137 «Idem in imperatore & Rege Franciae, ut de iure communi fundatem habeant intentionem in iurisdictione omnium rerum sitarum in toto imperio & regno […] non vero omnium rerum: imo quando populus transtulit iurisdictionel in imperatorem, retinuit omnium rerum suarum dominium: alioqui frustra essent omnes leges de acquisitione rerum latae, si imperator omnia bona haberet. Sic iurisdictionem de iure communi habent: & qui negaret non esse sub illorum iurisidctione, probare debet. Nam postquam ipse iurisdictionem habet in suo imperio, & in toto regno Rex Franciae» Tractatus Varii, p. 98 § 124.
138 Tractatus Varii, p. 99 § 125.
139 Tractatus Varii, p. 99 § 128.
140 Rebuffe vise D 1, 4, 1 ; Inst 1, 2, § 2 ; D 14, 2, 7 ; C 7, 37, 3. Sur le rapport entre le dominium du roi sur son royaume et son pouvoir cf. Guillaume Leyte, « Imperium et dominium chez les glossateurs », Droits, 22 (Souveraineté et propriété), 1995, p. 19-26.
141 Sur cette « dépersonnalisation du pouvoir » voir Albert Rigaudière, « Loi et Etat dans la France du bas Moyen Age », L’Etat moderne : le droit, l’espace et les formes de l’Etat, Paris, 1990, p. 33-59.
142 Jacques Krynen, L’empire du roi…, op. cit., p. 26.
143 L’idée de monarchie de droit divin apparaît précisément au temps de Rebuffe. Voir Marie-France Renoux-Zagamé, « Du juge-prêtre au roi-idole, Droit divin et constitution de l’Etat dans la pensée juridique française à l’aube des Temps modernes », Le droit entre laïcisation et néo-sacralisation, op. cit., p. 143-186 et du même auteur « Théologie sacerdotale contre théologie séculière : la question du droit divin des rois », Aspects de la pensée médiévale dans la philosophie politique moderne, Paris, 1999, p. 127-152. En dernier lieu Arlette Jouanna, Le pouvoir absolu…, op. cit.
144 Ce dont Rebuffe avait sans doute bien connaissance à travers la réfutation du traité livrée par Guillaume Benoît dans sa célèbre repetitio sur la décrétale Raynutius, une des références récurrentes de notre auteur et qu’il cite précisément au sujet de l’inaliénabilité du domaine dans Explicatio ad quatuor primos Pandectarum libros, p. 72 col. 1. Cf. Patrick Arabeyre, Les idées politiques à Toulouse…, op. cit., p. 419-427.
145 Cf. Ralph E Giesey, «The french estates and the corpus mysticum regni», Album Helen Maud Cam, t. 1, Paris-Louvain, 1960, p. 153-171.
146 Sur le lien historique entre ces deux concepts Bernard Guenée, « Etat et Nation au Moyen Age », RH, 237 (1967), p. 17-30.
147 Sur cette « souplesse » de la pratique précédant l’édit de Moulins voir Anne Rousselet-Pimont, Le chancelier et la loi…, op. cit., p. 64-70. Pour la période antérieure au premier XVIe siècle voir Katia Weidenfeld, Les origines médiévales du contentieux…, op. cit., p. 155-180. Sur l’opinion des auteurs à propos de l’inaliénabilité au XVe siècle Jacques Krynén, Idéal du prince…, op. cit., p. 303-309.
148 De Regis Franciae Muneribus, p. 5 col. 1
149 De Regum et principum, p. 47-50.
150 De Regum et principum, 48 § 12 : « Rex Franciae vel alius princeps non potest vendere, vel alienare unam ex civitatibus regni, vel ducatus, ne aliquando habeat graviorem dominum », D 40, 5, 34, Hostiensis & Jean André sur X 1, 33, 13.
