Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Halfnatuurlijke gebieden : tussen stad en natuur

 | 
François Ost
, 
Jean Remy
, 
Luc Van Campenhoudt

Tweede deel

De Brusselse halfnatuurlijke landschappen: gebruik en gebruikers

Christine Schaut

Texte intégral

Inleiding. STUDIEOBJECT EN METHODE

1. – Studieobject

1Voor de halfnatuurlijke landschappen wordt hoofdzakelijk opgekomen uit milieuoverwegingen. Vanuit dat uitgangspunt alleen hebben de gebruikers een dubbelzinnige en onzekere status. Aan de ene kant kunnen ze een bedreiging vormen, bijvoorbeeld wanneer zij er komen met mountainbikes of met grote honden “die overal door lopen”; anderzijds kunnen de milieuverenigingen hun steun nodig hebben en kunnen zij partij trekken van de aantrekkingskracht en de betekenis van die gebieden in de ogen van degenen die er geregeld komen. Bijgevolg kan hun aanwezigheid zowel gevreesd als gewenst worden, zowel belet als aangemoedigd, kunnen de gebruikers bescheiden in de gaten worden gehouden of kan hen de vrije hand worden gelaten.

2Vanuit die ecologische invalshoek wordt het gebruik dat van die landschappen wordt gemaakt concreet en bekeken voor wat de gevolgen voor het milieu betreft: wordt het gebied al dan niet schade toegebracht? Welke problemen rijzen bij het opkomen ervoor? Er wordt niet stil gestaan bij de betekenis van het landschap en het belang ervan voor de gebruiker, bij de vraag in welk opzicht en waarom het zo belangrijk of zo onbelangrijk is voor hem... Toch kan een enkele concrete activiteit zoals de hond uitlaten, een moestuintje onderhouden of ergens op een rustig plekje met enkele vrienden vertoeven afhankelijk van de gebruiker of van de omstandigheden een radicaal verschillende betekenis hebben. Iemand kan er elke dag “joggen” zonder dat het gebied voor hem belangrijker is dan onverschillig welk park of groen plekje; hij komt daar gewoon omdat het de dichtstbijgelegen plaats is waar hij kan hardlopen. Voor iemand anders daarentegen die er misschien minder tijd doorbrengt en er minder opvalt, geeft het halfnatuurlijke landschap, omdat het de fysische plaats is van zijn wortels, structuur aan zijn identiteit.

  • 1 Zoals P. SANSOT schrijft, Poétique de la ville, Parijs, 1973.

3Het concept halfnatuurlijk landschap zoals het als uitgangspunt van dit werk geldt, is een vermoedelijk onvermijdelijke politieke en ecologische constructie, die echter voor de meeste gebruikers niet bestaat. Voor hen bestaat slechts de “bazaar”, het “stut”, het “dorp”, het “veld”... waarvan de grenzen verschillen voor iedereen en niet met de officiële grenzen samenvallen. Iedereen bouwt zijn eigen wereld zodat voor velen slechts een gedeelte van het halfnatuurlijke landschap, zoals het officieel omschreven wordt, er binnen valt maar wezenseen verbonden is met een deel van de wijk in de buurt. Indien elke gebruiker van een halfnatuurlijk landschap “zijn ruimte” zou uittekenen, de ruimte die voor hem zinvol is, zouden we praktisch evenveel verschillende gebieden zien ontstaan die door andere grenzen of meer waarschijnlijk door andere grensgebieden worden afgebakend, anders in perspectief gebracht, waartegen andere reliëfs zouden afsteken, en waar andere kleuren op evenveel andere manieren zouden worden gemengd. Kortom, de gebruikers voegen aan het gebied iets “extrawezenlijks”1 toe, meer bepaald het onderzoeksobject van deze studie.

