pauperum ; quod vermes divitum divites occidunt, vermes autem pauperum a pauperibus occiduntur. Lege Machabaeorum, et Josephi, et Actuum apostolorum historias, et invenies reges potentissimos Antiochum, et Herodem Agrippam a vermibus consumptos. Qua ratione simul et auctoritate oppressus, ille statim obmutuit ».
26 Voir Gershom Scholem, Les Grands Courants de la mystique juive, Paris, Payot, « Grande bibliothèque Payot », 1994, p. 110-113.
27 Cf. Hélinand de Froidmont, Sermones, 13, In Pascha, PL 212, [481-720], 589C : « Nemo, ait philosophus quidam, cum sarcinis enatat. Ego autem dico, quod multo magis nemo cum sarcinis volat. Omnis pecunia, omnis terrena possessio, quidquid habetur supra victum et vestitum, quo contenti esse iubemur, onus est ». Citant Sénèque, Epistulae ad Lucilium, III, 22 (Lettres à Lucilius, t. 3, éd. par François Préchac, trad. du latin par Henri Noblot, Paris, Les Belles Lettres, « Collection des universités de France », 1995, p. 96), allusion à la fable de Phèdre sur le naufrage de Simonide : cf. Phèdre, Fables, iv, 22 (éd. et trad. du latin par Alice Brenot, Paris, Les Belles Lettres, 1961, p. 72-73)
28 Cf. Id., Sermones, 15, In ascensione Domini, ibid., 602BC : « Nescierunt philosophi, qui defecerunt scrutantes scrutinio : rimantes coelestia, relabentes ad terrena, quia relabentes ea ; ponentes in coelum os suum, dum lingua eorum transiret in terra, et ipsi terram lingerent : dum in terris suis nomina sua vocarent, ut ab eis notarentur discipuli Pythagorei, vel Platonici, Epicurei vel Stoici, et caetera huiusmodi. Hos fallaciter beatificat poeta fallaciae, dicens : “Felices animae, quibus haec cognoscere primum, Inque domos superas scandere cura fuit”. Et post pauca : “Admovere oculis distantia sidera nostris. Aetheraque ingenio supposuere suo” », Cf. Ovide, Fasti, I, 297.
29 Cf. Ibid., 602AB : « Hanc artem nescivit obscurus ille Lucifer, licet sit ille artifex, qui tanquam fulgur de coelo cecidit. Nescivit Alexander ille superbus rex, qui de potestate sua occubuit. Nescivit ille maleficorum princeps Simon Magus pestifer, qui de praesumpto volatu corruit ».
30 Cf. Ibid., 22, In nativitate beate Mariae virginis, 664, 666… ; l’expression philosophus renvoie le plus souvent (près d’une dizaine de fois) à Sénèque, mais on trouve aussi une fois : « Plutarchus philosophus, Trajani principis institutor et doctor », cf. ibid., 28, De potestate et proibitate Ecclesiae, 713A. Plutarque est la principale source (à travers Jean de Salisbury), du De bono regimine principis.
31 Sur le rapport d’Hélinand au chant liturgique, voir Jean-Marie Fritz, « Voix de Dieu – voix du monde dans les sermons d’Hélinand de Froidmont », Pris-Ma, n° 20, 2004, p. 67-82.
32 Sur Hélinand de Froidmont et la question de la vérité, voir Marie-Dominique Chenu, « Une définition pythagoricienne de la vérité au Moyen Âge » [1961], Studi di lessicografia filosofica medievale, éd. par Giacinta Spinosa, Firenze, L. S. Olschki, « Lessico Intelletuale Europeo », 2001, p. 195-201.
33 Cf. Hélinand de Froidmont, Sermones, 15, In ascensione Domini, PL 212, 599BC : « Est autem veritas duplex : est veritas rei, et est veritas Christi. Veritas rei attenditur circa inhaerentiam praedicati ad subiectum ; veritas Christi circa constantiam loquentis. A veritate vel falsitate rei dicitur quis verus vel falsus ; a veritate Christi dicitur quis verax vel fallax. Proinde, terminis commutatis, potest quis esse simul verus et verax, et tunc utrumque est a Deo ; falsus et fallax, et tunc utrumque est ab homine ; verax et falsus, fallax et verus ; et tunc alterum a Deo, alterum ab homine ».
