Version classiqueVersion mobile

Over literaire kritiek gesproken. Het boek Hugo

 | 
Matthieu Sergier
, 
Stéphanie Vanasten

Kritiek in weerklank

Omdat ik u ben/Omdat ik u pen. Leonard Nolens over Hugo Claus

Hugo Brems

Texte intégral

En meer en meer verword jij tot een verhaal dat ikverzin.
(Monika van Paemel, in: Hugo Bousset, Grenzen verleggen I, 1988)

1In de afdeling ‘Zelfportretten en dagboekgedichten’ van zijn bundel En verdwijn met mate (1996) nam Leonard Nolens een reeks van tien gedichten op onder de titel ‘Zelfportret van Hugo Claus 65’ (Nolens 1996, 25-35; 2012, 583-592). Het is op zich niet uitzonderlijk dat Nolens gedichten schrijft over of naar aanleiding van het werk van collega’s. Om twee opmerkelijke gevallen te noemen: in Voorbijganger (1999) staat een hele afdeling ‘In memoriam Herman de Coninck (1944-1997)’ en in Derwisj (2003) staat het lange gedicht ‘De rest van ons gesprek’ met als ondertitel ‘Brief aan Dirk van Bastelaere geschreven na een publiek gesprek over poëzie’. Vanaf het vroege werk tot in het meest recente komen we tal van andere dichters tegen: Paul Celan, Marcel van Maele, Hans Faverey, Kees Ouwens, César Vallejo en Czesław Miłosz, Gerrit Kouwenaar, C.O. Jellema, Joseph Brodsky…

2De reeks over Hugo Claus neemt daarin een bijzondere positie in. Op het eerste gezicht lijkt ze geschreven als eerbetoon aan Claus naar aanleiding van diens 65e verjaardag. Dat was ook het uitgangspunt. Maar de praktijk draaide heel anders uit. Op 26 september 1996 heeft Nolens het er in zijn dagboek over. Hij had Claus de drukproef van de cyclus bezorgd: ‘In een bij die drukproeven ingesloten brief had ik onder meer geschreven: “In 1994 werd ik drie keer geïnviteerd om je te huldigen. Het toeval wilde dat ik twee keer niet kon […]; de derde keer heb ik geweigerd omdat ik vond dat er zoals altijd te veel dichters op een hoop werden gegooid. Maar die drie invitaties hielden me bezig, zoals je werk zelf mij al een half mensenleven bezighoudt. Was ik in staat een hommage te schrijven? Hoe gaat een vaak malcontent mens als ik om met een geboren dwarsligger als jij?”’ (2009, 689-690). Achteraf was hij er niet helemaal gerust in: was hij niet te scherp geweest, te hard?

  • 1 Nolens zelf citeert dat in zijn dagboek op 4 oktober 1996 (2009, 691).

3Het is een merkwaardig geval van literaire kritiek, in de vorm van poëzie. Kritiek zelfs in die mate dat Herman de Coninck zijn recensie van En verdwijn met mate in De Morgen begon met de opmerking dat Nolens ‘een tiendelige scheldkanonnade tegen Hugo Claus’ had geschreven. Al voegde hij eraan toe dat ‘Nolens met het zelfportret van Hugo Claus ook zichzelf viseert1’. Guus Middag merkte in NRC Handelsblad dezelfde dubbelzinnigheid op. Aan de ene kant had hij het over ‘hatelijke pastiches’, maar ‘het akelige en ingewikkelde is dat overal de stem van Nolens meeklinkt – en hij lijkt dat tot zijn ergernis zelf ook te beseffen. Achter de haat gaat ook zelfhaat schuil, Claus “bezeiken” wordt ook Claus “bezingen”, zodat hier onbedoeld een curieus geval van tweestemmigheid ontstaat, waarnaar hij in zijn eigen werk zo ijverig op zoek is.’(Middag 1996) Reden genoeg om er eens grondiger naar te kijken.

