Version classiqueVersion mobile

Over literaire kritiek gesproken. Het boek Hugo

 | 
Matthieu Sergier
, 
Stéphanie Vanasten

Kritiek over kritiek

Herhalen en dwalen: de dynamiek van de kritiek

Bart Vervaeck

Texte intégral

1In de zomer van 1994 verschijnt een speciaal nummer van Review of Contemporary Fiction dat voor het grootste deel gewijd is aan recente Vlaamse en Nederlandse literatuur. Na een inleiding van Hugo Bousset volgen vertaalde fragmenten van 13 Vlaamse prozaschrijvers en tot slot zorgt Theo Hermans voor een lijst van na 1980 verschenen Engelse vertalingen van Nederlandstalige fictie. De vertaalde auteurs zijn Ivo Michiels, Paul de Wispelaere, Hugo Claus, Mark Insingel, Daniël Robberechts, Walter van den Broeck, Monika van Paemel, Leo Pleysier, Pol Hoste, Stefan Hertmans, Kristien Hemmerechts, Patricia de Martelaere en Koen Peeters.

2Het belangwekkende aan de publicatie is dat Bousset in zijn inleiding moeite doet om de geselecteerde Vlaamse prozaschrijvers rechtstreeks of onrechtstreeks te verbinden met het postmodernisme. Dat leidt tot beweringen als: ‘De vermaledijde vaders (The Accursed Fathers, 1985), by Monika van Paemel (born 1945), is a typical postmodern novel’ en ‘the novels and short stories of Kristien Hemmerechts […] extend the question of emancipation into a diagnosis of “la condition postmoderne”.’(1994, 18). Wat mij interesseert is niet of dit klopt, maar wel of Boussets strategie om totaal uiteenlopende teksten onder één noemer te brengen, iets zegt over de literaire kritiek.

3De inleiding van Bousset is ten dele een bewerking van het titelhoofdstuk uit de essaybundel die hij in 1993 publiceerde, namelijk De Gulden Snede. In de Engelse versie stelt hij eerst de vraag of het Vlaamse proza postmoderner is dan het Nederlandse. Dan scheidt hij in Nederland het koren van het kaf. Het kaf is de klassieke romancier, genre W. F. Hermans, Harry Mulisch en Jeroen Brouwers. Het koren op de molen van het postmodernisme is een groep auteurs zoals A.F.Th. Van der Heijden, Joost Zwagerman, Joost Niemöller, Martin Bril & Dirk van Weelden, M. Februari, J.F. Vogelaar, Marcel Möring, Willem Brakman, Cees Nooteboom, Louis Ferron, Leon de Winter en Revisor-auteurs. Pas na deze schifting van het Nederlandse aanbod komen de Vlaamse auteurs aan bod, in twee hoofdstukken: ‘Autofiction in Flanders’, waartoe Bousset ook De verwondering van Claus rekent, en een hoofdstuk over ‘ language critical’ versus ‘language creative’ schrijvers – twee strekkingen die ik verder zal aanduiden als ‘ander proza’. Het gaat Bousset hier om auteurs als Daniël Robberechts, Willy Roggeman en Ivo Michiels (die laatste wordt door Bousset de grondlegger van het andere proza genoemd, terwijl Het boek ik (1951) van Bert Schierbeek twaalf jaar voor Het boek alfa (1963) al veel verder ging in het taalcreatieve en taalkritische experiment dan Michiels).

4Vooral het slothoofdstuk over het andere proza is veelzeggend, want hier transformeert de criticus zijn oude liefde tot zijn nieuwe. Bousset positioneerde zichzelf in de jaren zeventig en tachtig als dé verdediger en interpretator van het experimentele proza. In 1978 bracht Sybren Polet de belangrijkste vertegenwoordigers van die strekking samen in de bloemlezing Ander proza. Die anthologie is vaak gezien als een grafsteen voor het experiment, dat vanaf de jaren 80 vrij algemeen beschouwd wordt als passé. Pas vanaf dan duikt de term ‘postmodern’ op in de Nederlandse en Vlaamse literatuurkritiek en -studie, terwijl hij in het buitenland al sinds de jaren zestig gebruikt werd. Ik beweer niet dat critici de mode volgen en dat ze hun favoriete corpus herdopen om het er weer jong en levendig uit te laten zien, maar misschien is het proces van de literaire kritiek wel een constante herschrijving van het verleden in termen van het heden. Ik zie dat heden niet als iets dat de critici overkomt, maar als iets dat ze mee vormgeven, precies in en door hun herschrijvingen. Over die vormgeving en metamorfose wil ik het hebben, vooral dan over de herschrijving van de neo-avant-garde (het andere proza, het experiment) tot het postmodernisme.