4Dat het er hier om gaat het verschillend gebruik dat van de halfnatuurlijke landschappen wordt gemaakt vast te stellen, komt omdat wij verslag willen doen van de betekenis van de activiteiten voor de gebruiker, van in welk opzicht zij voor hem belangrijk zijn, van de wijze waarop hij erbij betrokken is. De bedoeling is niet om de activiteiten om de activiteiten te vermelden, maar om de modi van toeëigening van de ruimte te inventariseren met betrekking waartoe de rechtstreeks waarneembare activiteiten in zekere zin slechts de tastbare onderlaag en het tastbare resultaat vormen. Aan die modi van toeëigening zitten diverse collectieve dimensies vast – zoals ruimtelijke “culturen” met ondermeer hun symbolische en denkbeeldige componenten (de ruimte als spoor van een verloren gegane landelijkheid, als plaats van legendes), hun manieren van groepsvorming of samenzijn (onder mannen zijn voor de “oude” tuiniers, of samen met enkele bijfiguren met wie men vaak in een “secundair” gebied komt), hun eigen wijzen van overdracht (van ingewijde tot inwijder of door pedagogisch bedoelde rondleidingen), – en individuele aspecten – zoals een persoonlijke drang (om “bij te tanken”, tot eenzaamheid, tot op peil houden van conditie...) of affectief investeren (in verband met bijvoorbeeld familietradities).

5De algemene hypothese die aan dit werk ten grondslag ligt, is dat de landschappen naast hun ecologische waarde ook een sociologische waarde hebben die verband houdt met wat zij voor de gebruikers betekenen. Het gaat er niet zozeer om de juistheid van die hypothese te bewijzen want het is haast ondenkbaar dat ze niet een beetje klopt, maar veeleer om ze inhoudelijk te omschrijven en te toetsen.

6Voorlopig staat het boven water brengen van het gebruik dat van die landschappen wordt gemaakt en wat dat voor de gebruiker meebrengt dan ook los van milieuoverwegingen. Pas in een later stadium zullen de twee standpunten elkaar opnieuw ontmoeten. In een studie waar het accent wordt gelegd op de zin van het gebruik voor de gebruiker zal het er voornamelijk om gaan te bekijken in welk opzicht die zin in verband kan worden gebracht met het ecologische specifieke karakter van het gebied. Met andere woorden, wij zullen zien dat bepaalde activiteiten juist zinvol worden omdat het gebied in kwestie een halfnatuurlijk landschap is, met wat dat aan het zich gecontroleerd overgeven aan een soort “natuurlijke staat”, en niet bijvoorbeeld een tuin of een park, inhoudt.

  • 2 Het nutidee is voor R. HARRISON (op. cit., p. 169), "verraderlijker en meer historisch bepaald dan (...)

7Dit werk sluit aan bij de in Brussel acute problematiek van het met elkaar verzoenen van de verschillende stadsfuncties in een Gewest met beperkte ruimtelijke rijkdommen. Toch moeten wij ervoor opletten het hier niet te hebben over “sociaal nut” van de halfnatuurlijke landschappen2, alsof die sociologische waarde zou kunnen worden gekwantificeerd en objectief geschat t.o.v. andere concurrerende bestemmingen van die landschappen, zoals bijvoorbeeld hun bestemming als woongebied. Hoewel verschillende categorieën van belangen onvermijdelijk met elkaar zullen moeten worden verzoend, moet er van uitgegaan worden dat die nooit tot een zelfde meeteenheid zullen kunnen worden herleid dankzij welke ze “onbetwistbaar” tegenover elkaar zouden kunnen worden afgewogen en in een hiërarchie ondergebracht. Wat de halfnatuurlijke landschappen betekenen voor hun gebruikers, of zelfs voor een onzekere gemeenschap die probeert de luttele grond en het luttele groen dat nog als houvast overblijft te beschermen om aan de hand daarvan een aanzet tot een sociale structuur te behouden of een nieuwe aanzet te maken, is van een andere aard dan nutoverwegingen in economische zin. Met andere woorden, die gebieden moeten niet “ergens toe dienen”, in de economische zin van het woord, om op de een of andere wijze aan het stadsuniversum, zijn evenwicht en zijn ziel, deel te hebben. Vandaar dat diegenen die aan de halfnatuurlijke landschappen gehecht zijn er alle belang bij hebben dat de discussie zoveel mogelijk plaats heeft op een terrein dat ze voor hen zinvol maakt.

