Version classiqueVersion mobile

Over literaire kritiek gesproken. Het boek Hugo

 | 
Matthieu Sergier
, 
Stéphanie Vanasten

Kritiek over kritiek

Over de verschillen tussen Nederlandse en Vlaamse literaire criteria

Stefan Hertmans

Texte intégral

1Er wordt geregeld, en meestal terloops, gewezen op de verschillende theoretische achtergronden die de Nederlandse, respectievelijk de Vlaamse literaire kritiek zouden hebben beïnvloed in de laatste decennia van de vorige eeuw. De Nederlandse kritiek heet dan vooral beïnvloed door de Angelsaksische traditie (vooral die van het New Criticism) en de Vlaamse eerder door de Franse, of meer in het algemeen de Latijnse traditie. Daaraan worden dan conclusies vastgeknoopt betreffende de meer ‘barokke’ Vlaamse stijl, de ‘Bourgondische’ mentaliteit enerzijds en de ‘kale’ of meer realistische stijl in het noorden.

2Alleen al de bedenking dat de barok bepaald niet alleen overdadigheid, maar in het geval van componisten als Bach zelfs grote structuurzin en rationaliteit te zien heeft gegeven, laat veronderstellen dat dergelijke typeringen op vrij grote willekeur berusten en zelden kritisch gereflecteerd worden. Eveneens wat betreft de criteria of normen die de literaire kritiek sturen, zou er een onderscheid bestaan. Neem bijvoorbeeld de literaire waardering voor meer ‘experimentele’, vernieuwende, of zogenaamd avant-gardistische literatuur. Vlamingen zouden meer geneigd zijn tot ‘experimentele’ tendensen die buiten de literaire mainstream vallen, een tendens die in het noorden wel eens lacherig wordt weggewuifd als gewoon gebrek aan professionalisme, terwijl men boven de Moerdijk toch steevast Vlaamse auteurs en theatermakers roemt omdat ze iets ‘ongewoons’ durven te doen. Dat literaire teksten van betekenis vaak een ‘experimentele’ kant hebben, lijkt in Vlaanderen niet echt verwonderlijk. Het komt voor een deel voort uit de traditie van volkstaal en dialect (de erfenis van Boon bijvoorbeeld). In Nederland doet het woord ‘experimenteel’ alleen nog denken aan bedaagde en overjaarse – en vooral naïef bevonden – gedachten die uit de verre jaren zestig van de vorige eeuw stammen en alleen maar theoretische, hoogdravende nonsens zouden opleveren. In feite is het debat over de ‘well written novel’ onderhuids altijd aanwezig geweest in dergelijke meningsverschillen. Het moet gezegd dat het in de poëzie evengoed over moeilijk in kaart te brengen verschillen gaat. Nederlandse dichters als Tonnus Oosterhof, Astrid Lampe, Arjen Duinker e.a. geven juist wel weer blijk van durf om buiten de lijntjes te kleuren. Is de erfenis van de ‘experimentele’ Paul van Ostaijen alomtegenwoordig in de hedendaagse Vlaamse poëzie (zie o.m. Geert Buelens’ monumentale studie Van Ostaijen tot heden), dan hoort het in stelling brengen van de erfenis van Lucebert of Kouwenaar in Nederland dan weer niet zo algemeen tot de evidenties (afgezien van Ilja Leonard Pfeiffers virulente verdediging). In Vlaanderen werd de meer ‘Nederlandse’ opvatting betreffende realisme in de poëzie dan weer een paar decennia lang prominent door het toedoen van Herman de Coninck, die aansluiting zocht bij een traditie van Buddingh’ tot Kopland.

3Het in kaart brengen en kritisch afwegen van dit soort beweringen zou ongetwijfeld het onderwerp van een stevig proefschrift kunnen vormen, maar het lijkt me niet onnuttig alvast even te proberen die beweringen op te lijsten en ze in een voorlopige context te plaatsen.

4Het eerste wat men dient vast te stellen, is dat de bewering betreffende de zogenaamde ‘Latijnse’ aard van de Vlaamse kritiek niet langer lijkt op te gaan sinds halfweg de jaren tachtig van de vorige eeuw. Ook academici en critici in Vlaanderen lijken zich in toenemende mate te oriënteren op de Angelsaksische literatuur en haar kritische traditie, al dient men daar meteen aan toe te voegen dat de Angelsaksische traditie in toenemende mate zelf rekening is gaan houden met noties die in de Franse ‘continentale’ traditie werden ontwikkeld: met de vertraging van een halve generatie zijn nu ook denkers als Foucault, Lacan en Deleuze niet langer de baarlijke duivel voor de diehards van de Engelse universiteiten (hier dient ook een verschil gemaakt met de States, waar in bepaalde campussen als Yale een heel andere, zelfs schadelijke karikatuur van de deconstructie ontstond).