De angst voor herhaling

5‘L’enfer c’est la répétition’, zegt Ionesco in een televisie-interview dat Van der Heijden als motto gebruikt voor zijn roman Het leven uit een dag (1988) en dat Bousset uitwerkt in De Gulden Snede (1993, 225). Misschien is de herhaling inderdaad de hel voor een literatuurkritiek die bij de tijd wil zijn, maar het volstrekt nieuwe is in geen geval de hemel voor die kritiek. Critici vallen terug op tradities, creëren ze desnoods en gaan zelden of nooit totaal nieuwe wegen in. Tussen herhaling en tabula rasa kiezen zij meestal voor herschrijving. Niet de hel, niet de hemel, maar het vagevuur, dat is het huis van de recensent. Hij poetst en zuivert, schaaft bij tot het oude herboren wordt als het nieuwe.

6In ‘Changing Labels’ heeft Klaus Beekman de receptie van Vogelaars roman Vijand gevraagd (1967) geanalyseerd als een voorbeeld van zo’n wedergeboorte. Zijn empirisch onderzoek maakt duidelijk dat het label ‘experimenteel’ rond 1985 vervangen wordt door ‘postmodern’(Beekman 1994). Ik wil nu algemener kijken naar het gebruik van die laatste term in recensies opgenomen in de Literom.

7In de vroege jaren tachtig is er haast nooit sprake van postmoderne literatuur. Als dat toch gebeurt, dan wordt het postmodernisme gelijkgeschakeld met een verwerpelijke mentaliteit waarin ‘alles moet kunnen’en ‘alles om het even is’(Van Weerlee 1981; Geerts 1983; Van den Brink 1984). Belangrijk is dat het hier gaat om recensies door Nederlandse critici over Nederlandse romans. Er zijn vele mythes over de Vlaamse literatuur en kritiek. Een daarvan is dat de Vlaamse literatuur meer experimenteel of postmodern zou zijn dan de Nederlandse. Daar klopt niets van. Niet alleen verschenen er in de jaren 60 minstens evenveel Nederlandse vernieuwende romans als Vlaamse, de eerste Nederlandse experimentele en postmoderne romans verschenen ook lang voor de eerste Vlaamse. De eerste neo-avant-garderoman Het boek ik verscheen in Nederland in 1951; de eerste Vlaamse tegenhanger, Messiah van C.C. Krijgelmans, dateert van 1961. De postmoderne romans die Brakman en Ferron rond 1975 uitbrachten vinden geen Vlaamse tegenhangers voor de late jaren tachtig. Waar het mij om gaat is dat ook in de literatuurkritiek de term postmodern veel vroeger in Nederland werd gebruikt dan in Vlaanderen. Vanaf het midden van de jaren 80 wordt het werk van Brakman en Krol in Nederland postmodern genoemd. Voor Vlaamse auteurs is het wachten op Stefan Hertmans, die door de Nederlandse criticus Carel Peeters (1987) beschuldigd wordt van modieus postmodernisme, en op Koen Peeters, die in De Standaard geassocieerd wordt met de postmoderne malaise (Osstyn 1989).

8In Vlaanderen wordt de term niet alleen later, maar ook anders gebruikt. Vanaf 1990 is ‘postmodern’ een modewoord geworden en wie de vele kritieken met elkaar vergelijkt, ziet dat het Vlaamse gebruik meer ruimte laat voor cultuurkritiek en voor de intellectuele (poststructuralistische) variant (zie o.m. Van Hulle 1991, Reynebeau 1992, Borré 1990 & 1995, Gerits 1991, Rogiers 1994 en Vandenbroucke 1997), terwijl de Nederlandse receptie vaak meer de nadruk legt op het populaire ‘anything goes’ postmodernisme. In dit verband is het veelzeggend dat Brusselmans in deze periode alleen door een Nederlandse criticus (Van Dijl 1990) met het postmodernisme verbonden wordt. Een deel van het verschil is te verklaren doordat nogal wat Vlaamse critici die in die tijd over postmoderne romans schreven, verbonden waren aan een universiteit: Hugo Bousset, Joris Gerits, Jeroen Overstijns en Bart Vervaeck. In Nederland daarentegen was die academische band er vaak niet en gebruikte zelfs een theoretisch ingestelde criticus als Cyrille Offermans (1992) de term negatief.

