Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Halfnatuurlijke gebieden : tussen stad en natuur

 | 
François Ost
, 
Jean Remy
, 
Luc Van Campenhoudt

Deel een

Zes brusselse halfnatuurlijke landschappen: ruimtelijk-morfologische en juridische beschrijving

Axel Gosseries et Christine Schaut

Texte intégral

1Aangezien zes halfnatuurlijke landschappen werden geselecteerd als werkterrein voor juridische en sociologische reflectie leek het ons opportuun in een gemeenschappelijk hoofdstuk een grondige beschrijving te geven van sommige van hun karakteristieken. Eerst zullen we, na het landschap in zijn geografische en stedebouwkundige context te hebben geplaatst, trachten de ecologische rijkdom van elk landschap te laten zien. Ten tweede zullen in de ruimtelijk-morfologische beschrijving het ruimtelijk specifieke van het landschap en zijn omgeving worden bepaald. Inzonderheid zal worden aangegeven wat in het landschap al dan niet zin kan geven aan activiteiten. Enerzijds zal het landschap in materieel opzicht, anderzijds historisch worden geanalyseerd in zoverre het als symbolische achtergrond fungeert voor de beeldvorming over het gebied. Tot slot zal de rechtspositie van elk landschap worden onderzocht. Ondermeer zullen worden bekeken de draagwijdte van de plannen van aanleg van het grondgebied en hun eventuele interacties, eventueel de aan de gang zijnde beschermingsprocedures en tenslotte de toepassing van natuur beschermingsregelgeving.

2Die analysegegevens zullen als materiaal dienen voor de sociologische en juridische studie van het werk.

I – Het Vorsterieplateau (Watermaal-Bosvoorde)

1. – Algemeen

Ligging:

tussen de Vorsterielaan (in het oosten), en de Van
Kermlaan (in het noorden), de spoorbaan (in het westen) en het Zoniënwoud (in het zuiden).

Oppervlakte:

23 hectare.

Eigenaars:

CFE (Compagnie Frangaise d'Electricité) voor het grootste deel en “Ville et Forêt” voor een klein gedeelte in het zuiden van het plateau.

  • 1 De informatie die volgt is gevonden in De cartografische benadering van de probleemwijken van de Br (...)

3Bevolkingsdichtheid1: minder dan 100 inwoners/ha.

4Verstedelijking: voor 1919.

2. – Flora en fauna

  • 2 Zie Commission ornithologique de Watermael-Boitsfort, Le plateau de la foresterie doit être sauvé!,(...)

5Het Vorsterieplateau bestaat uit een lappendeken van milieus: maquis van Salix aurita, rietland met Phragmites australis en Thypha sp., grote gebieden waar guldenroede (Solidago sspp.), kwelders met Hieracium umbellatum, Hypericum perforatum et desetangsii overheersen. Vermelding verdient inzonderheid dat er vier soorten orchideeën voorkomen, waaronder Ophrys apifera, die er in 1985 werd ontdekt2.

  • 3 Zie voor meer details, Commission Ornithologique de Watermael-Boitsfort, Ibidem.

6Wat de avifauna van het gebied betreft hebben er soorten zoals de sprinkhaanrietzanger, de bosrietzanger, de spotvogel of de nachtegaal gebroed. In de winter komen de houtsnip en de ransuil voor. Het landschap, dat bijzonder goed gelegen is aan het einde van de trekroute: de Woluwevalei is vooral om zijn trekvogels bekend. Duizenden trekvogels (draaihals, blauwborst...) zijn er geringd door een team medewerkers van het Koninklijk Instituut voor Natuurwetenschappen3. Tot slot dient erop te worden gewezen dat de ree en de vos regelmatig voorkomen.

3. – Ruimtelijk-morfologische analyse

7De Vorsterie is een open plek in het bos, een uitloper van de randgemeente Watermaal-Bosvoorde in het Zoniënwoud. De verstedelijking is niet van recente datum zoals vaak het geval is in de omgeving van halfnatuurlijke landschappen. De wijk tegenover de Vorsterie heet de Bezemhoek omdat daar tot voor kort bezems werden gemaakt met behulp van hout en twijgjes uit het bos vlak in de buurt.