151 Sur cette question voir Maurice Grandclaude, L’inaliénabilité du domaine de la Couronne, Paris, Les Cours de Droit, 1936-1937 ; Robert Descimon, « L’union au domaine royal et le principe d’inaliénabilité. La construction d’une loi fondamentale aux XVIe et XVIIe siècles », Droits, 22, (Souveraineté et propriété), 1995, p. 79-90 ; Guillaume Leyte, Domaine et domanialité publique dans la France médiévale (XIIe-XVe siècles), Strasbourg, 1996 ; Anne Rousselet, L’inaliénabilité du domaine de la Couronne, Etude doctrinale de 1566 à la fin de l’Ancien Régime, Paris, 1997.
152 «de reunione praediorum nobilium in provincia a rege facta, quae tamen per arestum fuit reprobata» Responsa & Consilia, p. 241-248.
153 Responsa & Consilia, p. 241: «Ex singulari privilegio concesso Grambodiens. anno domini 1384. ab illustrissimo domino Carolo, filio quondam regis Siciliae, principe Tharenti, dicti Regni magno iustitiario, ac regio generali in comitatibus provinciae, & Fourcalquerii gubernatore & vice gerente, castrum Grambodii unitum & incorporatum extitit, dictorum comitatuum mense & perpetuo domanio, cum promissione iurata de non alienando, expressaque clausula, quod si forte contingeret extra praedictum Domanium in alienas manus transferri vendi, aut alienari, licitum esset eis se opponere, resistere, & defendere, etiam manu armata, si opus foret. Quod subinde anno 1399. approbatum & confirmatum legitur, per inclytum principem Ludovicum secundum, praefati Caroli, fratrem Siciliae Regem, & dictorum comitatuum comitem. Verum quia rex Ludovicus tertius, filius praefati Ludovici secundi, & Hyrlanda regina eius mater & administr. ambo simul anno postea 1420. dederunt, donaverunt & concesserunt praedictum castrum Grambodii cuidam D. Gulielmo de Fourcalquerio domino de Vienno pro se & pagam quorundam bonorum existentium, in Castro Raynardo, & summae Florenorum auri mille quingentorum octavaginta, eisdem Regi & reginae cessorum & remissorum, per d. dominum Gulielmum constantibus litteris patentibus super hoc concessis. Nunc suscitatur in dubium per dictos Grambodien. Iuncto regio procuratore, coram regiis reformatoribus huius patris, utrum praedicta alienatio sit facta ex causa necessaria, fieri potuerit, & valida sit, non obstante suprascripto privilegio comitatus, & edictis, de non alienando bona domanii, etiam non refragan. Omissa igitur alia, longa, & satis prolixa facti ferie, & rerum contingentium de quibus in dicendis magis opportuna fiet recitatio, videtur primo aspectu respondendum dictam alienationem non valuisse, ut factam in praeiudicium mensae comitalis & iurium dictorum Grambodien. quod ex multis satis urgentibus rationibus fundamentum cuique recte speculanti, demonstrari potest.»
154 Responsa & Consilia, p. 241 col. 2: «Primo quidem, quia de iure communi certum est principem non posse alienare castra sui principatus in praeiudicium suorum successorum c. intellecto. de iureiurand. c. abbate sane. de rec. iudic. ubi. papa mandat Regi Ungariae quod revocet alienationes factas in regni praeiudicium non obstante iuramento de eas non revocando.» X, 2, 24, 33 et VI 2, 14, 3.
155 Responsa & Consilia, p. 241 col. 2 : « Nam si principi non esset interdicta alienatio, sicut frustratim lupus comedit agnum, ita etiam paulatim totus periret principatus. Etx quo enim comes dare posset unum castrum, & cras aliud indubitanter posser anichilari totus comitatus, ut de regno Franciae in simili inquit S. D. P. Igne. in sua solemni repetitione l. donationes quas divus Imperator. » D’après Jean Feu dans sa repetitio sur l’Authentique Donationes quas divus imperator.