4Heel bijzonder is al de titel ‘Zelfportret van Hugo Claus 65’, en meer nog de manier waarop Nolens er in zijn dagboek naar verwijst als ‘mijn zelfportret van hem’. (2009, 689) De typisch ambivalente manier waarop Nolens, ook in andere gedichten, omspringt met persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden maakt al meteen de hele cyclus dubbelzinnig. Het is een zelfportret van Claus, maar geschreven door Nolens: geen zelfportret dus, maar een portret. Of toch een zelfportret, maar dan van Nolens (‘mijn zelfportret’), van wie het misschien tegelijk een portret is, maar dan van Claus als 65-jarige, door Claus. Twee (zelf) portretten in elkaar vervlochten?

5Aan de oppervlakte is de retorische situatie natuurlijk de fictie dat Claus zelf aan het woord is en dus zijn eigen zelfportret schrijft en dat ook als het ware declameert, waarbij hij geregeld de lezer/toehoorder aanspreekt. Meteen in het eerste gedicht:

Wie wordt geboren is verkocht
En moet zich doorverkopen.
En dus, heren, veracht ik mezelf
En minacht wie mij hoogacht.

6Die spreeksituatie wordt consequent volgehouden, met het gebruik van de ik-vorm, aansprekingen, retorische vragen, een vorm van ‘colloquial’ taalgebruik dat sterk doet denken aan sommige praatverzen van Claus. De primaire laag van de cyclus is dan ook dat Nolens Claus pasticheert om hem te ontmaskeren. Claus zet daardoor als het ware zichzelf te kijk. Maar door dat (in de fictionele situatie, als door Nolens gecreëerd personage) zelf te doen, wordt zijn ‘biecht’ in hoge mate ambigu. Bekentenis blijkt ook arrogantie; zelfspot, onmacht en provocatie lopen in elkaar over. Bij de interpretatie daarvan speelt voorkennis met betrekking tot de poëtica van Claus en die van Nolens natuurlijk een beslissende rol. Nolens noemt Claus zijn ‘absolute tegenpool’. (2009, 599) Dat heeft in de eerste plaats te maken met de extreme mate waarin Nolens poëzie en persoonlijk leven wil laten samenvallen, tegenover Claus’ afkeer van dit type van autobiografisch schrijven: ‘Er schiet je, alweer, een uitspraak te binnen van Hugo Claus: “Praten over jezelf is onfatsoenlijk.” Hijzelf is niet in staat over zichzelf te praten en te schrijven, dus is er iets fout met mensen die dat wél kunnen.’ (2009, 679)

7Die afkeer van het autobiografische stelt Nolens gelijk met inauthenticiteit en vandaar met bedrog, leugen, verder aanstellerij en ijdelheid. Verzen waarin de door zichzelf geportretteerde zich in die zin voorstelt liggen voor het rapen: ‘De grote kunst is liegen tot ik zwart zie/Als een boek’, ‘Emoties, ach, mevrouw, emoties/Zijn zo vies […]’, ‘In mijn theater zit de schijn goed in zijn vlees/En krijgt het Zijn geen zwijn van kans.’ Het paradoxale is natuurlijk dat dit zelfportret op deze manier inderdaad een zelfportret wordt, autobiografie dus, een belijdenis van de opvattingen, de pretenties en de onmacht van Claus. Genadeloos bluffend ontluistert hij zichzelf en in die ontluistering demonstreert hij de authenticiteit die hij ontbeert. Die onderliggende authenticiteit wordt nog vergroot doordat niet alle uitspraken die hij over zichzelf doet even ondubbelzinnig te interpreteren zijn. Naarmate de cyclus vordert treedt er een verandering op in de toon van de gedichten. In het zesde gedicht begint de spreker er nog mee zichzelf voor te stellen als de ‘ijdeltuit’ die ‘kat en muis’ speelt met zijn lezer, maar het loopt erop uit dat hij zich toch met die lezer identificeert, hem ondanks alles neerschrijft:

Altijd speel ik kat en muis
Met mijn dobbelende handen,
Met mijn dubbeltong daartussen
En met u die ik niet ken
Omdat ik u ben,
Omdat ik u pen.