34 Cf. Ibid., 2, In Natali Domini, 487D-488A : « Hinc est error ille Platonis et Pythagorae de revolutione animarum ; Trismegisti et Mimae, Socratis et Porphirii, de societate daemonum ; Zenonis et Chrisippi, de morte voluntaria ; Aristotelis de curta providentia, id est usque ad lunarem regionem non infra ; Epicuri de nulla ; et de summo corporeae voluptatis bono ; Ptolomaei de fato ; omnium fere simul, et maxime Ciceronis et Senecae, de animarum supplicio post mortem non timendo. Isti sunt, qui dicunt apud Ezechielem, “Dereliquit Dominus terram, et Dominus non videt” (Ez 8, 12) ».
35 Cf. Ibid., 25, In festo omnium sanctorum, 687D-688A : « Huius autem erroris tenebras prius sparserant quidam philosophi, quos Porphyrius Platonicus sequens dicebat, bonum Deum seu ingenium non posse inveniri in homine, nisi ante malus fuerit placatus. Idem tamen sibi ipsi contrarius cavendam esse daemonum societatem testatur : nimirum inter vitium sacrilegae curiositatis et philosophiae professionem, cui contrariam esse hanc societatem sentit, alternantibus sententiis fluctuans ».
36 Cf. Ibid., 687B : « O quam vehementer erravit olim Carpocrates haereticus ! Catharorum, qui dicuntur Gnostici, dux, dicens omnem hominem qui ad perfectionem sui mysterii, seu potius sceleris pervenire volebat, non aliter effugere posse huiusmodi principes scilicet daemones, vel declinare, nisi per quaedam facinora, quae ipse statuebat, solverentur ».
37 Voir notamment Guillaume d’Auxerre, Summa Aurea, vol. i, éd. par Jean Ribailler, Paris-Grottaferrata, CNRS-Collegii S. Bonaventurae ad Claras Aquas, « Spicilegium Bonaventurianum », 1980, p. 15-16, 24 [41] et nos explications dans Christian Trottmann, Théologie et noétique au XIIIe siècle, Paris, Vrin, « Études de philosophie médiévale », 1999, p. 19-20.
38 Cf. Hélinand de Froidmont, Sermones, 2, In Natali Domini, PL 212, 484AB : « Sic fides Incarnationis Dominicae cum suis omnibus sacramentis, primo annuntiata est, deinde probata, tertio defensa. Primo annuntiata est per simplicem praedicationem, deinde probata per rationem, tertio defensa etiam per sanguinem. Nuntiata est per piscatores, probata est per philosophos conversos et rhetores, defensa est per utriusque sexus et aetatis martyres ».
39 Cf. Ibid., 484B : « Nuntiata est contra errantes ex ignorantia, probata est contra resistentes de industria, defensa est contra persequentes ex invidia. In primo gradu fuit quasi ortus surgentis aurorae, in secundo quasi splendor matutinus, in tertio quasi fervor meridianus. Ultimus etiam Christi adventus tres istas noctes illustraturus est, et earum tenebras expulsurus ».
40 Voir Christian Trottmann, La Vision béatifique : des disputes scolastiques à sa définition par Benoît xii, Rome-Paris, École française de Rome-de Boccard, « Bibliothèque des Écoles françaises d’Athènes et de Rome », 1995, p. 749-760.
41 Cf. Hélinand de Froidmont, Sermones, 2, In Natali Domini, 484BC : « Veniens namque Christus ad iudicium, noctem fugabit ignorantiae, quando liber aperietur, id est secreta cordium : noctem culpae, quando omnes operarii iniquitatis mittentur “in stagnum ignis ardentis et sulphuris” (Ap 20, 10) : noctem miseriae, quando “absterget Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum” (Ap 21, 4). Crescet autem etiam istud diluculum per gradus suos. Erit enim quasi ortus surgentis aurorae, quando corpora de pulvere suscitabuntur ; erit quasi splendor matutinus, quando boni et mali ad dexteram et ad sinistram segregabuntur ; erit quasi fervens meridianus, quando isti assumentur, et illi relinquentur ».
42 Juvénal, Satire, xi, Satires, éd. par Pierre de Labriolle & François Villeneuve, trad. du latin par Olivier Sers, Paris, Les Belles lettres, 2002, p. 220.
43 Cf. Hélinand de Froidmont, De cognitione sui, 2, PL 212, 723AB : « Huius autem sententiae non est credendum Apollinem fuisse auctorem, vel inventorem, sed potius furem. Furatus est enim eam de praesenti loco. Idem est enim, noscere seipsum, quod speciem suam visitare. Aut certe de illo loco Cantici canticorum : “Nisi cognoveris te, o pulchra inter mulieres, egredere, et abi” (Ct 1, 7), etc. ».