156 Responsa & Consilia, p. 241 col. 2 : « Et ita contingit in regno Auferre, quod ita paulatim diminutum perdidit nomen regni, referen. Guiaguino in Chronica Franciae in vita Lotharii in fin. quod non tantum cederet gravi damno futurorum principum, sed etiam totius patriae, cuius maxime interest vivere sub potenti principe, sub quo populus magis rite & salubriter regitur & honoratur. » Rebuffe évoque une Chronica Franciae, qu’il faut assimiler au De origine et gestis Francorum compendium.
157 Responsa & Consilia, p. 241 col. 2: «Melius enim est vivere in paupertate sub magno principe, quam abundare divitiis sub uno nobili, ut de coloniis Romanorum dicitur, quia licet eorum conditio minus libera videretur, potior tamen & praestantior existimabatur propter amplitudinem & maiestatem populi Romani, cui suberant. hac igitur duplici ratione creditur introductum fuisse ne princeps alienaret bona principatus, etiam via testamenti, quantumcunque caeteris favorabilior existat..»
158 Deutéronome, chapitre XVII. Rebuffe renvoie également au Tractatus de regimine civitatis de Bartole.
159 Responsa & Consilia, p. 263-270.
160 Rebuffe vise Balde sur D 29, 1, 17.
161 Responsa & Consilia, p. 268 col. 1 : « Et iura quae prohibent alienationem domaniorum Principis, loquuntur, quando agitur de magno praeiudicio Regni, vel Monarchiae […] Vel quando talis alienatio vergeret in magnam Regni decolorationem, aut contra statutum publicum Regni. Exemplificant Doct. in alienatione magnae civitatis, aut castris limitrophi […] vel si Princeps alienaverit regalia, vel quora imperii. » Rebuffe se réfère à Bartole sur D 43, 24, 3, § 4 et X, 2, 24, 33, à Balde sur VI, 1, 6, 13 et à Felino Sandei sur X, 2, 26, 13.
162 De Regum et principum, p. 17 § 326 «In limine Imperii, Regni vel alterius principatus nullus debet esse Castellorum detentor, nisi cui princeps commiserit alias punitur». Le jurisconsulte vise C 11, 60, 2.
163 C 11, 62, 6. Responsa & Consilia, p. 268 col. 1: «Nam in Principe immensitas, mensura est, cum propria Pricipum virtus, sit liberalitas. Et se debere existimant, quod donant. Et quod Princeps possit donare in modica quantitate, & quod successor teneatur stare illi alienationi. est. text. notab. in l. hi quibus. C. de fundo patrimonial. lib. xi. cuius verba sunt: Hi quibus patrimoniales possessiones, vel a nobis, vel a divis parentibus nostris sacra largitate donatae sunt, inconcusse possideant, atque ad suos posteros transmittant.»
164 Katia Weidenfeld, Les origines médiévales du contentieux…, op. cit., p. 161.
165 Responsa & Consilia, p. 268 col. 1 : « Autrement la perpetuelle impotence de aliener par les roys [Alioquin perpetua impotentia alienandi per Reges] maximo illis & reip. detrimento esset Car ils ne trouveroyent personne, qui voulsist les servir en leurs guerres principalement d’estrangiers, & ceux qui ainsi contractent avec eux [Nullum enim invenirent, qui in eorundem bellis illis servire vellet, praecipue de extraneis : & qui cum eis sic contraherent] deciperentur : quod est alienum a fide, quae maxime debet exuberare in Principe ».
166 Cf. Anne Rousselet-Pimont, Le chancelier et la loi…, op. cit., p. 65 et Katia Weidenfeld, Les origines médiévales du contentieux…, op. cit., p. 161.
167 De Regum et principum, p. 17 § 326: «In limine Imperii, Regni, vel alterius principatus nullus debet esse Castellorum detentor, nisi cui princeps commiserit alias punitur l. quicunque. C. de fundis limitrophis: sed intra, bene est licitum, nisi fiat ad aemulationem, ut ibi notatur.»
