Version classiqueVersion mobile

Over literaire kritiek gesproken. Het boek Hugo

 | 
Matthieu Sergier
, 
Stéphanie Vanasten

Kritiek in weerklank

Lexicografie als vorm van literaire kritiek

Hendrik Van Gorp

Texte intégral

Literatuur, in welke vorm dan ook,
bestaat niet zonder literatuurkritiek,
in welke vorm dan ook

(Jos Joosten,
Staande receptie, 2012)

1De periode 1970-2010 waarin Hugo Bousset op eminente en eigenzinnige manier de Nederlandstalige literaire kritiek in talloze publicaties gestalte heeft gegeven, met geleidelijke accentverschuivingen van een structuralistische aanpak naar postmodernisme en interartistieke benaderingen, loopt toevallig parallel met de ontstaans- en wordingsgeschiedenis van het Lexicon van literaire termen. Dit naslagwerk werd geconcipieerd in de jaren zeventig en de eerste druk ervan verscheen ruim dertig jaar geleden bij Wolters Leuven in 1980. De achtste en laatste herziene druk is in 2007 van de pers gekomen. Laatste papieren druk, want de redactie besloot in samenspraak met de uitgever om over te stappen naar een digitale versie die voor zulk soort werk meer mogelijkheden biedt. En vorig jaar was het dan zover: het Leuvense lexicon werd, samen met het Letterkundig lexicon voor de Neerlandistiek, herwerkt en geïntegreerd in een Algemeen Letterkundig Lexicon, online beschikbaar via DBNL (Digitale Bibliotheek Nederlandse Letterkunde). Het lijkt me een goede gelegenheid om, tegen de achtergrond van de evoluties in literaire kritiek en theoretische literatuurwetenschap, even terug te blikken op de plaats en betekenis van lexicografisch werk in het geheel van de literatuurstudie. Lexicografie lijkt namelijk ook in zekere zin een vorm van literaire kritiek.

2Over de zinvolheid van lexicografie zal iedereen het wel eens zijn. Een literair lexicon, net als soortgelijke lexicografische naslagwerken in andere disciplines, heeft in de eerste plaats een praktisch nut. In vergelijking met andere literatuurwetenschappelijke publicaties is het precies de nuttigheidswaarde die het verschil uitmaakt. Wetenschappelijk werk wordt meestal slechts door een erg beperkte incrowd van deskundigen gelezen; een lexicon, net als andere woordenboeken, wordt algemener gebruikt, ook door leken, want die hebben er nood aan gezien de proliferatie van technische termen en hun vaak complexe betekenis en evoluerende inhoud. Toen we in 1977 met een groepje leraren van het secundair (in Nederland voortgezet) onderwijs aan zo een lexicon begonnen te denken, stond die praktische bruikbaarheid dan ook voorop. We wilden de leraren een helpende hand reiken om de vele nieuwe termen te kunnen duiden die toen ontstaan waren tegen de achtergrond van een zich overal verspreidend structuralisme, vooral dan met betrekking tot de narratologie; we wilden ze ook helpen om die termen en concepten adequaat te kunnen gebruiken in hun lessen Nederlandse literatuur. Zoals het in het voorwoord bij de eerste editie uit 1980 luidde: ‘De bedoeling ervan is inzicht te verschaffen in en zo mogelijk beknopte definities of omschrijvingen te geven van literaire termen en begrippen die in het literatuuronderwijs en in het onderzoek gehanteerd worden. Immers, iedereen weet maar al te goed dat sommige termen meerdere betekenissen hebben die vaak door elkaar worden gebruikt en door verschillende onderzoekers op een andere manier worden geïnterpreteerd’ (Van Gorp 1980, 5).

3Deze praktische gebruikswaarde zou ook bij de erop volgende edities belangrijk blijven, maar doordat de doelgroep zich verbreedde buiten het strikte onderwijs, gingen de domeinen waarop de terminologische reflectie betrekking had zich geleidelijk aan uitbreiden en verdiepen. Dat gebeurde onder meer met betrekking tot literaire stromingen en periodebegrippen, tot theoretische conceptclusters rond historiciteit, intertekstualiteit en receptiegeschiedenis, en tot hulpwetenschappen als codicologie en bibliografie. Tevens werd een begin gemaakt met literatuurverwijzingen, omdat we ervan overtuigd waren dat meer achtergrond nodig was om een aantal termen en begrippen zo genuanceerd mogelijk te kunnen omschrijven.