5Verder is het opmerkelijk vast te stellen dat de grote denkers van de deconstructie-theorie als Derrida, Deleuze en Lacan aan steeds meer Vlaamse universiteiten in Engelse vertaling worden gelezen. Dat gaat zelfs op voor de lectuur van auteurs van de vorige generatie als Adorno en Benjamin, hoewel die in vorige generaties vooral in het Duits werden gelezen. Deze praktijk heeft wellicht een nog nauwelijks onderzochte invloed op de perceptie en interpretatie van deze auteurs en dus ook op de manier waarop hun denkbeelden hun weg vinden in de wijsgerige afgeleide die de literaire kritiek altijd ten dele is. Men moet slechts enkele bladzijden in Engelse vertaling van teksten van Walter Benjamin of Gilles Deleuze lezen om te beseffen dat de consistentie in de diepte, die een terminologie kenmerkt, geregeld en minstens voor een deel verloren gaat. Literaire kritiek, als afgeleide van vertaalde teksten, wordt daardoor noodzakelijkerwijs anders gekleurd. Het eerste resultaat is het afstompen van de in de brontaal aanwezige taalimmanente implicaties van kernbegrippen, zodat men enkele decennia geleden kon vaststellen dat van de idee van postmoderniteit, zoals ze in de oorspronkelijke geschriften was ontwikkeld, nagenoeg het tegenovergestelde overbleef, vooral in de Hollandse kritiek: waar Derrida en consorten vooral uit waren op een grondige analyse van waarheidsaanspraken en daarmee niet eens ver verwijderd waren van het denken van pakweg Wittgenstein, verscheen dit discours na eindeloze verhaspelingen, slordige vertalingen en onophoudelijk nagebauwde parafrases als de grote vijand van het Angelsaksisch analytisch discours. Het heeft nagenoeg twee decennia geduurd eer er voldoende goede en betrouwbare vertalingen in het Engels voorhanden waren, die duidelijk konden maken dat er van een diep misverstand sprake was dat zich in de kritiek had gemanifesteerd als een soort slepende ziekte. Het resultaat was dat deze denktraditie in de Nederlandse kritiek verschrompelde tot het lifestyle-logo ‘pomo’, zonder dat men ook maar iets van de nieuwe tekstkritiek begrepen leek te hebben. In Vlaanderen is er daarentegen wel een geïnformeerd debat geweest over de filologische implicaties van de vernieuwde tekstkritiek, mede dankzij dichters als Erik Spinoy en Dirk van Bastelaere.

6Zelfs nu er goede tot voortreffelijke Engelse vertalingen van de Franse theorieën voorhanden zijn, blijft het lezen van de oorspronkelijke taal een noodzaak voor gefundeerde literaire kritiek die zich wil beroepen ofwel afzetten tegen een bepaald vertoog (een tijd geleden schreef een recensent nog over deze theorievorming: ‘ik dacht dat we dat gedoe nu toch achter de rug hadden’, daarmee bekennend dat hij wellicht niet een van die geschriften met aandacht tot zich had genomen, anders had hij hun niet aan modes gebonden belang voor het lezen en duiden van teksten beseft).

7Het lijkt inmiddels duidelijk dat de gewijzigde oriëntatie, waarbij steeds minder Franse en Duitse denkers in de oorspronkelijke taal worden geciteerd, veel weg heeft van de perfide gewoonte van de Franse televisie, waar de kijker nooit iemand als Obama, Merkel of Cameron in de eigen taal hoort spreken, maar steevast wordt gekweld door een Parijse stem die slordige samenvattingen in voice-over produceert die een rechtstreekse perceptie van het gezegde in de weg staan.

8Het lijkt ook duidelijk dat de ‘verengelsing’ van Academia een nader te bepalen invloed uitoefent op de grotendeels verborgen blijvende bronnen van de mainstream opiniëringsmechanismen in de literaire kritiek. Ik zeg mainstream opiniëringsmechanismen, omdat het met name in de dagbladkritiek steeds vaker gaat om persoonlijke meningen in plaats van onderbouwde, tekstgerichte argumentaties: de criticus houdt simpelweg wel of niet van een boek of van een auteur, staaft dit in het beste geval met het uitlichten van enkele zinnen en probeert vooral zo consistent mogelijk te blijven om de eigen indruk vol te houden, niet om die exegetisch te toetsen in een breder kader. Daarbij zijn vooral uit hun context gelichte citaten, die zo een onbedoeld karikaturaal effect sorteren, een geliefd speeltje geworden.