168 De Regum et principum, p. 12 § 193: «Princeps quando videt provinciam esse ita magnam, ut commode regi non possit per uno, eam debet dividere». Il vise C 1, 27, 1 et 2.
169 D 1, 22, 3.
170 Bartole sur D 1, 1, 5. Explicatio ad quatuor primos Pandectarum libros, p. 186 col. 2 : « Item quamvis Bart. & alii in l. ex hoc iure. ss. de iustit. & iure, dicant provincias esse de iure gentium divisas, ego tamen tenui gentes ipso iure gentium divisas, ut ibi probavi, sed provincias constitutas & factas ab ipsis Romanis, vel a Principibus, & divisas per istum text. & in l. unica. C. de metropo l. Berit. Scripsi in Praxi beneficior. in titul. de unione. Et longa lataque est differentia inter gentium divisionem, & provinciarum. »
171 Rebuffe vise C 11, 22, 1. Il renvoie aussi à sa Praxis Beneficiorum au titre De unionis revocatione où il explique qu’est possible la division du bénéfice ex causa necessitatis & utilitatis. Praxis Beneficiorum, p. 145, col. 1.
172 D 1, 1, 5.
173 Explicatio ad quatuor primos Pandectarum libros, p. 20 col. 2: «Ex quo patet, gentes separatas hoc iure gentium: provincias vero, ut Italia a Sicilia, & aliae provinciae ab ipsis principibus, & sic de iure civili. per l. si eadem. de assessori. ss. & in titu. de metropo. Berit. lib. xi. C. nec iste text. dicit provincias sicretas de iure gentium, sed gentes. Ideo superest ut provinciae de iure civili ab ipsis principibus divisae fuerint, & unitae quandoque.»
174 Rebuffe vise X, 3, 48, 3 et X, 3, 5, 26.
175 D’après Balde, Super Feudis, au titre de prohibita feudi alienatione, § praeterea.
176 Suivant Bartole sur C 6, 60, 3. De Regum et Principum p. 22 § 450 : « Licet regnum sit individuum […] quoad ius, tamen quoad exercitium & commodum dividi potest, assignando uni unam civitatem, aleri alteram, ex quibus quilibet separatam habet curiam & exercitium iurisdictionis, licet iurisdictio sit communis. »
177 Explicatio ad quatuor primos Pandectarum libros, p. 186 col. 2-187 col. 1: «Idem dicendum est, antequam dividatur sedes Seneschalli, Baillivi, Parlamenti, vel alterius iurisdictionis, ut debeat inspici, quod sufficiat utrique, & hoc fiat utilitatis Reipub. gratia, non per pecuniam, alias postea cessante pecunia, divisio cessabit […] Ideo solet inquiri super commodo & incommodo, antequam divisio decernatur. Et ista divisio iurisdictionum, vel provinciarum non debet fieri sine Principis authoritate.»
178 Ibid. Rebuffe renvoie à Bartole sur C 11, 22, 1.
179 D 1, 8, 9.
180 In titulo digestorum de verborum et rerum significatione commentaria amplissima, p. 27 : « Item dum Bar. Cepol. & Alci. dicunt populum posse novis muris augere civitatem propria authoritate, nec esse necesse imperatorem hoc concedere, loquuntur contra tex. l. facta in fi. ss. de rerum divis. ibi, muros autem municipales nec reficere licet sine principis, vel praesidis authoritate. & hodie observatur in Francia, in qua nulli licet muris civitatem aut vicum vel munire, vel muris augere sine principis permissu. Et postquam fuerit locus muris clausus, nunquid gaudeat privilegiis civitatum, & villa murata dicatur, alibi dicam : & cum habeat nomen, nunquid effectum habere poterit ? » Sur la construction de murs par les cités voir Philippe Contamine, « Les fortifications urbaines en France à la fin du Moyen Age : aspects financiers et économiques », RH, t. 260/1, 1978, p. 23-47 ainsi qu’Albert Rigaudière, « Le financement des fortifications urbaines en France du milieu du XIVe siècle à la fin du XVe siècle », RH, 1985, t. 273/1, p. 19-95.