4De omslag van een louter of hoofdzakelijk pragmatische aanpak naar een meer reflecterende benadering kwam er als het ware vanzelf. In het voorwoord bij de vierde druk (1991) wordt dat ook expliciet geduid. Terminologische reflectie wordt er zelf punt van discussie:

De uitdrukking ‘literaire term’ is eigenlijk ambigu. Hij kan slaan op het min of meer gespecialiseerde vocabularium dat in de ‘creatieve’ literatuur gehanteerd wordt, maar ook op het jargon van de ‘wetenschappelijke’ literatuurspecialist. […] Er bestaat namelijk geen absoluut onderscheid tussen het discours van de dichter/schrijver en dat van de literatuurspecialist. Waar zou men dan wel de recensent en de criticus moeten plaatsen? Termen kunnen bovendien migreren van het ene discours naar het andere, of in beide tegelijkertijd gebruikt worden, in een gelijkaardige of afwijkende betekenis. Tenslotte hebben al deze vormen van spreken in en over literatuur te kampen met een gemeenschappelijk probleem: de veelheid en de betekenisonvastheid van de gebruikte termen. Dit probleem is een onvermijdelijk gevolg van enkele basiskenmerken van literatuur en de reflectie erover: de verscheidenheid van benaderingen, hun historische dynamiek, hun ingebed-zijn in een breed cultureel kader. (1991, 3)

  • 1 Ik heb me hierbij geïnspireerd op discussies met en een artikel van Dirk Delabastita, mederedacteur (...)

5In de inleiding tot de zevende druk van 1998 hebben wij die terminologische problematiek en ook de inherente relatie tussen literatuur en literatuurstudie nog explicieter geformuleerd door te stellen dat het van een naïef soort positivisme zou getuigen te denken dat men de termen met betrekking tot de literatuur als historische werkelijkheid adequaat kan definiëren zonder de hulp van de literatuurstudie en haar concepten. Maar dat het evenzeer van een naïef geloof in wetenschappelijke objectiviteit zou getuigen te denken dat de literatuurstudie en haar termen en categorieën zouden losstaan van de dynamiek van de literatuur zelf. Met andere woorden: lexicografie op het gebied van de literatuurstudie heeft niet alleen een praktisch nut, maar ook een verder reikend theoretisch belang, dat groter en complexer lijkt te worden naarmate het domein waarop zij betrekking heeft sterker onderhevig is aan evolutie. Op enkele aspecten en problemen van literaire lexicografie en haar relatie met literaire kritiek en literatuurstudie in het algemeen zou ik hieronder nader willen ingaan1.

6Er is namelijk een en ander veranderd in de opvattingen over lexicografie. Uitgangspunt blijft natuurlijk dat voor welke wetenschappelijke discipline ook het erg belangrijk is om concepten zo nauwkeurig mogelijk te definiëren, om de communicatie vlugger, economischer en betrouwbaarder te doen verlopen. De opkomst en groei van de technologische wetenschappen hebben dit aangetoond. De terminologische reflectie over het ontstaan van nieuwe termen, bijvoorbeeld om nieuw gerezen vragen of nieuwe bevindingen te benoemen, of om een duidelijk onderscheid of een nuancering aan te brengen tegenover tevoren gehanteerde terminologie, lijkt wel onlosmakelijk verbonden met de evolutie van een discipline. De wetenschapscriticus en filosoof T.S. Kuhn heeft dat met zijn concept ‘paradigma’ (een soort nieuwe consensus) duidelijk gemaakt in zijn baanbrekend werk The Structure of Scientific Revolutions (1962). Gold dergelijke ‘revolutionaire’ ontwikkeling in de eerste plaats disciplines waar het gebruik van leerboeken en het inoefenen van aangeleerde technieken centraal staan, dan kreeg die visie ook aandacht in de menswetenschappen waar in metaforische zin de term ‘paradigma’ werd gehanteerd voor diverse fasen die in de ontwikkeling van een discipline onderscheiden kunnen worden op grond van een specifieke vraagstelling over en benadering van het onderzoeksobject. Zo sprak men in de literatuurstudie bijvoorbeeld over structuralisme, receptieonderzoek, postmodernisme en deconstructie als elkaar opvolgende paradigma’s. In metaforische zin, want in de zachte wetenschappen, en dan in het bijzonder in de literatuurwetenschap, die in wezen gekenmerkt is door historiciteit en contextgebondenheid, is van anomalieën en consensus, met een daaraan gekoppelde eenduidige, afgelijnde en vaste terminologie, hoegenaamd geen sprake.