8In diezelfde optiek moet men er voor uitkijken de sociologische waarde van de landschappen te evalueren vanuit een te simplistisch kwantitatieve gerichtheid. Enerzijds omdat bepaalde activiteiten die niet veel voorkomen markanter zijn en zinvoller dan andere. Anderzijds omdat de paradox van de halfnatuurlijke landschappen in dat opzicht erin bestaat dat het voor hun behoud nodig is dat er veel aandacht aan wordt besteed en ze van een te intens gebruik worden gevrijwaard.

9Niet elke activiteit past in elk halfnatuurlijk landschap. De uitgestrektheid, ligging, morfologie, inhoud, verleden... maakt elk van die landschappen de verschillende gebruiksmogelijkheden (zoals wandelen, tuinieren, aan sport doen...) meer of minder denkbaar en krijgen ze een bepaalde bijklank. Sommige in bepaalde gebieden sterk ontwikkelde activiteiten komen in andere gebieden niet voor. Zo is voor velen het hal ('natuurlijke landschap dat zij kennen een “stut” (of stort in het Brussels). Ook al vervullen die landschappen nu die functie niet meer, toch blijft ze voortleven in de fantasie van een groot aantal buurtbewoners die er niet zullen gaan wandelen omdat je niet wandelt op een “stut”. Het halfnatuurlijke landschap is dus niet alleen in de eigenlijke betekenis van het woord een landschap met verplichtingen en mogelijkheden, het werkt actief in op de bepaling en de betekenis van de activiteiten waaraan de individuen, hoeders van de legende of nieuwe veroveraars, zich moeten aanpassen. Het ruimtelijke, historische en fictieve statuut van het landschap is een zingevingsmodel dat bepaalde activiteiten en bepaalde voorstellingen van het gebied al dan niet in de hand zal werken.

10Hiermee wil ook gezegd zijn dat de modi van toeëigening van de halfnatuurlijke landschappen niet onderling onafhankelijk zijn. Zij vullen el kaar aan en steunen elkaar of beconcurreren elkaar of sluiten elkaar zelfs onderling uit, zodat zij samen een stel van nooit echt vaste activiteiten en betekenissen vormen. Elk halfnatuurlijk landschap, dat het resultaat is van een specifiek verleden, blijkt ook het terrein te zijn in de concrete en figuurlijke betekenis, van een stelsel van interacties (in de zin van wederzijdse actie) tussen de modi van toeëigening van de verschillende gebruikers. Die moeten zich aan elkaar zien aan te passen, en hun activiteiten in het gebied op een gegeven ogenblik polsen in de fase van ontwikkeling, stabiliteit of teruggang naargelang de onderlinge krachtsverhoudingen. Het halfnatuurlijke landschap is een plaats waar constant een netwerk van interacties en betekenissen wordt geschapen dat het onophoudelijk voortbrengt en vormgeeft maar dat ook slechts bestaat bij de gratie van het bestaan, concreet en door de tijd heen, van het halfnatuurlijke landschap zelf.

11Die dimensies van het probleem die gevormd worden door de status van het landschap en de interacties tussen de modi van toeëigening zullen dus in de studie ook in aanmerking komen. Zij zullen de kern van het werk, namelijk het aan de oppervlakte brengen van de activiteiten en de betekenis ervan voor de gebruiker, aanvullen door een ruimer en dynamischer vooruitzicht te scheppen. Weliswaar zijn nog andere factoren – en hoe krachtig soms! – werkzaam bij het bepalen van het gebruik: de stedebouwkundige beleidslijnen, de strategieën van de vastgoedsector, het optreden van de pressiegroepen en verenigingen... Maar de logica en de effectiviteit ervan passen niet in dit onderzoek dat tot praktisch doel heeft de ontbrekende kennis aan te vullen in verband met het standpunt van de gebruiker dat juist tegenover andere benaderingen, waarbij het standpunt van de gebruiker al te vaak ontkend of onderschat wordt, moet worden afgewogen.

