Version classiqueVersion mobile

Over literaire kritiek gesproken. Het boek Hugo

 | 
Matthieu Sergier
, 
Stéphanie Vanasten

Kritiek over kritiek

Leven is lezen in de breedte

Joris Gerits

Texte intégral

Waarom hou ik van vertraging, bijna-stilstand, al wat leidt tot simultaneïteit, wereldgelijktijdigheid? Waarom hou ik van boeken die de actie eindeloos uitstellen, tot voorbij de laatste bladzijde, tot waar de verbeelding van de lezer de zaak overneemt? Wat Maurice Gilliams ‘tirer en longueur’ noemde en A.F.TH. van der Heijden ‘schrijven in de breedte’?

1Die vragen stelde Hugo Bousset in de openingsalinea van zijn essay ‘Voorspel en uitstel’ (Bousset 2011, 79), waarin hij de roman Aan Chesil Beach van Ian McEwan confronteerde met Het grote uitstel van Marc Reugebrink. Op die vragen wil ik proberen antwoorden te formuleren, omdat ik blijkbaar van dezelfde fenomenen en soortgelijke boeken houd als Bousset.

2In haar indringende en fraaie pleidooi voor een langzame toekomst wijst Joke J. Hermsen op de extreem tegenstrijdige situatie waarin wij ons bevinden. ‘Aan de ene kant’, schrijft ze, ‘moeten we snel handelen, willen we de gevolgen van de klimaatveranderingen binnen de perken houden. Aan de andere kant neemt de dwang om meer te produceren en sneller te innoveren teneinde de economie weer vlot te trekken, alleen maar toe. Het lijkt wel alsof we ons aan het begin van de eenentwintigste eeuw in een patstelling bevinden: het klimaat vraagt om minder, de economie om meer, de mens vraagt om vertraging, de samenleving om versnelling.’ (Hermsen 2009, 19) En ze vervolgt: ‘Want we willen wel onthaasten, rust vinden, consuminderen en vertragen, maar het lijkt ons niet echt te lukken. Daarmee verdwijnt de ervaring dat we de tijd aan onszelf hebben uit zicht. We zijn al met al behoorlijk ver verwijderd geraakt van de klassieke filosofische gedachte dat rust en nietsdoen de grondslagen van een beschaving zijn.’ (Hermsen 2009, 20)

3Herman de Coninck (1998, 129) huldigt die filosofie in zijn ‘Ballade van de traagheid’, waarvan ik de eerste tien regels citeer:

Ik hou van de traagheid van liggen in gras, als een vorst:
ik, uitkijkend over mijn aanhangers,
mijn ledematen, zeggend tot mijn linkerarm:
jij daar, breng mijn hand eens voor
mijn mond, dat ik geeuw, in orde,
ga maar weer liggen, goed zo,
tucht moet ik hier hebben.

Ik hou van de traagheid van zijn,
zen zegt men in het oosten, ik geloof dat het
hetzelfde is.

4Naast de traagheid van passief liggen in het gras is er ook de traagheid waarmee geklommen wordt vanuit een dal naar de top van een berg. Dat rustige klimmen maakt de geest vrij. Wie klimt ademt bewuster, kijkt intenser. Miriam Van hee heeft die beleving tijdens een beklimming van de Mont Aigoual in de Cévennes in woorden gevat:

ja, wij hielden van dat langzame
klimmen omhoog uit het dal
tussen slapende bergen en achterom,
naar de dorpen te kijken, zoals
ze daar lagen, nog in de schaduw,
achtergebleven

wij hielden ervan om een steen op te rapen
hem in het licht van augustus te houden
en hem weer neer te leggen
tussen de andere stenen

wij klommen traag, in gedachten
verzonken, wij brachten de tijd door,
intens als de dieren, de oren gespitst,
de neus in de wind, het heden
was ons vergund (Van hee 2010, 12)

5Poëzie is bij uitstek geschikt om zelfs meer dan bijna-stilstand teweeg te brengen, zoals Rutger Kopland betoogt in zijn essaybundel Het mechaniek van de ontroering. Het is de taak van de dichter ‘de wereld tot stilstand te brengen’. Om die taak verder toe te lichten heeft hij paradoxen nodig. De dichter moet ‘spreken over de wereld en het gezegde ongezegd maken’. Hij moet ‘herinneringen schrijven aan het onbekende. Uittreden. De wereld laten zien zoals zij is: nog niet ontdekt.’ (Kopland 1995, 98).