7Het zal van meet af duidelijk zijn dat de meeste literaire begrippen niet of nauwelijks aan de criteria van eenduidigheid, afgelijndheid en vastheid beantwoorden. In het beste geval zou men een aantal concepten uit deelgebieden binnen de literatuurstudie zoals de stilistiek en de antieke retoriek (metrum, rijm, retorische figuren en dergelijke) eronder kunnen vatten, waarvan de termen zoals in de harde wetenschappen al eeuwen als het ware vastgelegd, gecodificeerd zijn in handboeken zoals de Institutiones Oratoriae van Quintilianus. Een aantal literaire lexica spitsen zich dan ook vooral daarop toe. Maar met betrekking tot de literaire kritiek, de historiografie en de moderne, te weten prototypische genreleer liggen de zaken heel anders. De genoemde strikte terminologische uitgangspunten staan namelijk haaks op literaire fenomenen die doordrongen zijn van historiciteit en contextualiteit zoals literaire genres. Al in 1924 heeft Tynjanov in zijn befaamde opstel ‘Het literaire feit’ duidelijk aangetoond, precies rond het begrip genre, ‘dat in de literatuurtheorie definities niet alleen geen basis, maar juist gevólg zijn, een gevolg dat voortdurend verandert onder invloed van het zich ontwikkelend literaire feit’ (Tynjanov 1977, 260).

8Een concept uit de literatuurstudie definiëren, sluit dus meestal een noodzakelijke vereenvoudiging en vastlegging in van wat als literaire werkelijkheid in zijn context voortdurend in beweging is. Dat is het paradoxale van de lexicografie: vastleggen en open laten. Het is de paradox van het op zoek gaan naar een vaste kern, een etymon dat ons uiteindelijk toch deels ontglipt. Wij zouden het kunnen vergelijken – maar ‘omnis comparatio claudicat’ – met wat Bousset het afpellen van een ui heeft genoemd (Bousset 1999). De hedendaagse terminologische reflectie heeft, van de nood een deugd makend, zich van de strikte uitgangspunten van de ‘wetenschappelijke’ lexicografie afgekeerd en is als bijzondere vorm van metaliterair discours veel meer beschrijvend geworden dan normatief, met meer oog voor metaforiek, polysemie, nuancering, variatie en context, met andere woorden voor flexibiliteit en dynamiek.

9Uitgangspunt blijft natuurlijk het onderscheid tussen een term (specifiek vocabularium) en een woord (uit de courante omgangstaal), maar in plaats van een strikte afgrenzing wordt nu veel meer aandacht geschonken aan de vele vormen van transfers, ambiguïteiten en grijze zones tussen beide. Dit biedt mogelijkheden voor een aanpak van terminologische problemen binnen ‘zachte’ wetenschappen zoals de literatuurstudie.

10Principieel en van op afstand gezien kan men in de literatuurstudie een duidelijk onderscheid maken tussen creatieve literatuur en diverse vormen van metaliterair spreken en schrijven. In dit opzicht is het domein van de literaire lexicografie in principe dat van het specifieke vocabularium dat in het metaliteraire discours gebruikt wordt. Maar schijn bedriegt. Eerst en vooral is het enkelvoud misleidend: het gaat niet om één bepaald metaliterair discours, maar om een veelheid van kritische vertogen. Er bestaan niet alleen vele soorten van literatuur, maar ook het spreken en schrijven over literatuur neemt diverse vormen aan: interviews van journalisten, columns en boekbeoordelingen door critici en lezers, kritische essays en wetenschappelijke studies, enz. Deze en andere vormen van metaliterair discours hebben vaak hun eigen regels, vooronderstellingen, finaliteiten en gebruiken, en mede als gevolg daarvan een deels eigen, deels met elkaar verwante terminologie.