9Vanaf 1985 verschijnen er heel wat academische bundels over het postmodernisme en opnieuw komt Nederland voor Vlaanderen. In het Engels verschijnen studies van Douwe Fokkema met wisselende co-redacteuren; in 1988 starten Hans Bertens en Theo D’Haen de reeks Postmodern Studies en publiceren zij het standaardwerk Het postmodernisme in de literatuur. In 1985 verschijnt onder redactie van Jeroen Boomgaard en Sebastián López Van het postmodernisme, waarin Bertens het literaire postmodernisme bespreekt.

10In vergelijking daarmee lijkt de Vlaamse universitaire literatuurstudie minder interesse aan de dag te leggen voor het Nederlandstalige postmodernisme. In 1988 verschijnt onder redactie van Freddy Decreus en Anne Marie Musschoot het zevende ALW-Cahier, Postmodernisme. De fundering is dood, leve de fundering?. Opnieuw vallen de twee eerder vermelde karakteristieken van de Vlaamse postmodernismekritiek op: het gaat nauwelijks over het populaire postmodernisme en het poststructuralisme is het heersende theoretische kader. Net als in de kranten wordt ook hier de neo-avant-garde en soms zelfs de reguliere modernistische romancier herdoopt tot een postmodernist. Zo bestudeert Musschoot (1988) het werk van Alfred Kossmann vanuit de postmoderne epistemologie en stelt zij voor ook Hugo Claus en Willem Frederik Hermans te lezen vanuit het postmoderne perspectief. Twee jaar later, in de bundel Modern, postmodern. Over auteurs en hun romans (Duhamel & Devos 1990) doet ze iets soortgelijks voor het werk van Ivo Michiels.

11Het updaten en omvormen van de neo-avant-gardist tot de postmodernist is dus geen uitzonderlijk verschijnsel in de late jaren 80. Tussen 1990 en 1995 wordt bijna iedereen die in Nederland en Vlaanderen niet-traditioneel proza schrijft met het postmodernisme geassocieerd (Vervaeck 2007, 156-157). Ook de wederdoop van het experiment gaat verder: Raster en De Revisor worden postmodern, zelfs het neodadaïsme van Barbarber heet nu postmodern (Ruiter & Smulders 1996, 305 e.v.). Sterk vereenvoudigd ontstaan er gaandeweg drie verversies: het intellectuele postmodernisme van iemand als Brakman, het populaire postmodernisme van de jonge Grunberg en het ludieke postmodernisme van Barbarber en van speelse auteurs als Jongstra, Bril en Van Weelden.

12Het is geen toeval dat de eerder besproken teksten van Bousset (De gulden snede en de inleiding op Review of Contemporary Fiction) verschijnen in 1993 en 1994. De term postmodern is op dat moment zo breed geworden dat Bousset zich terecht kan afvragen: ‘Komt op de door een Gulden Snede verdeelde lijn de klassieke roman niet op het kortere stuk terecht, waardoor het in feite “anders” is dan het courantere postmoderne proza?’ (1993, 32). Hij meent dat de gemiddelde Nederlandse criticus die verschuiving niet gezien of begrepen heeft. Experimentele en postmoderne romans ‘doen het niet al te best bij de [Nederlandse] kritiek’ (13), ze worden ‘in het verdomhoekje’ geplaatst (24). De oorzaak: ‘Vele Nederlandse critici blijven verlangend speuren naar belangrijke nieuwe auteurs in de realistische traditie.’(29). Het gevolg: ‘Is er door toedoen van de traditionele Nederlandse kritiek geen sprake van een zekere beeldvervalsing?’ (32).