8De Vorsterie is een oud gedeelte van het woud dat door de bevolking in de omgeving in de loop van de eeuwen is ontgonnen (vanaf de Romeinse tijd) en geëxploiteerd (hout,akkerland, vuilstortplaats...). Nu wordt het gebied begrensd door bos, de spoorbaan en vooral door de Vorsterielaan die in de jaren zestig werd aangelegd en die de eerste materiële breuk vormt tussen de Bezemhoek en het landschap. Door de aanleg van die snelle verkeersweg lijkt het gebied namelijk niet meer vlakbij gelegen. Nu moet er een weg overgestoken worden om in de Vorsterie te komen. De omheining die de eigenaar CFE heeft opgelegd vormt de tweede breuk en verhindert officieel elk gebruik. Die omheining kwam er na een lange krachtmeting tussen de plaatselijke actiegroepen die opkomen voor het gebied en de wijk, en CFE, dat er kantoorgebouwen wilde optrekken.

9De Bezemhoek is een zeer oude wijk van Bosvoorde met oorspronkelijk een arbeidersbevolking (houtbewerking en vooral de bouw) die zeer homogeen is, zichzelf als een dorpsgemeenschap beschouwt en zich blijft verzetten tegen inmenging van hogerhand van buitenaf (er wordt ook nu nog zelden een beroep gedaan op de politie wanneer burenruzies moeten worden bijgelegd). Sinds enkele jaren echter valt een wijziging van de sociologische samenstelling van de bewoners te noteren. Sommige oorspronkelijke bewoners zijn “naar de stad” verhuisd en een “jonge” bevolking van stadsintellectuelen die op zoek zijn naar een bepaalde urbane levenskunst, heeft de plaats ingenomen. Die vermenging lijkt harmonieus te verlopen ook al is het gemeenschapsgevoel in de meer recente bewoners minder sterk ontwikkeld.

10Ruimtelijk-morfologisch gesproken lijkt de Vorsterie vanuit de Bezemhoek in het natuurlijke verlengde van de wijk te liggen... Dat landschap is dus nauw verbonden met de wijk, maakt er deel van uit. Het was er het akkerland van, maar ook de vuilnisbelt, de plaats waar men het zich gemakkelijk kon maken, zonder pottekijkers. Ook al heeft de omheining degenen die het land bewerken onteigend, toch wordt het landschap nog steeds niet als een recreatieoord, maar als een plaats gezien waar men werkt.

11Het landschap vervult nog een andere symbolische functie: het beschermt de wijk tegen het donkere bos, dat niet aan de wetten van de stad gehoorzaamt. De Vorsterie is een open plek in het bos die lijkt deel te hebben aan het beschavingsproces zoals het door R. Harrison wordt geïnterpreteerd.

  • 4 R. HARRISON, Forêts. Essai sur l’imaginaire Occidental, Parijs, 1992.

12“De Westerse beschaving heeft haar ruimte in het hart van de bossen ontgonnen. De duistere boszoom markeerde de grenzen van haar culturen, de grenzen van haar steden, de grenspalen van haar institutionele domein, en voorts de extravagantie van haar fantasie”4.

13Het gebied is momenteel afgesloten wat een materieel beletsel is voor activiteiten en een geweldsymbool. De reactie op de omheining (intensief gebruik van snoeischaren) was ook symbolisch gewelddadig en toont dat de bewoners van de Bezemhoek nog niet bereid zijn een deel van hun “thuis” af te staan. De gaten die in de omheining werden gemaakt liggen in de lijn van de lange neus die deze wijk steeds naar de externe en niet-gelegitimeerde overheid heeft gemaakt.

14De hechte band die tussen de bewoners van de Bezemhoek en het landschap bestaat heeft zijn wortels in het verleden en ontleent er ook zijn legitimiteit aan omdat Keizer Karei zelf de bewoners het recht verleende dit deel van het bos te gebruiken. Daardoor ging het gevoel leven dat het zo goed als hun eigendom was geworden. De gevoelens van onteigening en wraak die loskwamen toen de omheining er kwam illustreren duidelijk dat de bewoners het landschap als erfgoed zagen.

4. – Analyse van de rechtssituatie

15Op het gewestplan van de Brusselse agglomeratie van 28 november 1979 is het gebied momenteel in zijn totaliteit als “reservegebied” bestemd. Opgemerkt zij, enerzijds, dat uit het gewestplan blijkt dat slechts het zuidelijke gedeelte van het Vorsterieplateau, dat rechtstreeks aan het Zoninwoud grenst, als “erfdienstbaarheidsgebied rondom bossen” is aangewezen terwijl het aan de westelijke kant buiten dat erfdienstbaarheidsgebied ligt of althans maar marginaal bestrijkt. Die “erfdienstbaarheidsgebieden rondom bossen” zijn, volgens artikel 7.6.2, §1 van de geschreven voorschriften van het gewestplan “gebieden met bouwverbod, het bodemverhardingsverbod inbegrepen. Zij strekken zich uit over een diepte van zestig meter vanaf de bosrand. Terwille van plaatselijke omstandigheden kan deze diepte gewijzigd worden, met speciale regelen van openbaarmaking”. En paragraaf twee voegt daaraan toe: “het bouwverbod is evenwel niet toepasselijk op percelen, bezet met gebouwen die bestaan op de dag van de inwerkingtreding van het gewestplan”.