11Die veelvoudigheid en bovendien interactie van vertogen zijn in alle perioden van de literatuurgeschiedenis terug te vinden, maar niet altijd met dezelfde intensiteit. Institutionele en contextuele factoren spelen hier een rol. Met de autonomisering van de literatuurwetenschap sinds het einde van de negentiende eeuw bijvoorbeeld, wat gepaard ging met een groeiende professionalisering en specialisatie, heeft het metaliteraire discours zich sterk ontwikkeld en zelfs de allures van een jargon aangenomen. Vooral het structuralisme met zijn duidelijke wetenschappelijke aspiraties en zijn obsessie voor subtiele onderscheidingen heeft zich op dit terrein doen opmerken met een explosie van nieuwe termen, onder andere in de narratologie (denken we maar aan het werk van Gérard Genette, met de talloze meta’s, epi’s, para’s, hypo’s, enz.). Maar in de praktijk geeft die op zich terechte wetenschappelijke ambitie vaak blijk van een naïviteit die de verwevenheid en veelvoudigheid van literaire vertogen (denk aan Bachtins visie op intertekstualiteit en ‘geleend’ materiaal) over het hoofd ziet. Met de groeiende kritiek in het laatste kwart van de twintigste eeuw op de zogenaamd objectief wetenschappelijke bevindingen van formalisme en structuralisme is dat verschijnsel bijzonder duidelijk aan de oppervlakte gekomen. Het deconstructionisme en het poststructuralisme hebben de nadruk namelijk verlegd van de duidelijke distinctie (waar het structuralisme nota bene op gebaseerd was, denk maar aan De Saussure) naar de vermenging van diverse vormen van discours (tekst en metatekst), naar interdisciplinariteit en naar het fuzzy karakter van heel wat termen en begrippen. Een definitie willen geven van een literair concept wordt in zo’n opvatting dan ook slechts de illusie creëren dat men instabiliteit en chaos of meerduidigheid probeert meester te worden. Immers, elke term wijst eigenlijk onmiddellijk door naar een andere term (vgl. Derrida’s ‘différance’ tegenover Saussures ‘différence’).

12Iets soortgelijks kan men vaststellen met betrekking tot de relatie tussen de diverse vormen van discours. De demarcaties tussen literaire en niet-literaire vormen (zie bijvoorbeeld bij Barthes en Derrida, waar literaire tekst en metatekst vaak in elkaar vloeien) zijn al even vaag en grijs, en vertonen een dynamisch karakter. Het bereik van bellettrie en literatuur verschuift voortdurend en met de opkomst van de nieuwe media zijn de zogenaamde ‘cross overs’ niet meer uit het literaire of metaliteraire discours weg te denken. Een vlugge blik in de laatste jaargangen van Boussets DW B volstaat.

13Voor het redigeren van een lexicon heeft dit alles natuurlijk ernstige gevolgen. Wij hebben daarop ingespeeld, via aanvullingen en nieuwe accenten, zij het vaak onbewust, in de opeenvolgende edities. Ik probeer die evolutie even in kaart te brengen door enkele van de aan den lijve ondervonden problemen van ‘terminologisering’ te schetsen.