6Beweging versus stilstand zijn ook kernbegrippen in het oeuvre van Ivo Michiels, waarvan Bousset de kenner bij uitstek is. In de herdruk van Het afscheid – Het boek alfa – Orchis Militaris uit 2003 is een lang interview opgenomen van Michiels door Lex Bohlmeijer. Die maakte volgende opmerking: ‘“Roerloosheid” is een begrip dat vaak terugkomt; het is de ultieme paradox in je werk, want het houdt tegelijk een maximum aan beweging in; een soort onthechting?’ Michiels repliek luidde:

Onthechting juist niet. Het komt erop aan je als schrijver even terug te trekken op een verstilde plek opdat niets je ontgaat, niets van het wonderbare, oncontroleerbare bewegen van de wereld, niets van het bewegen binnen in jezelf. (Michiels 2003, 342-343)

7Ik meen in het antwoord van Michiels dezelfde houding te zien die ook Bousset als criticus aanneemt telkens als hij zich terugtrekt op een verstilde plek om daar over al wat beweegt in de literatuur te reflecteren en er met bevlogen lichtheid commentaar op te leveren.

8In zijn essaybundel Geritsel van papier citeert hij met instemming volgende stelling van Salman Rushdie: ‘De literatuur is de enige plek in iedere samenleving, waar we, binnen de beslotenheid van ons eigen hoofd, stemmen kunnen horen, die op alle mogelijke manieren overal over praten.’ (Bousset 1996, 88).

9Zo ben ik aangekomen bij Boussets voorkeur voor al wat leidt tot simultaneïteit, wereldgelijktijdigheid. En ook die voorliefde deelt hij met Michiels. In de inleiding van de recente studie Ivo Michiels intermediaal schrijven de samenstellers, Lars Bernaerts, Hans Vandevoorde en Bart Vervaeck: ‘De medewerkers van dit boek belichten zowel woord als beeld en geluid in het creatieve en kritische werk van Michiels’. Ronald Geerts expliciteert dat in zijn bijdrage ‘Ivo Michiels filmschrijver’ als volgt: ‘Een scenariotekst volgens de omschrijving van Michiels is een tweetalige, of in de terminologie van Michail Bachtin geformuleerd, een heteroglossische tekst. Hij bevat verschillende talen tegelijkertijd: beeld, geluid, gebaar, beweging (ik citeer enkele termen die Michiels zelf laat vallen).’ (Bernaerts 2012, 121). Bousset houdt van boeken waarin alles met alles een verbinding aangaat en daarvoor gebruikt hij naast simultanëiteit ook het begrip ‘wereldgelijktijdigheid’, dat door Stefan Hertmans in zijn debuutroman Ruimte op diverse plaatsen toegelicht wordt. Het hoofdpersonage probeert de aanleg die hij heeft tot een soort mystieke ervaring te vatten door het een gevoel van wereldgelijktijdigheid te noemen. Die aanleg was louter constitutioneel bepaald. Hij bezat die van nature, ze was niet het gevolg van een of andere illuminatie. En verder lezen we ook: ‘Mystiek noemde hij het met zijn lichaam weten van de allesverbondenheid en de sterke gelukservaring die daaruit voortkwam. Het had niets met de Proustiaanse herinnering te maken; het had met iets te maken, dat hij sereniteit noemde;[...]’. (Hertmans 1981, 78)

10Als Bousset belijdt dat hij van boeken houdt die de actie eindeloos uitstellen, dan kan je er gif op innemen dat Een vrouw op de vlucht voor een bericht van David Grossman zo’n boek is. Op de flaptekst wordt geciteerd uit de Frankfurter Allgemeine Zeitung: ‘Bijna zevenhonderd pagina’s lang, maar je gaat steeds langzamer lezen, omdat je niet wilt dat het boek ophoudt. Nog dagen later ben je in de ban en leef je verder in de wereld van de roman. Een roman die een leven niet kon redden, maar zelf een redding is, omdat je in een wereld zonder boeken als deze niet wilt leven.’ Zelf wil ik dat beslist ook niet.