13Dat het postmoderne proza couranter geworden is dan het traditionele is vatbaar voor discussie, maar Boussets bewering bevestigt in ieder geval het proces van relabelling dat hierboven kort aangegeven is. Of de Nederlandse kritiek hier fundamenteel anders werkt dan de Vlaamse valt te betwijfelen. De experimentelen en postmodernen hebben in Nederland evenveel verdedigers als in Vlaanderen en omgekeerd zijn er in Vlaanderen veel critici die niet willen weten van die complexe literatuur. Zo heeft Frank Hellemans haast nooit iets goeds te melden over de romans van Peter Verhelst; Dirk Leyman (2003) bekritiseert Pol Hostes springerig proza als vrijblijvend postmodern en Bert Bultinck (2004) brandt Paul Claes’ postmoderne historische roman Sfinx af als onverantwoord. De lijst kan eindeloos uitgebreid worden, maar daar gaat het mij niet om. Boussets afkeer van critici die een afkeer hebben van experimentele en postmoderne literatuur wijst op een tweede aspect dat ik, na de herschrijving en relabelling, kort wil belichten: de zelfpositionering van de criticus impliceert in meer of mindere mate een verwerping van het andere. Wie zijn eigen weg wil volgen, ziet die van de ander vaak als een dwaling.

Alles weten en dus verdwalen

14Over de hoofdfiguur van Marcel Mörings roman Mendels erfenis (1990) zegt Bousset (1993, 23): ‘Ondanks enkele schijnbewegingen wil hij het niemandsland waarin zijn geest meandert niet verlaten, want “alleen zij verdwalen die de weg kennen.”’. De uitspraak is een voorbeeld van een catch 22 of een double bind. Aan de ene kant zegt de verteller van Möring immers dat mensen die menen te weten in feite dwalen; aan de andere kant kun je zoiets alleen zeggen als je zelf meent dat je het weet. De kennis die wordt verworpen, wordt tegelijkertijd voorondersteld. De inhoud van de uitspraak is duidelijk en is een cliché van het postmodernisme geworden: het is beter onderweg te zijn dan aan te komen, beter te dwalen dan rechtlijnig op je doel af te stormen.

15In alle dubbelzinnigheid is deze uitspraak van toepassing op de literatuurcriticus. Die weet zogezegd wat een tekst betekent en waard is; in die zin dwaalt hij dus niet. Als de tekst hem niet bevalt, dwaalt de tekst. Als een andere lezer goed vindt wat hij slecht vindt, dwaalt die andere. Dat geldt zowel voor de postmoderne, ‘open’ criticus (genre Bousset) als voor de traditionele recensent. Ze nemen hun eigen leesgewoonte als norm, zowel voor de tekst als voor de beoordeling van andere critici. Vandaar dat Bousset regelmatig uithaalt naar traditionele critici en schrijvers, zoals Connie Palmen, Willem Frederik Hermans en J.J. Voskuil. Jeroen Brouwers, volgens heel wat ‘open’ critici toch een belangrijk schrijver, krijgt van hem te horen: ‘Hou toch op met zeuren, man!’ (1993, 160).

16Dat geruzie zorgt, net als de herschrijving, voor een eindeloze dynamiek, waarin de ene visie en gewoonte tegenover de andere geplaatst wordt en waarbij de pot de ketel verwijt dat hij zwart ziet. Vanuit dit perspectief is er geen enkel verschil tussen de zogenaamde openheid van de postmoderne lezer à la Bousset en de zogenaamde geborneerdheid van de traditionele lezer. Ze dwalen alle twee als ze vergeten dat hun kennis, als catch 22 of double bind, steunt op wat ze verwerpen. Dat laatste geldt in twee opzichten. Ten eerste omdat hun oordeel gevormd wordt in de verwerping van andere oordelen, ten tweede omdat hun kennis pretendeert te bouwen op een basis die ze anderen ontzeggen. In die zin is literatuurkritiek een paradoxale bezigheid, een vorm van wat J. Hillis Miller (1987, 55) ‘baseless positing’ noemde. De literatuurkritiek vindt steeds nieuwe fundamenten uit om haar oordelen op te bouwen: de tekst, de andere lezers, de context – alles is goed als zogenaamd vertrekpunt van een lectuur, terwijl dat punt in feite door de lectuur geconstrueerd wordt. Ook vanwege dit illusoire uitgangspunt kunnen de lezer en de criticus niets anders doen dan dwalen, ad infinitum.