2. – De methodologische aanpak

12De aanpak van het onderzoek wordt door drie groepen criteria bepaald: de eerste groep is van strikte methodologische aard en valt onder de algemene regels van het sociologische onderzoek, de tweede groep houdt verband met het studieobject – telkens moet een analysewerktuig worden ontwikkeld dat daarbij past –, de derde groep houdt verband met de beschikbare hulpmiddelen (om het werk af te maken) die steeds min of meer beperkt zijn. De onderzoekstrategie bestaat erin die drie groepen criteria te combineren door naar de optimale oplossing te zoeken, en aan de hand daarvan de draagwijdte en de begrenzingen van het werk proberen te schatten.

13Op aanwijzing van de opdrachtgever van het onderzoek heeft het betrekking op zes welomschreven halfnatuurlijke landschappen, die alle in de Brusselse agglomeratie zijn gelegen: de Kauwberg in Ukkel, het Kattebroek in St.-Agatha-Berchem, het Scheutbos in Molenbeek, het Moeraske in Evere, de Vorsterie in Watermaal-Bosvoorde en Neerpede in Anderlecht. Het onderzoek moest in minder dan acht maanden worden afgerond. Eén onderzoeker kon er zich ruim halftijds aan wijden.

14Het onderzoeksobject vroeg om een diepgaandere behandeling dan een simpele beschrijving van de activiteiten: een onderzoek van de modi van toeëigening van de gebieden met de desbetreffende fictieve en sociaal-affectieve dimensies. Daarom konden we ons niet tevreden stellen met een oppervlakkige waarneming of interviews met de gebruikers zoals bij een peiling over de activiteiten en de opinies. Wie het register van de persoonlijke beeldvorming en betrokkenheid wenst te bespelen, moet noodgedwongen intensievere methodes aanwenden zoals het halfgestructureerde onderhoud dat inhoudelijk wordt geanalyseerd, hoewel in een tweede fase extensievere methodes zoals een onderzoek aan de hand van een vragenlijst, een verdieping, systematisering en ruimere controle van de studie mogelijk kunnen maken. Het zal duidelijk zijn dat wij ons, gezien de beschikbare hulpmiddelen, hier beperkt hebben tot een intensief, kwalitatief en voorbereidend onderzoek.

15In eerste instantie werden terrein waarnemingen gedaan in elk van de zes landschappen om de verschillende types van gebruikers vast te stellen en contact met hen op te nemen met het oog op een onderhoud. Zo is contact opgenomen met gepensioneerde wandelaars, “zondagswandelaars” en wandelaars “met een gids”, “oude tuiniers” en ecologische “nieuwe tuiniers”, pachters, leden van plaatselijke actiecomités die opkomen voor de landschappen, buurtbewoners, gebruikers van sportvoorzieningen, fietsers, mensen die hun hond uitlaten en een hondendresseerder, een eigenaar die zijn gronden verhuurt, een natuurkenner, gezinnen die een pick-nick houden, een amateurbotanicus, een onderwijzeres die elke maand haar leerlingen meeneemt naar het landschap, enz. Uitgangspunt bij de steekproeftrekking is een maximale differentiëring van de gebruikers. Met een dergelijk uitgangspunt wordt systematisch getracht personen op te sporen en te interviewen die de belichaming zijn van activiteiten in de gebieden die verschillen van die welke door de eerdere interviews werden bestreken. Bijgevolg kan de steekproef slechts gaandeweg worden samengesteld naargelang de interviews. Uiteindelijk is de steekproef uiteraard niet representatief voor de totale gebruikersbevolking maar wel voor de hoofdtypes van gebruikers en de manieren waarop zij zich de ruimte toeëigenen.