44 Cf. Ibid., 723BC : « Quod est dicere : Stulta scientia est, et insipiens sapientia supervacua noscere, necessariis ignoratis. Quid enim prodest homini scire metiri mundum, et nescire seipsum ? Et absque hac scientia nihil mortalibus est utile, nihil hominibus salutare ».
45 Cf. Ibid., 723CD : « Denique sapientes Graeciae de hoc oraculo consulti a regibus, nihil aliud respondebant, nisi quod homini cognoscendum erat se esse de genere deorum. Hinc et Macrobius super somnium Scipionis animas dicit de coelo lapsas in corpora, et hanc esse animae perfectam sapientiam, dum corpore utitur, si unde orta sit, recognoscat. Sic enim putat eam virtutes ipsas conscientia nobilitatis induere, quibus post corpus evecta, eo unde descenderat reportetur ».
46 Cf. Ibid., Sermones, 23, In festo omnium sanctorum, 669AB : « Ethnici quoque philosophi illud notissimum coelum, in quo stellae fixae sunt, ex singulis planetarum orbibus coelos singulos fabricantur. Fuerunt, qui et mundos innumerabiles, et coelos innumerabiles esse assererent. Quidam vero nonnisi unum esse, vel esse posse dixerunt. […] Sed quid ad nos pertinet de Judaeorum fabulis, vel philosophorum somniis ? Plures coelos esse, Scriptura veritatis manifeste asseruit, dicens, “Opera manuum tuarum sunt coeli. Ipsi peribunt, tu autem permanebis ; et omnes ut vestimentum veterascent” (Ps 102, 27) ».
47 Cf. Ibid., 669D : « Primum coelum, quod est aereum, ad beatitudinem animarum non pertinet ; quia et ipsum multum miseriis subiacet, et tempestatibus et procellis quatitur […]. Denique coelum illud non solis volucribus, sed etiam daemonibus datum est ad habitandum : qui ibi positi sunt, non ad ornatum aeris, sicut mentiuntur philosophi ; sed ibi usque ad diem iudicii tanquam in carcere sunt inclusi ».
48 Cf. Ibid., 673D : « O quanta est in coelis istorum omnium plenitudo, si tanta est in terris eorum praelibatio ! Attestantur quoque philosophi, si tamen verum est eorum testimonium, coelestis sphaerae motum suavissimum generare concentum. Sed quidquid sit de concentu coeli, indubitanter credo, solam vocem unius angeli suaviorem esse, quam motum citatissimum firmamenti ».
49 Cf. Hélinand de Froidmont, De cognitione sui, 2, ibid., 724BC : « Duplex est enim hominis species : quia duplex est ipse homo, iuxta testimonium Apostoli dicentis : “Etsi is qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is qui intus est renovatur de die in diem” (2 Cor 4). Exterior enim homo corpus, interior vero animus est. In exteriori autem specie quatuor visitanda sunt, id est frequentius meditanda ; vilitas scilicet materiae, dignitas formae, poenalitas vitae, necessitas ruinae ». Cf. 2 Cor 4, 16 ; Rm 7, 22.
50 Cf. Ovide, Les Métamorphoses, I, 84-86 : « Pronaque cum spectent animalia cetera terram, os homini sublime dedit caelumque videre iussit et erectos ad sidera tollere vultus » (« Tandis que les autres animaux courbent la tête et regardent la terre, l’homme éleva un front noble et porta ses regards vers les cieux », Les Métamorphoses, vol. i, éd. et trad. du latin par Georges Lafaye, Paris, Les Belles Lettres, 1957, p. 10).
51 Cf. Hélinand de Froidmont, De cognitione sui, 2, PL 212, 724D : « Haec autem consideratio quadripertitum parit fructum : vilitatem sui, et desiderium coelestis regni, charitatem proximi, timorem iudicii. Primum de vilitate materiae procedit, secundum de dignitate formae, tertium de poenalitate vitae, quartum de necessitate ruinae ».
52 Cf. Ibid., 4, 725CD : « Naturalis attenditur secundum conditionem, arbitraria secundum voluntatem. In naturali quatuor attendenda sunt ; quod anima rationalis est, quod immortalis, quod invisibilis, quod illocalis. Prima consideratio hominem prohibet a luxuria, secunda ab avaritia, tertia a iactantia, quarta ab invidia, et a qualibet fratris iniuria ».