181 Pour les généralités sur ce sujet, voir François Olivier-Martin, La police économique sous l’Ancien Régime, Cours d’Histoire du Droit public, Paris, 1945.
182 Explicatio ad quatuor primos Pandectarum libros, p. 354 col. 1 : « Ex hoc tex. colligitur falsa pondera esse, quae sunt maiora vel minora, quam sint vera, & aequa, & vocantur dolosa, etiam per Prophetam Amos 8. c. & haec prohibuit Deus Levit. 19. c. in fi. his verbis : Statera iusta & aequa sint pondera, iustus modius, aequusque sextarius. & Proverb. 16. cap. Pondus & statera, iudicia Domini sunt, & statera iniqua non dicitur statera, nec modius iniquus l. Paulus respondit, ubi scripsi ss. de verb. signific. Videndum est ad quem specter pondera & mensuras constituere, & brevi putarem ad Principem pertinere pondera, & mensuras communes omnibus praebere.[…] Et postquam a Principe institutae sunt, ad dominos locorum spectat alias mensuras, vel pondera, si quis indigeat, cum illis aequare, & curare, ut in illis nulla fraus fiat, & ubi non sunt domini, spectat ad magistratum illius loci. l. iubemus. C. de defensor. civitat. Et extant in hoc regno Franciae Constitut Reg. in tit. des aulnes & aulnages. » Rebuffe vise C 1, 55, 9 et renvoie au titre « des aulnes et aulnages » de ses Ordonnances, loix, edictz, et statutz royaux de France, entierement augmentées et universellement accomplies.
183 Explicatio ad quatuor primos Pandectarum libros, p. 354 col. 1.: «Et in his ponderibus signum Regis & Principis debet imponi, etiam dum aequatur a magistratibus, qui illa pondera, vel mensuras probant, & aequant, l. stigmata. C. de fabricen. libro 11. & l. ii. de frumen. Alexan. ibidem. etiam vidi imponi signum domini loci, qui illa pondera & mensuras aequabat, sed a parte inferiori. Quaero, si diversa sint pondera, & mensurae, quibus mensuris debeat fieri? Et notandum est prius haec diversa pondera venisse ex diversitate dominorum: solebant enim domini olim diversa habere pondera, & mensuras speciales suis subditis tondere solebat. Et Burgundi etiam a Duce eorum accipiebant: nunc quia Rex effectus est dominus istorum locorum, ipse solus haec constituere potest, licet remanserint quaedam mensurae ex antiquis, quas Principes tollere noluerunt.»
184 Explicatio ad quatuor primos Pandectarum libros, p. 354 col. 1: «Item, non debet quis diversa pondera, vel mensuras habere: hoc enim prohibuit dominus Deut. 25. c. in fin. dicens: Non habebis in sacculis diversa pondera, maius & minus: nec erit in domo tua modius maior & minor: pondus habebis iustum & verum, & modios aequalis, & verus erit tibi, ut multo vivas tempore super terram, quam Dominus Deus tuus dederit tibi : abominatur enim Deus eum, qui facit haec & aversatur omnem iustitiam. & Proverb. 2. scribitur : Pondus & pondus, mensura & mensura utrumque abominabile est apud Deum. Et istas mensuras, vel varia pondera debet magistratus frangere, nec permittere cuiquam diversa habere.»