Bibliographie

Literatuurlijst

Beekman (K.), ‘Changing Labels: From “Experimental” to “Postmodern” Prose’, in K. Beekman ed., Institution & Innovation, Amsterdam, Rodopi, 1994.

Bertens (H.) & D’haen (Th.), Het postmodernisme in de literatuur, Amsterdam, De Arbeiderspers, 1988.

Boomgaard (J.) & Lopez (S.) (red.), Van het postmodernisme, Amsterdam, SUA, 1985.

Borre (J.), ‘Met Trix in de wachtkamer: Walter van den Broek Gek leven na het bal’, in De Morgen, 20-04-1990.

Borre (J.), ‘De zonde van onzuinigheid’, in De Morgen, 14-04-1995.

Bousset (H.), De gulden snede. Over Nederlands proza na 1980, Amsterdam, Meulenhoff, 1993.

Bousset (H.), ‘The Far North and the Deep South: Contemporary Fiction in the Netherlands and Flanders’, in Review of Contemporary Fiction, 2, June 1994, p. 8-23.

Bultinck (B.), ‘Ken uzelf in 1899’, in De Morgen, 10-11-2004.

Decreus (F.) & Musschoot (A.M.) (red.), Postmodernisme. De fundering is dood, leve de fundering?, ALW-Cahier 7, Antwerpen, 1988.

Duhamel (R.) & De Vos (J.) (red.), Modern, postmodern. Over auteurs en hun romans, Leuven, Garant, 1990.

Geerts (L.), ‘Jaap Goedegebuure over Jeroen Brouwers of een kletsmeier over een praatgenie’, in De Nieuwe, 12-05-1983.

Gerits (J.), ‘De leegte, historisch gesitueerd’, in De Morgen, 17-05-1991.

Leyman (D.), ‘Overal en nergens tegelijk: Montreal van Pol Hoste’, in: De Morgen, 13-08-2003.

Miller (J. H.), The Ethics of Reading: Kant, de Man, Eliot, Trollope, James, and Benjamin. New York, Columbia University Press, 1987.

Musschoot (A.M.), ‘Alfred Kossmann en de vermenigvuldiging van het niet-weten’, in F. Decreus & A.M. Musschoot (red.), Postmodernisme. De fundering is dood, leve de fundering? ALW-Cahier 7, Antwerpen, p. 99-112.

Offermans (C.), ‘Niet van hier en niet van elders’, in Vrij Nederland, 04-04-1992.

Osstyn (K.), ‘Koens ijdele konversaties’, in De Standaard, 11-02-1989.

Peeters (C.), ‘Literatuur als schoudervulling: Het modieuze proza over niks van Stefan Hertmans’, in Vrij Nederland, 28-03-1987.

Reynebeau (M.), ‘Ongeriefd van woorden: De tekst als echoput – de zuiver intertekstuele roman De tinnen soldaat van Joris Note’, in Knack, 23-09-1992.

Rogiers (F.), ‘De T-slag van Jerommeke’, in Knack, 09-03-1994.

Ruiter (F.) & Smulders (W.), Literatuur en moderniteit in Nederland 1840-1990, Amsterdam, Arbeiderspers, 1996.

Van den Brink (H.M.), ‘Debuut van Dick Schouten: over het kiezen van toevalligheden’, in NRC Handelsblad, 23-11-1984.

Vandenbroucke (J.), ‘Sampling’, in De Morgen, 04-12-1997.

Van Dijl (F.), ‘Hetzelfde verhaal in een ander jasje’, in Algemeen dagblad, 07-06-1990.

Van Hulle, (J.), ‘Reiziger, zoeker’, in De Standaard, 14-09-1991.

Vervaeck (B.), ‘De kleine Postmodernsky: ontwikkelingen in de (verhalen over de) postmoderne roman’, in E. Brems, H. Brems, D. de Geest & E. Vanfraussen (red.), Achter de verhalen. Over de Nederlandse literatuur van de twintigste eeuw, Peeters, Leuven, 2007, p. 133-165.

Van Weerlee (D.), ‘Het post-moderne moralisme van de neo-Catsjes’, in HP/Haagse Post, 18-07-1981.

Auteur

KU Leuven

© Presses de l’Université Saint-Louis, 2014

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search