9Nu is het goed mogelijk dat Harold Blooms theorie van de ‘anxiety of influence’ een veel grotere impact heeft gehad op de opleiding van Angelsaksisch georiënteerde critici, terwijl vooral de Franse (en in mindere mate de Duitse) traditie juist veel tekstgerichter bleef en uitging van een grotere zorg om het contextuele weefsel in de beoordeling van literaire teksten. Dat zou betekenen dat de notie van oorspronkelijkheid, als kenmerk van de ware grote schrijver, een andere invulling heeft gekregen in beide denktradities – een verschil dat misschien enig licht kan werpen op de verschillen tussen de Nederlandse en de Vlaamse literaire essayistiek en kritiek.

10Dit aspect van de zaak heeft misschien ook te maken met het verminderde belang van de comparatistische traditie aan vele universiteiten.

11Grote Nederlandse literaire critici uit het interbellum zoals Vestdijk, Ter Braak en Du Perron waren qua eigen lectuur nog uitgesproken Duits en Frans georiënteerd, en ze inspireerden zich nadrukkelijk op en verwezen naar modellen uit deze literaturen. De groeiende invloed van de Amerikaanse cultuur sinds het Marshallplan vanaf 1947 heeft wellicht een grote impact gehad op de verschuiving van deze focus; daarbovenop is de politieke afkeer die de generatie na de oorlog voor de Duitse mentaliteit en cultuur in het algemeen ontwikkelde, grotendeels de oorzaak van de afkeer die men zelfs op universiteiten kreeg van het lezen van ‘literaire’ filosofen als Heidegger en Nietzsche. Met de bondige samenvatting van George Steiner: alsof Goethe schuldig was aan Hitler. In Vlaanderen gebeurde iets soortgelijks met de Franse cultuur in het algemeen: naarmate de Vlaams-nationalistische en anti-België gerichte opinies vastere voet aan de grond kregen, keerden steeds meer jonge academici zich af van het grondig studeren van het Frans en het lezen van de Franse filosofen in het algemeen. Parijs werd vervangen door Yale, omdat dit beter aansloot bij de verzuchtingen om een ‘hippe’ literatuurkritiek (waardoor Parijs met vertraging via de achterdeur toch binnenkwam). Een soort postmodern en regionalistisch neo-nationalisme is sommige jongere Vlaamse academici niet vreemd, het vaart onder de vlag van een rationeel en progressief ogend autonomiestreven dat zich in culturele do’s en don’ts vertaalt: het oude wetboek wordt altijd vervangen door een nieuw, dat zich onder het mom van vrijheid andere kluisters aanschaft.

12Nederland knoopte dan weer aan bij de naoorlogse Duitse literaire traditie via het lezen van de auteurs van de Gruppe 47 en de impact die de literaire programma’s op televisie op bredere lezerskringen hadden (met als uitschieter het programma van Reich-Ranicki, dat zelfs voor de ‘boom’ van Nederlandse auteurs op de Duitse literaire markt heeft gezorgd, met Cees Nooteboom als notoir breekijzer). Op dezelfde manier werd de invloed van de Franse kritiek op de intellectuele Vlamingen tijdens die jaren enigszins geprolongeerd door het televisieprogramma ‘Bouillon de culture’ van Bernard Pivot.