16Wat die differentiëring betreft is de herhaling de maatstaf aan de hand waarvan kan worden gezegd dat we alle typegevallen hebben gehad. Indien de onderzoekers er goed op toezien systematisch de profielen van de ondervraagde personen te differentiëren, komt er noodgedwongen een ogenblik waarop zij geen nieuwe typegevallen meer aantreffen die duidelijk verschillen van die waarvan reeds verslag is gedaan. Met andere woorden, vanaf een bepaald aantal interviews neemt de marginale opbrengst van elk nieuw bijkomend onderhoud snel af. Vanaf dat ogenblik kan men ervan uitgaan dat men de meest relevante informatie gelet op de doelstellingen van de studie en de ter beschikking staande middelen heeft bijeengebracht. Gezien de hier beschikbare middelen werd direct afgesproken dat we ons tot een veertigtal interviews zouden beperken die zo regelmatig als mogelijk over de zes betrokken landschappen waren gespreid. Elk halfdirectief onderhoud vergt namelijk behoorlijk wat werk: het contact nemen, het eigenlijke onderhoud (waarvan de duur gewoonlijk tussen een half uur en een uur schommelt), het volledig of gedeeltelijk uittikken (25 pagina's per onderhoud is gewoon) en de ontleding ervan aan de hand van een interpretatieschema. Een veertigtal soortgelijke interviews levert derhalve belangrijk analysemateriaal van tientallen uren bandopnamen en meerdere honderden pagina's op.

17Toch kan men met die veertig interviews niet vooropstellen dat het stadium van de herhaling strikt bereikt is, zeker niet wanneer die interviews over zes verschillende landschappen moeten worden gespreid. Niettemin is het zeer waarschijnlijk dat geen belangrijk typegeval over het hoofd werd gezien, toch wat het gebruik van het landschap betreft tussen het einde van het voorjaar en het einde van de zomer, in de loop van welke periode de interviews moesten worden gehouden. Inzonderheid bepaalde winterse activiteiten konden dus niet in aanmerking worden genomen.

18De interviewer die van de techniek van het halfdirectieve onderhoud gebruik maakt, stelt de geïnterviewde geen reeks welomschreven vragen die in een typevragenlijst worden aangeboden. Hij laat hem daarentegen in ruime mate rond de in het onderzoek bestudeerde vragen praten, zodat de eigen “waarheid” van elke geïnterviewde aan de oppervlakte komt. Indien het onderzoek goed wordt geleid zal daaruit veel meer aan het licht komen in casu over zijn modi van gebruikmaking van het halfnatuurlijke landschap, dan wanneer hij op salvo's van vragen had moeten antwoorden waarvan de formulering en de volgorde stereotiep en identiek zijn voor iedereen. Wat meer is, de geïnterviewde wordt er niet alleen toe gebracht zich te uiten over zijn activiteiten in het gebied en de sociaal-affectieve investeringen die ze zinvol maken, maar kijkt met de hulp van de interviewer als het ware op zichzelf terug of, zo men liever wil, ontleedt zichzelf min of meer. Waarmee gezegd wil zijn dat hoewel slechts “halfgestructureerd”, het onderhoud toch netjes via de sociologische richtpunten verloopt die de interviewer heeft uitgezet. Vandaar dat de interviews normaal worden gevoerd door een onderzoeker die de doelstellingen van het onderzoek en de theoretische uitgangspunten goed kent of zelfs, op ideale wijze, zoals hier het geval was, rechtstreeks door de onderzoeker die met het onderzoek is belast. Als bijlage vindt U de vragen die de richting hebben aangegeven tijdens de interviews.

19De grenzen van de steekproef worden gedeeltelijk vereffend door de onderlinge controles die bij dat type van onderzoek gezien de verschillende informatiebronnen mogelijk zijn. De geïnterviewden krijgen immers een dubbel statuut tegelijkertijd: ze eigenen zich toe en ze ontwikkelen een kijk (welk gebruik maken ze er zelf van? welke voorstelling hebben zij van het landschap?) en ze zijn bevoorrechte getuigen van andere types van activiteiten (welke andere gebruiksmogelijkheden nemen zij waar?). In dat opzicht vermenigvuldigen zij de informatie. Die twee bronnen worden de facto vergeleken met de waarnemingen die direct door de onderzoeker(s) zelf zijn gedaan zodat er door die diverse toetsingen meer uit te leren valt en de informatie extra gecontroleerd wordt.