14Zoals gezegd is de bedoeling van alle specifieke terminologie die van een nauwkeurige definitie. De problemen die zich hier voordoen zijn legio. Eerst en vooral is er het verschijnsel van de polysemie (veelheid van betekenissen). Neem bijvoorbeeld de term ‘discours’ zelf. Hij betekent niet precies hetzelfde in de retoriek (redevoering), de literaire theorie (vertoog), de narratologie (histoire/discours), de taalkunde (spreeksituatie, discoursanalyse), het gewone spreken… Een lemma in een lexicon moet van die veelduidigheid gewag maken, zoals een lemma in een woordenboek ook de diverse betekenissen van een woord in diverse situaties probeert weer te geven. Iets soortgelijks geldt voor de vele positieve of negatieve associaties/connotaties die rond bepaalde termen hangen of voor tweelingtermen die als het ware niet los van elkaar kunnen worden verklaard (scriptible/lisible, poëzie/proza, micro-/macro-, verteltijd/vertelde tijd, enz.). Een omschrijving van die termen impliceert een vermelding van wat er aan betekenissen rond hangt, wat helemaal niet evident is, omdat dat vaak afhankelijk is van periode en cultuur. Hier blijkt meteen dat de betekenis van een term eigenlijk samenvalt met het gebruik ervan in diverse situaties door een bepaalde gemeenschap, waardoor de literaire terminologie als het ware aanleunt bij de literatuur-en cultuurgeschiedenis, wat meteen impliceert dat lexica in een discipline als de literatuurwetenschap voortdurend moeten worden herschreven.

15Een mogelijkheid om achter de betekenis van bepaalde termen te komen is, zoals reeds aangestipt, op zoek te gaan naar hun oorsprong. Mede op grond daarvan hebben wij sinds de vierde editie van het Lexicon (1991) bij vele termen onze toevlucht genomen tot etymologische verklaringen die vaak nog iets van het oorspronkelijke ‘etymon’ van bepaalde concepten laten aanvoelen, als het ware een min of meer vaste humus waarop later diverse betekenissen gegroeid en uitgewaaierd zijn. Etymologische verklaringen kunnen overigens soms in pregnante vorm een duidelijkere kijk op een concept geven dan een abstracte definitie: bijvoorbeeld vers/proza via versus/proza (terugkerend tegenover vooruitlopend), parodie via para en odè (tegen de zang in), paradox via para en doxa (tegen de verwachting in), de versvoet amfibrachys via amfi en brachus (aan beide zijden kort), enz. Ook het feit dat tal van termen bij hun ontstaan een negatieve connotatie inhielden kan in dit opzicht veelbetekenend zijn (vgl. camp, formalisme, gothic).

16Belangrijk bij lexicografisch werk is ook na te gaan of een bepaalde term zich tot één bepaald taal-of cultuurgebied heeft begrensd dan wel zich verspreid heeft in meerdere taalgebieden. Dit laatste hangt trouwens in ruime mate af van het prestige van het individu (bekend theoreticus, criticus of auteur) of de institutie (beweging, school) die de term geïntroduceerd heeft. Heel wat literaire termen zijn dan ook schatplichtig aan coryfeeën als Jakobson, Bachtin, Barthes, Genette, Derrida of Bourdieu, met alle connotaties vandien. Ook culturele tradities kunnen hier een rol spelen. In de latere edities van ons Lexicon hebben wij daarom duidelijk meer aandacht gehad voor migraties (zoals Mieke Bals travelling concepts) en mutaties van bepaalde termen in de loop van de geschiedenis en in de verspreiding over andere culturen of taalgebieden. Wij werden met dit probleem heel nadrukkelijk geconfronteerd toen we het aangedurfd hebben met een aantal romanisten een voor het Franse publiek aangepaste versie van ons lexicon te maken. Ik zeg met opzet ‘aangepaste versie’ in plaats van ‘vertaling’, want dit laatste was in tal van gevallen alles behalve aangewezen. Wij hebben daar trouwens ons voordeel mee gedaan in de latere Nederlandse edities, waar onze belangstelling ook sterker uitging naar de inbedding van bepaalde concepten in nationale tradities en hun prestige via instituties of bekende namen. Sinds Bourdieu is men er zich namelijk duidelijker van bewust geworden dat het aanwenden van bepaalde termen in een discours vaak een manier is om zich te integreren in een groep van ‘deskundigen’ die elkaar begrijpen doordat zij dezelfde, voor hen natuurlijke, maar voor anderen ‘jargon’-taal spreken en zich daardoor van hen onderscheiden (vgl. Bourdieu’s ‘distinction’). Het gebruik van een bepaalde term (bijvoorbeeld veld, habitus, aporie, polysysteem…) kan met andere woorden een soort sjibbolet worden dat symbolisch kapitaal oplevert.