13Waar tijdens de periode van wat men gemakshalve het literair modernisme noemt de literaire invloeden voor Nederland en Vlaanderen nog grotendeels gelijk opliepen (een tijdschrift als Forum was daarvan tijdelijk een symbool), daar gingen ze sterk van elkaar verschillen tijdens wat men, met alle tekortkomingen die deze aanduiding impliceert, de postmoderne periode heeft genoemd. De context daarvan werd hierboven al even aangegeven. Tijdens de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, waarin het late modernisme reeds heel wat trekken van het postmodernisme ging vertonen, kon men nog, bijvoorbeeld in de context van het Vlaamse literaire tijdschrift Komma een grote invloed van een aantal Franse auteurs ontwaren, met name die van Maurice Blanchot en Michel Leiris bij Paul de Wispelaere, of Alain en Paul Valéry bij Willy Roggeman. In de literaire kritiek werd de lijn meestal getrokken rond de notie van de ‘nouveau roman’ en de invloed van auteurs als Alain Robbe-Grillet, Claude Simon en Marguerite Duras. Deze invloeden werden aangevuld met inzichten uit de voornamelijk Tsjechische structuralistische school. In Nederland werd rond diezelfde tijd het tijdschrift Merlyn gelanceerd, dat vooral de Angelsaksische close reading van het New Criticism propageerde. Hoezeer auteurs als Roggeman ook hamerden op de autonomie van de literaire tekst, zij staafden deze visie steevast met intertekstuele argumenten en referenties. Zij bleven denken in de traditie van de hermeneutiek zoals die werd ontwikkeld door Nietzsche en de Frankfurter Schule (een auteur als Roggeman bijvoorbeeld is nooit doorgedrongen tot het de Frankfurter Schule nuancerende denken van Foucault, Derrida en Deleuze en kon zijn defensief-sektarische polemiek juist op deze tekortkoming baseren). Bovendien liep de canon voor deze auteurs gelijk op met het Duitse en Franse modernisme (van Proust over Mann tot Kafka en de ‘Franse’ Beckett, voor Roggeman ook Gottfried Benn en Carl Einstein).

14In die periode werd een tendens zichtbaar die men in Vlaanderen meestal (afwijzend) bestempelde als het ‘veramerikaniseren van de Hollandse kritiek’, terwijl in Nederland de experimentele traditie in Vlaanderen werd weggezet als hogere onzin (ik herinner me een lezing van Harry Mulisch in Gent in de jaren zeventig, waarbij iemand uit het publiek na afloop de vraag stelde wat men in Amsterdam vond van Vlaamse modernisten als Ivo Michiels, in het spoor van Paul van Ostaijen; het antwoord was even hooghartig als kort: ‘Dat wordt bij ons niet ernstig genomen’). De Nederlandse literaire criticus Carel Peeters wijdde ooit een groot artikel in Vrij Nederland aan deze literaire traditie, met als enig doel het volkomen ridiculiseren. Later publiceerde hij Postmodern, een polemisch essay (1987).

15Daarmee werd reeds in de jaren zeventig en tachtig de kloof tussen beide cultuurgebieden alleen maar groter. Hoe dan ook bleef het cultiveren en fetisjeren van de ‘groten’ wederzijds ongestoord doorgaan; de canonisering van auteurs als Boon en Claus in Nederland, en de canonisering van de Nederlandse ‘grote drie’ Hermans, Reve en Mulisch in Vlaanderen, liepen gelijk op. De literaire canon zoals die bleek uit de essayistiek in het tijdschrift Raster, sloot dan weer aan bij de interesses en lectuurgebieden van hun Vlaamse collega’s.

16Amerikaanse auteurs als Thomas Pynchon, Donald Barthelme, Don DeLillo en de vroege Paul Auster horen tot de deconstructieve traditie die meestal wordt geassocieerd met de Franse denkers; zij worden aan beide zijden van de Moerdijk gelezen, maar de invloed ervan op de schriftuur van hedendaagse schrijvers is duidelijker bij Vlaamse auteurs als Paul Verhaeghen (Omega Minor), Peter Verhelst of de ‘Slavisch’ geïnspireerde Johan de Boose.

17Het tijdschrift DW B is na het ophouden van Raster wellicht het enige literaire tijdschrift in het Nederlandse taalgebied waar het samengaan van uiteenlopend talent uit zowel Vlaanderen als Nederland ongestoord doorgaat, en waar op een prikkelende manier boven beide denkstromingen heen wordt gedacht. Een eclectisch criticus en essayist als Hugo Bousset, bezieler van DW B en voor talrijke jonge Nederlandse en Vlaamse auteurs een inspirerend voorbeeld, liet in zijn latere teksten nog rijkelijk de invloed van Maurice Blanchot en Julia Kristeva zien.