185 Explicatio ad quatuor primos Pandectarum libros, p. 354 col. 2 - 355 col. 1: «Quomodo puniantur hi, qui alios falsis mensuris deceperint? Respondeo, faciam casus sequentes, ut materia haec distinguatur. Primus casus, emptor deceptus in pondere, vel mensura, potest agere ad id, in quo est deceptus. Unde si quis emerit modios decem vini, aut centum libras olei, si desint viginti librae, eas emptor petere poterit, & si venditor maiori mensura, vel pondere deceptus fuerit, poterit quod amplius dedit, repetere […] Secundus casus, qui falsa pondera, aut mensuras tenet, ex constitutione Divi Adriani poena falsi coercetur, l. penul. in fin. ss. de fal. Intellige, sive ea corruperit, ut docet text. sive eas diminuerit, vel plumbum, aut quicquam addiderit, ut pondus iustum inaequale redderetur. Tertius casus, Adulterinas stateras, vel mensuras, conficiens, poena eadem legis Corneliae punitur […] Quartus casus, is apud quem inventae sunt falsas mensurae debet relegari […] Quintus casus, si venditor aut emptor in mensura fraudem fecerit, autem corruperit, ad duplum punitur, quanti ea res est, id est, quanta est deceptio. Nam si venditor de decem libris olei deceperit emptorem, ad 20. libras puniendus erit […]»
186 Sur la question monétaire voir Emile Bridrey, La théorie de la monnaie au XIVe siècle : Nicole Oresme. Etude d’histoire des doctrines et des faits économiques, Paris, 1906 ; Marc Bloch, « Les mutations monétaires et les dettes », AESC, 1934, p. 382-387 : Maurice Rey, « Les émissions d’écus à la couronne à l’hôtel des monnaies de Paris vers la fin du XIVe siècle et dans les premières années du XVe siècle (1385-1413), Mélanges Louis Halphen, Paris, 1951, p. 595-603 ; Alain Guerreau, « L’atelier monétaire royal de Mâcon (1239-1421), AESC, 1974, p. 369-392 ; Louis Marchand, « L’accroissement des prérogatives royales en matière monétaire », 107e Congrès national des Sociétés savantes, 1982, I, p. 261-281 ; Pierre Desportes, « Monnaie et souveraineté. Les monnaies à Amiens durant la période de domination bourguignonne (1435-1475) », Commerce, finances et sociétés (XIe-XVIe siècles), Recueil de travaux d’histoire médiévale offerts à M. le Professeur Henri Dubois, Philippe Contamine, Thierry Dutour et Bertrand Schnerb, Paris, 1993, p. 201-216 ; Sylvain Piron, « Monnaie et majesté royale dans la France du XIVe siècle », Annales. Histoire, Sciences Sociales, 51e année, N. 2, 1996. pp. 325-354.
187 De Regum et principum, 20, § 381: «Solus princeps habet authoritatem cudendae pecuniae, non civitas, nisi ipsa civitas habeat regalia, vel non recognoscat superiorem.»
188 D 1, 12, 1. Rebuffe s’intéresse ici au § 9.
189 Explicatio ad quatuor primos Pandectarum libros, p. 75 col. 1: «Ex hoc text. colligitur, ad praefecti urbis curam spectare, ut nummularii, id est, campsores recte se agant in suo officio, hi pecunias foenerato dant, & quia multi soliti erant pecuniam quandoque reprobam dare, & alias abuti suo officio, ideo in hoc regno facta est constitutio regia statuens, ut nullus officium numularii, vulgo de Changeur, habere in regno praesumat, sed illud a Principe impetret, qui probos & reipub. utiles eliget, & literae istae dirigi debent generalibus, monetarum, & postea stationem, seu mensam in loco publico habere debent, vulgo leurs tabliers ou bureau, ut est in constitutione 8. in titulo des monnoyers. Etiam ad eos pertinet monetam eis improbam oblatam frangere, ne quis amplius eam exponat, sed reddere sic fractam parti debent.»