8Het is een echo van iets wat Nolens ook in zijn dagboek over Claus noteerde, het vervolg van het hoger geciteerde fragment: ‘Intussen heeft deze charmante beer op sokken er zijn talent van gemaakt anderen voortdurend uit te vragen over henzelf, om stof te vergaren voor zijn werk. En, ja, het is waar, dat werk gaat dan weer terug naar de mensen. Hij geeft de mensen terug aan henzelf.’ (2009, 679) Die band tussen het ik dat zichzelf niet wil prijsgeven en de anderen, die hem gevormd hebben, en namens wie hij spreekt, blijkt ook uit het zevende gedicht:

Om van uw tafel, moeder, op te kunnen staan
Zocht ik mijn koninklijke afkomst hier op straat.
Van al die boerenkinkels, vader, stam ik af.
Hun dialect heeft ook mijn engel uitverkocht.

Zo werd ik de verloren zoon van iedereen
[…].

9Hier, en meer nog in de gedichten 8 en 10, vindt een ontmaskering plaats in de tweede graad. Nadat Claus zichzelf met de nodige bravoure als gepatenteerd leugenaar heeft ontmaskerd, ontmaskert hij die leugenachtigheid als verweer tegen kwetsuren:

In mijn vermoorde onschuld slaapt een donker lief
Haar korte leven uit: mijn zwarte hartendief.
Zij kuste met haar kinderspel mijn mager lijf kapot.
En ik, ik lap mij op met wijn en zang en wijf.

Zij is de eerste mens die mij heeft aangeraakt
Met mij, met zes verstomde lippen van mijn herkomst.
Ik draag haar doodgaan als een vetzucht met mij om.
Het is van haar dat ik zo zwaar geworden ben.

10Maar zoals gezegd, dit zelfportret van Hugo Claus is ook en tegelijk een portret van Claus door Nolens én tot op zekere hoogte een zelfportret van Nolens doorheen Hugo Claus. In zijn reactie op de uitspraak van Herman de Coninck dat de cyclus een ‘scheldkanonnade tegen Hugo Claus’ is maar dat Nolens ‘met het zelfportret van Hugo Claus ook zichzelf viseert’, schrijft Nolens in zijn dagboek ‘Dat was gaandeweg, tijdens het schrijven van die tien gedichten, ook mijn intentie. Of bedenk ik dat pas achteraf?’ (2009, 691-692).

11Maar wat zeggen die gedichten dan over Nolens, in welke mate houden zij ook een zelfkritiek in? Het zou te simpel zijn om alle uitspraken van de ik op Nolens te betrekken. Alsof in een roman met een ik-verteller alle uitspraken van dat ik-personage ook uitspraken zouden zijn van de auteur over zichzelf. De sleutel ligt misschien in wat Nolens opmerkte over het feit dat Claus, door over de anderen te schrijven, die anderen als het ware teruggeeft aan henzelf, hen een stem geeft. Zo bekeken, merkt hij op, verschilt het werkt van Claus misschien niet eens fundamenteel van dat van hemzelf: ‘Maar wat jij [=Nolens] doet, is dat niet hetzelfde? Komen al die stemmen van de anderen in jezelf niet samen, hier, in een toch ietwat overzichtelijke partituur? En vormt op die manier de veelheid van de wereld niet elk boek?’ (2009, 179). Vanuit dit perspectief krijgt de eerder geciteerde slotstrofe van het zesde gedicht, met de afsluitende verzen ‘Omdat ik u ben,/Omdat ik u pen.’ een heel andere lading. Het is niet geforceerd om hier in de ‘ik’ niet enkel Claus te lezen maar evengoed Nolens en in de aangesproken ‘u’ niet enkel de lezer maar ook de door ik-Nolens aangesproken Claus.