20Tenslotte werden de interviews inhoudelijk in twee fases geanalyseerd. Het eerste bestond uit een tekstuele ontleding, dat wil zeggen interview per interview. De bedoeling daarvan was:

  1. De thema's naar voren te brengen in verband met het studieobject (vervangbaarheid of niet van het halfnatuurlijk landschap, hindernissen voor het gebruik, producenten van het gebruik...) en de eigenschappen van de ruimte, het gebruik, de medespelers... (zoals de benaming van het gebied, de betekenissen van het gebied en van het gebruik, de definitie van de “tegenstanders”...);
  2. De verhalende structuren naar voor te brengen (zoals de persoonlijke geschiedenis in verband met het gebied, de visie op het collectieve verleden van het landschap, de modi van overdracht van de activiteiten zoals gezien en gewenst, de visie op de ontwikkeling van de activiteiten...);
  3. De lexica naar voren te halen die structuur geven aan de voorstellingen van het gebied en het gebruik ervan (zoals lokalisme of universalisme, het fusionele en absolute of het instrumentele en relatieve, het heilige of het profane, het wetenschappelijke, het esthetische, het fictieve...).

21In een overzichtstabel zullen de voornaamste categorieën worden overgenomen.

22De tweede fase bestond uit een ontleding van de teksten onderling, dat wil zeggen inter-interviews. Ze bestond uit een systematische vergelijking van de verschillende wijzen van toeëigening van de halfnatuurlijke landschappen, namelijk het naar voren halen van de convergenties en divergenties aan de hand van de bovenstaande criteria, een poging tot hergroeperen en onderscheiden... om typemodi van toeëigening van de halfnatuurlijke landschappen of de gebruiksbenadering te doen uitkomen. Die types vallen niet precies samen met het gebruik dat van die landschappen wordt gemaakt zuiver concreet gezien; als gevolg van accentuering wordt de nadruk gelegd op het karakteristieke van bepaalde activiteiten in wat eraan ten grondslag ligt veeleer dan in wat zij direct laten zien. In die zin vormen zij samen een schema dat de activiteiten duidelijk maakt en dat past bij de doelstellingen van het werk, maar vereisen in ruil daarvoor een bijkomende graad van formalisering. Dat werk zal gaandeweg in enkele tabellen en schema's worden samengevat. Daardoor zullen de manieren van toeëigening van de landschappen geleidelijk aan als een stelsel vormend worden herkend.

23Zoals we hebben gezien is het doel hier niet de verschillende categorieën van gebruik te kwantificeren maar wel verslag te doen van hun diversiteit en de onderliggende logica. Indien wij in zekere zin ertoe zullen worden gebracht te spreken van het standpunt van de gebruikersen niet in hun naam! -, zullen wij ze dus niet reduceren tot een “publieke opinie” waarbij zij kriskras door elkaar worden samengebracht in een homogeen geacht allegaartje, maar zullen we trachten aan hun diversiteit en hun eigenheid recht te doen en zo dicht mogelijk de grondslagen van de activiteiten en voorstellingen te benaderen omdat zij immers niet moeten passen in een bepaald type maar elk situeerbaar zijn ten opzichte van de verschillende types en de verschillende hoofdlijnen aan de hand van een spel van toenadering en verwijdering.

Notes

1 Zoals P. SANSOT schrijft, Poétique de la ville, Parijs, 1973.

2 Het nutidee is voor R. HARRISON (op. cit., p. 169), "verraderlijker en meer historisch bepaald dan kan lijken". Het kleurt ook bepaalde argumenten van milieubeschermers wanneer zij ingeven dat een van de redenen om zeldzame planten en soorten te beschermen erin bestaat "dat zij misschien ooit de behoeften van de wetenschap en de geneeskunde zullen dienen". Dusdoende brengen ze de discussie op een terrein waar zij op voorhand verliezend zijn omdat hen altijd een belangrijker of toch dringender nut zal kunnen worden tegengeworpen: woonfunctie, economische groei, werkgelegenheid...

© Presses de l’Université Saint-Louis, 1994

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540