53 Cf. Ibid., 726BC : « Quarta vero visitatio, id est consideratio interioris hominis, scilicet quomodo anima illocaliter totum corpus vegetet, seque singulis illius partibus totam donet, nullam a sentiendi munere relinquens expertem ; nonne mirabilis quaedam est ad fraternam invitatio et persuasio charitatem ? Sic enim Apostolus pulcherrimo demonstravit exemplo, omne corpus quantalibet congregatione uno et eodem spiritu debere vegetari, cum dixit : “Si patitur membrum, compatiuntur omnia” (1Cor 12, 26) ».
54 Cf. Ibid., 726D : « O infelicissimos omnium mortalium, qui de sola proximorum prosperantur miseria, et quibus sola fratrum prosperitas adversatur ! Hic est ille oculus nequam, et ut Esopo vel Aniano credas, videbis qui sibi alterum oculum velit erui, dum proximus eius privetur utroque ».
55 Cf. Ibid., 727AB : « Denique pulchritudo animae sanctitas est ; sanctitas autem est affectio sancta, et in sancto proposito constans ac firma ; haec autem gemina, videlicet odium et amor sanctus : odium mali, et desiderium boni. […] Unde dicitur : “Oculi tui”, inquit, “columbarum” (Ct 1, 14). Columba siquidem avis est valde timorosa, et nimis amorosa. Hinc est illud poetae : “Timidissima turba columbae”. Duo igitur oculi columbarum nihil aliud sunt quam sanctus timor, et sanctus amor. Haec de illo sermone nostra excerpta sufficiant, ad probandum quod Apollinis oraculum male a Macrobio, et aliis quibusdam philosophis sit intellectum ». Voir Ovide, Les Métamorphoses, i, 506 (trad. fse, op. cit., p. 25).
56 La référence donnée par la Patrologie est d’ailleurs inexacte, puisqu’il s’agit en fait de L’Art d’aimer (i, 117).
57 Cf. Hélinand de Froidmont, De cognitione sui, PL 212, 731B : « Lege quoque pulcherrimum librum beati Bernardi De consideratione ad Eugenium papam, ex cuius nobilissimo stylo, et sententiis fere plusquam humanis poteris agnoscere, non solum quid sit homo, sed etiam quid sit Deus ; poterisque intelligere auctorem huius libri sapientiorem fuisse ipso Apolline, eloquentiorem Demosthene, subtiliorem Aristotele, moraliorem Socrate, discretiorem Platone ».
58 Voir Pierre Courcelle, Connais-toi toi-même : de Socrate à saint Bernard, 3 t., Paris, Études augustiniennes, 1974-1975.
59 Cf. Bérenger de Poitiers, Berengarii Sholastici Apologeticus contra beatum Bernardum, Claraevallensem abbatem, et alios qui condemnaverunt Petrum Abaelardum, PL 178, 1857A : « liberalium disciplinarum ignaro ».
60 Cf. Ibid., 1867B-C : « Tu itaque a doctrine salutaris tramite devius, in philosophorum scopulos ruis. Et dum dignitatem animae jactitas, originem ei sideram flore jejuni eloquii nundinaris ».
61 Voir supra, p. 15, n. 45.
62 Cf. Ibid., 1866 D. « Aiunt philosophi, quorum duces sunt Plato et Pythagoras, quibus et tu ex parte maxima acquiescis, animas scilicet olim ab initio factas conditasque in thesauris Dei : indeque ob antiquum vitae contagium in corporum ergastulum lapsas, rursusque, si corpus juste gubernaverint, ad antiquae honestatis vultum meritorium vehiculo redituras ferunt. Et haeretici animam partem esse divinae substantiae contenderunt ».
63 Cf. Pétrarque, De sui ipsius et multorum ignorantia, IV, 54 : « Neque est mirari si in excitandis atque erigendis ad virtutem animis sit parcior, qui parentem philosophie huius Socratem circa moralia negotiantem, ut verbo eius utar, irriserit, et, si quid Ciceroni credimus, contempserit ; quamvis eum ille non minus » (Mon ignorance et celle de tant d’autres, trad. du latin par Juliette Bertrand et Christophe Carraud, Grenoble, Jérôme Millon, « Atopia », 2000, p. 156-157).
64 Voir Platon, Phèdre, 265e (éd. et trad. du grec par Claude Moreschini & Paul Vicaire, Paris, Belles Lettres, « Classiques en poche », 1998, p. 69).
65 Voir Platon, Phédon, 64a et 67e (éd. et trad. du grec par Léon Robin, Paris, Les Belles lettres, 1967, p. 12 et p. 17).