12Ook op andere plaatsen schemert, als in een palimpsest, Nolens door het portret van Claus heen. In het korte 9e gedicht, dat op het eerste gezicht extreem kritisch is voor Claus, staan de verzen ‘Het Zijn? Ik ben daartegen. Zwans./En hoe haat ik z’n zeer gebiedende wijs: wees.’ Voor de lezer die wat vertrouwd is met een van de belangrijkste thema’s in de poëzie van Nolens, zijn afkomst en kindertijd en de dood van zijn ouders, is ‘wees’ niet enkel de gebiedende wijs van zijn. Iets soortgelijks in het slotgedicht, dat begint met een pastiche op het bekende gedicht van Claus ‘De moeder’:

Moeder,
Toen gij schreeuwde vatten mijn beenderen vuur.
Daarna hebt gij ons beiden uit de brand gesleept
Naar vader, nors altaar van pakijs in de polder.

13Het gaat hier niet enkel over Claus en zijn moeder, maar ook over ‘ons beiden’ als Claus en Nolens. Die laatste plaatst in zijn eigen werk niet zelden de warme moederlijke wereld tegenover het verstarde burgerlijke milieu van de vader.

14In zijn recensie van En verdwijn met mate schreef Jaap Goedegebuure (1996): ‘Het opschrift “zelfportret” dat aan de cyclus van deze tiendelige Clausiade voorafgaat, is goed gekozen. Nolens heeft zich zo sterk met de te huldigen dichter vereenzelvigd dat hij hem voor de duur van zijn toneelspel ook is, tot in de stijl en de thematische voorkeuren toe.’ Nolens heeft zich inderdaad de stijl, het jargon en zelfs sommige tics van Claus eigen gemaakt. Dat erkende Claus zelf in zijn reactie op de toezending van de drukproef. De verzen getuigden volgens hem van ‘een uitzonderlijk inlevingsvermogen’. (Nolens 2009, 679) Maar het is meer dan een toneelspel, het is ook, via de identificatie met Claus, een erkenning van het eigen onvermogen van Nolens om de door hem zo beleden volstrekte authenticiteit te bereiken. Zoals ik het eerder schreef in mijn bespreking van de bundel: ‘Finaal wordt hier, in mijn ogen, niet enkel de virtuositeit van Claus ontmaskerd, maar indirect ook de authenticiteit van Nolens zelf, om haar ware gelaat van dichterlijke retoriek te tonen. Misschien is dat wel de kern en het meer dan anekdotisch interessante van deze gedichten […] dat ze in de sterkste passages laten zien hoe alle poëzie niet meer – maar ook niet minder – is dan een theatraal spel van taal tegen de woordeloze angsten en kwetsuren in.’ (Brems 1997)

15Maar wat deze cyclus bovendien laat zien is dat de schrijver, niet enkel de dichter, ook een bevlogen criticus, zoals Hugo Bousset er een is, zichzelf op het spel zet wanneer hij over het werk van anderen schrijft, dat hij zelf een personage wordt in het verhaal dat hij verzint.

Bibliographie

Literatuurlijst

Bousset (H.), Grenzen verleggen, Antwerpen, Houtekiet, 1988.

Brems (H.), ‘De wereld en ik, dat is twee. De krachtmeting tussen Leonard Nolens en Hugo Claus’, in De Standaard, 3 april 1997.

Goedegebuure (J.), ‘Ons soort mensen’, in HP/De Tijd, 6 december 1996.

Middag (G.), ‘Een dichter die muziek wil maken. Nieuwe bundels van Leonard Nolens’, in NRC Handelsblad, 28 februari 1997.

Nolens (L.), En verdwijn met mate, Amsterdam, Querido, 1996.

Nolens (L.), Voorbijganger. Gedichten, Amsterdam, Querido, 1999.

Nolens (L.), Derwisj. Gedichten, Amsterdam, Querido, 2003.

Nolens (L.), Dagboek van een dichter 1979-2007, Amsterdam/Antwerpen, Querido, 2009.

Nolens (L.), Manieren van leven. Gedichten 1975-2011, Amsterdam/Antwerpen, Querido, 2012.

Notes

1 Nolens zelf citeert dat in zijn dagboek op 4 oktober 1996 (2009, 691).

Auteur

KU Leuven

© Presses de l’Université Saint-Louis, 2014

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search