11‘Schrijven in de breedte’ heeft door de toekenning van de P.C. Hooftprijs op 30 mei 2013 aan A.F.Th. van der Heijden opnieuw luide weerklank gevonden in de media. In zijn dankwoord bij de uitreiking haalde Van der Heijden fors uit tegen de tendens om omvangrijke, complexe romans hinderlijk te vinden en te desavoueren. ‘De pioniers van de globalisering laten te vaak en te luid hun trots horen dat ze de wereld “kleiner” hebben gemaakt. “Jongen, je vliegt tegenwoordig in een paar uur van Amsterdam naar Melbourne.” Ze missen de boot: het komt er juist op aan de wereld groter te maken. Meer mensen meer wereld bieden. Ik hoef het hier niet nog eens over De tandeloze tijd te hebben, en over Albert Egberts en zijn doctrine van het “leven in de breedte”, om het er met u over eens te worden dat literatuur de wereld op z’n minst groter kan doen lijken dan de globalisten haar op tienduizend voet hoogte vanuit hun Boeing wensen te zien.’ (Van der Heijden 2013)

12In Het literair klimaat 1986-1992 schreef J.F. Vogelaar het volgende over Kees Fens: ‘Het plezier in het lezen schijnt bij Fens onmiddellijk in plezier in het schrijven over te gaan, ook in tijd; vermoedelijk leest hij al meteen met het oog op het verslag en mogelijk commentaar, selectief dus. Fens zou een medeplichtige lezer zijn geweest naar het hart van Julio Cortázar, een lezer in de breedte, zijpaden allerminst schuwend, altijd in voor een avontuurtje; Fens bezit daarvoor ook de juiste dosis “idiotie”, zoals Cortázar het noemde, het vermogen om telkens weer opnieuw geestdriftig te zijn. Een beter woord zou ik niet kunnen bedenken. Geestdrift omvat zowel het vermogen tot verwondering als de kunst van het bewonderen, plus de beweging van verwondering naar bewondering – èn terug, wat naar ik vermoed bij Fens de ware beweegreden is van al zijn reizen (uitstapjes, zijpaden en omwegen) door de geschreven wereld.’ (Vogelaar 1993, 243)

13Word ik met ezelsoren naar het verdomhoekje verwezen als ik de lezer vraag deze laatste alinea opnieuw te lezen en Fens te vervangen door Bousset?

Bibliographie

Literatuurlijst

Bernaerts (L.), Ivo Michiels intermediaal, Gent, Academia Press, 2012.

Bousset (H.), Geritsel van papier, Amsterdam, Meulenhoff, 1996.

Bousset (H.), Vurige tongen, Amsterdam, Meulenhoff, 2011.

De Coninck (H.), De gedichten 1, Amsterdam/Antwerpen, De Arbeiderspers, 1998.

Hermsen (J.), Stil de tijd, Amsterdam/Antwerpen, De Arbeiderspers, 2009.

Hertmans (S.), Ruimte, Ertvelde, Van Hyfte, 1981.

Kopland (R.), Het mechaniek van de ontroering, Amsterdam, G. A. van Oorschot, 1995.

Michiels (I.), Het afscheid. Het boek alfa. Orchis Militaris, Amsterdam, De Bezige Bij, 2003.

Van der Heijden (A.F.Th.), ‘Alles is taal. Dankwoord bij de uitreiking van de P.C. Hooftprijs’, in De Standaard, 1-2 juni 2013.

Van hee (M.), ‘beklimming van de mont aigoual’, in De Standaard der Letteren, 12-02-2010.

Vogelaar (J.), ‘Verdwalen in eigen stad. Kees Fens’, in Het literair klimaat 1986-1992, N. Matsier, C. Offermans, W. van Toorn en J.F. Vogelaar (red.), Amsterdam, De Bezige Bij, 1993.

Auteur

Universiteit Antwerpen

© Presses de l’Université Saint-Louis, 2014

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search