190 Voir Robert Favreau, « Les changeurs du royaume sous le règne de Louis XI », BEC, 122, 1964, p. 216-251.
191 Sur la théorie développée par Du Moulin, Jean-Louis Thireau, Charles Du Moulin, op. cit., p. 418-431.
192 Sur une oeuvre comptant environ 900 folios cela fait tout de même plus de 5 % du volume.
193 Cf. René Gandilhon, Politique économique de Louis XI, Paris, 1941.
194 Sur l’idée que les lois somptuaires prennent de plus en plus un caractère économique au XVIe siècle, Gaston Zeller, Les institutions de la France…, op. cit., p. 247. Le XVIe siècle est aussi celui du développement des systèmes douaniers à l’échelle étatique. Voir du même auteur « A l’origine du système douanier. les premières taxes à l’importation (XVIe siècle) », Aspects de la politique française sous l’Ancien Régime, Paris, 1964, p. 265-318. Sur le sujet général des lois somptuaires dans les siècles précédents Pierre Kraemer, Le Luxe et les lois somptuaires au Moyen Age, Paris, 1920 ; plus récemment Neithard Bulst, « Zum Problem städtischer und territorialer Kleider, Aufswands und Luxusgesetzgebung in Deutschland (13. - Mitte 16. Jahrhundert) », Renaissance du pouvoir législatif et genèse de l’Etat, op. cit., p. 20-57.
195 Edit de Melun, 17 décembre 1485.
196 Edit de Fontainebleau, 3 décembre 1543, enregistré le 18 au parlement de Paris.
197 Edit de Blois, 11 mars 1498.
198 Sur l’évolution de la fiscalité et les débats qu’elle a entraîné la bibliographie est abondante, le sujet ayant fait l’objet d’une attention ininterrompue depuis plus d’un siècle. Voir notamment Alfred Spont, « La gabelle du sel en Languedoc au XVe siècle », AM, t. 2, 1890, p. 427-481 et « La taille royale en Languedoc de 1415 à 1515 », AM, t. 2, 1890, p. 365-384 et 487-513 ; t. 3, p. 482-494 ; Maurice Rey, Le domaine du roi et les finances extraordinaires sous Charles VI (1388-1413), Paris, 1965 ; Robert Favreau et Jean Glénisson, « Fiscalité d’Etat et budget à Poitiers au XVe siècle, L’impôt dans le cadre de la ville et de l’Etat. Colloque international de Spa, Bruxelles, 1966, p. 121-134 ; André Leguai, « Emeutes et troubles d’origine fiscale pendant le règne de Louis XI », MA, 1967, t. 22, p. 447-487 ; Jean Favier, Finances et fiscalité au bas Moyen Âge, Paris, 1971 ; Albert Rigaudière, L’assiette de l’impôt direct à la fin du XIVe siècle. Le livre d’estimes des consuls de Saint-Flour pour les années 1380-1385, Paris, 1982 ; Alain Guéry, « Le roi dépensier. Le don, la contrainte et l’origine du système financier de la monarchie française d’Ancien Régime », Annales ESC, 39, 1984, p. 1241-1269 ; Bernard Chevalier, « Fiscalité municipale et fiscalité d’Etat en France du XIVe à la fin du XVIe siècle », Genèse de l’Etat moderne. prélèvement et redistribution, Jean-Philippe Genet et Michel Le Mené (dir.), Paris, 1987, p. 137-155 et « Du droit d’imposer et de sa pratique. Finances et financiers du roi sous le règne de Charles VIII », Représentation, pouvoir et royauté à la fin du Moyen Age, Joël Blanchard et Philippe Contamine (dir.), Paris, 1995, p. 33-47 ; Michel Le Mené, « Ville et fiscalité d’Etat à la fin du Moyen Age », Villes, bonnes villes, cités et capitales : études d’histoire urbaine (XIIe-XVIIIe siècles) offertes à Bernard Chevalier, Tours, 1989, p. 89-104 ; Philippe Hamon, L’Argent du roi. Les finances sous François Ier, Paris, 1994 ; Jean-François Lassalmonie, « L’imposition foraine, un impôt ambigu (XIVe -XVe siècles) » dans L’impôt au Moyen Âge. L’impôt public et le prélèvement seigneurial, fin XIIe -début XVIe siècle, actes de colloque tenu à Bercy du 14 au 16 juin 2000, Philippe Contamine, Jean Kerhervé et Albert Rigaudière (dir.), t. III, Les techniques, Paris, 2002, p. 763-815 ; Lydwine Scordia, « Le roi doit vivre du sien », la théorie de l’impôt en France (XIIIe-XVe siècles), Paris, 2005.