18Hoe dan ook spitsen de verschillen zich meestal toe op de opvattingen aangaande de literaire mimesis en dat in dubbele zin. In de eerste plaats als het uitdrukkelijk willen denken ‘binnen een literaire traditie’ in internationale en dan vooral Europese zin, iets wat door een aantal Vlaamse auteurs minder wordt geschuwd dan door hun Nederlandse collega’s (Mulisch was in Nederland wellicht de laatste, met zijn nadrukkelijke identificatie met Thomas Mann). De notie van de oorspronkelijkheid, die tijdens het modernisme een soort anxiety of mimesis werd – het per se op eigen houtje willen denken, hoe clichématig dat soort van ‘originaliteit’ vaak ook blijkt – heeft diepere sporen nagelaten in de Noord-Nederlandse literaire kwaliteitscriteria, terwijl de dogma’s omtrent de ‘originaliteit’ van de ‘grote’ schrijver paradoxaal genoeg juist op een vaak klakkeloos nabootsen van bestaande modellen steunen (de obsessie met Nabokovs stijl bijvoorbeeld). In tweede zin gaat het om mimesis als het denken van de problematiek van de verhouding tussen werkelijkheid en tekst. Aan de ene kant zijn er auteurs en critici die ongestoord doorgaan de ‘werkelijkheid’ als een a priori gegeven te beschouwen dat in de literatuur een soort hogere nabootsing moet krijgen, aan de andere kant zijn er auteurs die de Franse taaltheorie – in welke vertaalde vorm dan ook – aanhangen die zegt dat menselijke werkelijkheid door taal wordt gesticht en niet andersom, en dat literaire en wijsgerige teksten dus niet aan een soort echtheidscriterium moeten worden getoetst, maar aan hun betekenisstichting (de ‘constitutie’). De scheidslijnen lopen vaak netjes via de lijnen van de Angelsaksische en de Franse literaire traditie. Het gekibbel over deze problematiek is vaak uitzichtloos, omdat men meestal met erg slordige argumentaties werkt. Het uitspitten van de constitutie-problematiek zoals die zich voordoet sinds het denken van Wittgenstein en Derrida, blijft zeer rudimentair in de chronisch opduikende polemieken. Daardoor ontaarden dergelijke verschillen in opvattingen nog al te vaak in een welles-nietes-spelletje zonder dat er iets verandert in de opvattingen van de bredere literaire kritiek.

19In wat men zou kunnen omschrijven als de ‘Nijmeegse school’ worden dan weer theorieën geventileerd die al te vaak parafrases van sociologen als Pierre Bourdieu bevatten of die op negatieve wijze alleen maar polemiseren met een obsessioneel verafschuwde ‘grachtengordel’. Omdat daar dan ook op nogal persistente wijze van een denken van de ‘distinctie’ wordt uitgegaan, komt er ook weinig schot in de zaak en worden de chronische, kribbige stellingenoorlogen met de grachtengordel alleen maar voorspelbaar en uiteindelijk weinig productief. Het is wachten op een nieuwe generatie critici die bevlogenheid en culturele openheid weer combineert met de studie van oorspronkelijke wijsgerige en literaire teksten in desnoods vier talen tegelijk; mensen die voeling hebben met de opwindende literaire kwaliteit van grote theoretische teksten en die de daaruit voortkomende inzichten kunnen combineren in wat de lang vergeten Hendrik Marsman ‘critique de maître’ noemde: breed, buiten de lijntjes kleurend, boven de bekrompen tegenstellingen staand, synthese en analyse combinerend, radicaal internationaal en intercultureel. Misschien gaat het inderdaad om het in ere herstellen van de in onbruik geraakte rijkdom van het oude comparatisme, deze oermoeder van de tijdloze, belangeloze tekstkritiek. Dat is een heel ander verhaal dan het nogal benepen gedoe over ‘straatrumoer’. Het gaat om het ruisen dat van de toren van Babel afwaait, gecombineerd met een herijken van het lezen: een actualisering van de oude exegese.

Uit de notaschriften voor ‘Wij en ik’, © Saskia de Coster

Uit de notaschriften voor ‘Wij en ik’, © Saskia de Coster

Bibliographie

Literatuurlijst

Bloom (H.), The anxiety of influence: A theory of poetry, New York, Oxford University Press, 1973.

Buelens (G.), Van Ostaijen tot heden, Nijmegen, Vantilt, 2001.

Peeters (C.), Postmodern, een polemisch essay, Amsterdam, De Harmonie, 1987.

Verhaeghen (P.), Omega Minor, Antwerpen, Meulenhoff/Manteau, 2004.

Table des illustrations

Légende Uit de notaschriften voor ‘Wij en ik’, © Saskia de Coster
URL http://books.openedition.org/pusl/docannexe/image/2688/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 629k
Légende Uit de notaschriften voor ‘Wij en ik’, © Saskia de Coster
URL http://books.openedition.org/pusl/docannexe/image/2688/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 684k

© Presses de l’Université Saint-Louis, 2014

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search