17Een daarmee samenhangend aandachtspunt in een terminologisch naslagwerk is natuurlijk de omgeving waarin termen hun betekenis krijgen, in dit geval de interartistieke en culturele context. Een lexicografisch werk dat iets anders wil zijn dan een catechismusantwoord op een vraag, moet daarom in zijn nuancerende omschrijvingen van concepten en literaire feiten in een aantal lemmata de huidige ontwikkeling van de discipline, onder meer de verruiming van de literatuurwetenschap in de richting van ‘cultural studies’en interdisciplinariteit, op de voet pogen te volgen. Vandaar ook de opname van een aantal termen uit het culturele en metaculturele discours. In het verlengde hiervan was het ook noodzakelijk in te spelen op huidige trends in het culturele discours, met name op een steeds verdergaande digitalisering. Vandaar de opname in de laatste uitgaven van tal van termen uit de digitale media die het literaire discours omringen en de noodzaak om voortdurend waakzaam te zijn voor nieuwe ontwikkelingen in het vakgebied.

18Maar niet alleen in specifiek daaraan gewijde lemmata moet deze actualisering aan bod komen. Ook in de behandeling van ‘traditionele’ begrippen is dit gewenst. Dat kan gebeuren door verwijzingen, die bepaalde begrippen in een ander, hedendaags licht laten zien. Die verwijzingen kunnen trouwens van een lexicon een echt verhaal maken, analoog aan literaire kritiek. Als lexicograaf stuurt men de lezer namelijk in diverse richtingen en belendende, soms zelfs afgelegen, maar interesse wekkende domeinen, zoals een postmodern criticus als Bousset zijn lezers laat ‘grabbelen, puzzelen, zappen’ (Bousset 1993, 30). Digitalisering en hypertekstualiteit bevorderen nog die mogelijkheden. De in 2012 beschikbaar gestelde online-versie van het Algemeen letterkundig lexicon (ALL) in het bestand van de DBNL (Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren) biedt ons overigens de mogelijkheid om in een specifieke vorm van metaliterair discours dat verhaal van de evolutie van literatuur en literatuurbeschouwing op de voet te volgen. Het kan met andere woorden van lexicografie een boeiende vorm van literatuurkritiek maken.

Bibliographie

Literatuurlijst

Bal (M.), Travelling Concepts in the Humanities. A Rough Guide, University of Toronto Press, 2002.

Bousset (H.), De gulden snede. Over Nederlands proza na 1980, Amsterdam, Meulenhoff, 1993.

Bousset (H.), De roman is een ui. Rede uitgesproken op 6 juni 1997 bij de aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar literaire kritiek aan de VU Amsterdam. Ook opgenomen in H. Bousset, Bevlogen lichtheid. Essays, Meulenhoff/Kritak 1999, p. 9-23.

Delabastita (D.), ‘Aspects de la terminologie littéraire’ in K. Canvat, M. Monballin & M. van der Brempt (dir.), Convergences aventureuses. Littérature, langue, didactique, Presses universitaires de Namur, 2004, p. 59-78.

Tynjanov (J.), ‘Het literaire feit’ in W. J. M. Bronzwaer, D.W. Fokkema & E. Kunne-Ibsch (red.), Ambo Baarn 1977, p. 260-265.

Van Gorp (H.) e.a. (red.), Lexicon van literaire termen. Stromingen en genres. Theoretische begrippen. Retorische procédés en stijlfiguren. 4e volledig herziene druk, Groningen, Wolters-Noordhoff, 1991.

Van Gorp (H.) e.a. (red.), Lexicon van Literaire termen, Leuven, J.B. Wolters, 1980.

Notes

1 Ik heb me hierbij geïnspireerd op discussies met en een artikel van Dirk Delabastita, mederedacteur van ons Lexicon (zie Delabastita 2004).

Auteur

KU Leuven

© Presses de l’Université Saint-Louis, 2014

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search