199 Voir respectivement Henri Gilles, « Guillaume de Ferrières, Problèmes d’édition », dans Université de Toulouse et enseignement du Droit XIIIe-XVIe siècles, Toulouse, 1992, p. 147-148 et André Gouron, « Doctrine médiévale et justice fiscale. Pierre Antiboul et son Tractatus de muneribus », Analecta Cracoviensia, 7, 1975, p. 309-321.
200 Sur les confiscations André Bossuat, « Le règlement des confiscations sous le règne de Charles VII, CRAIBL, 1947, p. 8-24 ; Ugo Nicolini, La proprietà, il principe e l’espropriazone per pubblica utilità, Milan, 1952 ; François-Xavier Leduc, « Le droit du roi à donner la chose d’autrui à la fin du XIVe siècle », RHD, « Le droit du roi à donner la chose d’autrui à la fin du XIVe siècle, p. 612-663 ; Jean-Louis Mestre, « L’expropriation face à la propriété (du Moyen Age au Code civil) », Droits, Destins du droit de propriété, no 1, 1985, p. 51-62 ; Jean-Marie Carbasse, « Droit royal et droit écrit : la confiscation des biens des condamnés à mort à Millau à la fin du Moyen Age, Anthropologies juridiques. Mélanges Pierre Braun, Jacqueline Hoareau-Dodineau et Pascal Texier, Limoges, 1998, p. 115-134.
201 De Regum et principum, p. 59 § 1: «Confiscationem ex officio propter legem nemo potest facere, nisi sit in suprema potestate, ut imperator, rex, vel dux, tex. est in l. 1. C. ne sine iussio principis iudicib. lice. confisca. Notatur per doctores, maxime per Bartol. de Salicet.»
202 Conclusion tirée de C 9, 48, 1.
203 De Regum et principum, p. 61 § 35. Rebuffe vise X, 3, 39, 10.
204 De Regum et principum, p. 62 § 62: «Principes ex causa possunt imponere subsidia suis subditis, si mensa principis non sufficit.» D 30, 104 § 1 et Balde sur X, 1, 31, 16.
205 De Regum et principum, p. 61 § 44 : « Propter iustam guerram imminentem potest princeps imponere onera subditis suis, si princeps non habeat aliunde. » Notons ce bel exemple de latin de cuisine : Rebuffe dit « propter iustam guerram ».
206 Praxis Beneficiorum, p. 310 col. 2: «Sed cum is poterit etiam rex in suo regno concedere iura vectigalium. Bart. in l. si publicanus,. fin. ss. de publi. Bert. in tract. de gabel. in I. par. qu. 2. & Specul. in tit. ce causa possessionis, §. 2. versic. quid de colligentib. ubi Io. And. dicit in addi. incipiens super quibusdam, quod concessio facta per principem de novo pedagio in loco gravato pedagiis hoc tacito per impetrantem est subreptia, & non valet, quia si princeps scivisset locum, iam esse oneratum, non concessisset, vel non ita de levi.»
207 Lydwine Scordia, « Le roi doit vivre du sien »…, op. cit., p. 444.
208 Voir Elizabeth A. R. Brown, « Cessante causa and the taxes of the last Capetians: the political application of a philosophical maxim », Studia Gratiana, XV, (1972), p. 565-588; Lydwine Scordia, « Le roi doit vivre du sien »…, op. cit., p. 1157-161.
209 Lydwine Scordia, « Le roi doit vivre du sien »…, op. cit., p. 161-164.
210 Cf. Brigitte Basdevant-Gaudemet, Charles Loyseau…, op. cit., p. 158-159.