16Wat het begrip “reservegebied” betreft bepaalt artikel 6.4.4. tweede lid van de geschreven voorschriften van het gewestplan dat die grondreserves “worden (behouden) in hun bestaande feitelijk toestand zolang de noodzakelijkheid van hun bestemmingsverandering niet is aangetoond; de ordening ervan wordt vastgesteld bij een gemeentelijk plan van aanleg”. Er wordt geen criterium verstrekt om de “noodzakelijkheid van hun bestemmingsverandering” te beoordelen. Aangezien dergelijke criteria ontbreken is het niet erg duidelijk hoe een rechterlijke toetsing mogelijk zou kunnen zijn, behalve dan natuurlijk marginaal, aan dat geschreven voorschrift van het gewestplan. Het is een van die begrippen met een bijzonder geringe juridische afdwingbaarheid, dat zeer veel ruimte laat voor een “opportuniteitsoordeel”.

17Wat het “erfdienstbaarheidsgebied rondom bossen” betreft is het volgens artikel 7.6.2. eerste lid van het gewestplan voldoende dat maatregelen van openbaarmaking worden genomen om “terwille van plaatselijke omstandigheden” (ook al een bijzonder vaag begrip) de afstand van zestig meter te wijzigen. A priori is het ons niet duidelijk wat in die tekst zou beletten dat de afstand tot één centimeter wordt teruggebracht, wat een wijziging (en niet een opheffing) zou zijn van de “grondslag” van de erfdienstbaarheid. Ook hier ontbreekt bescherming nagenoeg volkomen. Hoedanook betreft zij op het Vorsterieplateau het biologisch minst interessante gedeelte van het landschap.

18Anderzijds is slechts een strook die grenst aan de oostkant van het Vorsterieplateau ingetekend als “gebied (...) van culturele, historische en/of esthetische waarde”. Volgens artikel 7.6.1. van het gewestplan wordt “in deze gebieden (...) de wijziging van de bestaande feitelijke toestand onderworpen aan bijzondere voorwaarden, gegrond op de noodzakelijkheid van de vrijwaring van de culturele, historische en esthetische eigenschappen ervan”.

19Op gemeentelijk vlak bestaat geen algemeen noch bijzonder plan van aanleg voor dat landschap. Een oorspronkelijk voorontwerp van BPA betreffende het Vorsterieplateau, de Bezemhoek en het vijvergebied (ten noorden van het Vorsterieplateau) werd vervolgens opgesplitst en alleen de twee ontwerpen van BPA betreffende de Bezemhoek en het gebied van de vijvers leidden uiteindelijk tot een resultaat (zie het BPA zone 2 sector “Bezemhoek”, dat werd goedgekeurd bij koninklijk besluit van 8.2.89 (B.S. 9.3.89) en het BPA zone 2 sector “vijvers van Bosvoorde”, dat goedgekeurd werd bij koninklijk besluit van 21.2.89 (B.S. 23.3.89).

  • 5 Dat wordt tegengesproken door de schepen van stedebouw en sport van Watermaal-Bosvoorde. Cfr. evenw (...)

20Onlangs waren werkzaamheden gestart op de gronden die eigendom zijn van “Ville et Forêt” om van weiland voor paarden een tweede rugbyveld te maken. Aangezien alleen een vergunning voor het kappen van vier bomen was afgegeven werden de werkzaamheden uiteindelijk stilgelegd nadat de gemachtigd ambtenaar op 21 april 1993 ter plaatse was komen kijken. De ordonnantie van 29 augustus 1991 bepaalt immers: “niemand mag zonder voorafgaande, schriftelijke en uitdrukkelijke vergunning van het college van burgemeester en schepenen (...) het reliëf van de bodem aanzienlijk wijzigen” (artikel 84, §1, 6de lid), wat ten deze wel degelijk het geval lijkt te zijn5.

21Een openbaar onderzoek m.b.t. een nieuwe aanvraag om een stedebouwkundige vergunning werd op 1 mei 1993 dan ook geopend en is nu beëindigd. Er moet evenwel nog worden aangetoond dat de vervanging van een weide voor paarden door een rugbyveld geen wijziging is van de bestaande situatie, wat a priori moeilijk te verdedigen lijkt. In het tegengestelde geval zij eraan herinnerd dat voormeld artikel 6.4.4. 2de lid van de geschreven voorschriften van het gewestplan van 1979 de goedkeuring vereist van een gemeentelijk plan van aanleg voor zulk een wijziging.

22Ten slotte is de bijenorchis opgenomen in bijlage A van het koninklijk besluit van 16 februari 1976 houdende maatregelen ter bescherming van bepaalde in het wild groeiende plantesoorten. Artikel 2 van dat koninklijk besluit bepaalt: “de plantesoorten vermeld in bijlage A worden integraal beschermd” en met name is het verboden, ze “te plukken, te verplanten, te beschadigen of te vernielen, behalve in tuinen, parken en akkers”. Wat de Dactylorhiza fuchsii en maculata, en Epipactis helleborine betreft die onder bijlage B, punt 14 van het koninklijk besluit vallen bepaalt artikel 3: “Wat hun ondergrondse delen betreft tot en met de wortelhals is (het) verboden die plantedelen: 1° te ontgraven, te verplanten, uit te rukken of te verminken, behalve in tuinen, parken en akkers”.

23Toch lijkt de bescherming van de orchideeësoorten die in het gebied voorkomen wel degelijk precair omdat het Vorsterieplateau nu wel moeilijk als een tuin, park of akker kan worden beschouwd, maar het toch licht denkbaar is dat krachtens een bijzonder bestemmingsplan (BBP) dat dit zou toestaan woningen op het Vorsterieplateau worden gebouwd, wat vanuit strikt juridisch oogpunt en aangenomen dat dat recht effectief is, buiten de gebieden zou moeten gebeuren waar die orchideeën groeien (dat lijkt in elk geval vast te staan voor de bijenorchis – Ophrys apifera. Het zou dan gemakkelijk zijn dat koninklijk besluit van 1976 te omzeilen door eenvoudig het gebied dat grenst aan de te bouwen woningen af te sluiten. Dat zouden dan tuinen worden waardoor automatisch de bescherming zou wegvallen die die planten nu genieten gezien het K.B. Bovendien zijn niet alleen de uitzonderingen waarin de tekst met betrekking tot zijn werkingssfeer voorzien in feite belangrijk (“behalve in tuinen, parken en akkers”), vooral in Brussel, maar bovendien zou, daar de termen “tuin”, “park”, en “akker”, niet zijn gedefinieerd, via een ruime definitie het toepassingsgebied van de tekst nog verder kunnen worden verkleind.

24Er moet dan ook worden toegegeven dat gezien het voorgaande de bescherming die het Vorsterieplateau op juridisch vlak geniet zoniet nihil is, dan toch erg weinig voorstelt!

II – Het Kattebroek (Sint-Agatha-Berchem)

1. – Algemeen

Ligging:

tussen de Kattestraat (in het oosten), de grens van het
Gewest (in het westen), de Dilbeekstraat (in het zuiden), behalve de zuidoostelijke zone van dat gebied.

Oppervlakte:

ca. 1,5 hectare.

Eigenaars:

OCMW van Brussel, Immobiliënvennootschap van België, IFR, dokter De Meyer, Brussels Hoofdstedelijk Gewest...

25Bevolkingsdichtheid: minder dan 100 inwoners/ha.

26Verstedelijking: na 1962.

2. – Flora en avifauna6

  • 6 Zie ligging op de kaart: B.I.M. Het Kattebroek te Sint-Agatha-Berchem, Brussel, 1990, p. 4.
  • 7 Ibidem, pp. 10-11.
  • 8 Zie S. GODEFROID, Bases écologiques de l'aménagement du territoire du Scheutbos a Molenbeek-Saint-J (...)
  • 9 B.I.M., De merkwaardige bomen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, nr. 1, Sint-Agatha-Berchem.

27Ten westen van de Katteweg, Molenbeekvallei met van zuid naar noord bos (waaronder een alluviaal wilgenbos) en dan vochtig grasland en rietland. In het oosten vochtige zone langs de weg dan grasland. Opmerking verdient in het bijzonder dat het rietland (waar met name Cirsium oleraceum, Angelica sylvestris en Epilobium hirsuta bloeien), ten westen van de Katteweg, volgens professor Tanghe een hoge biologische waarde heeft7. Het Kattebroek in zijn geheel biedt plaats aan 105 plantensoorten waaronder vermeld moeten worden Lychnis floscuculi, Ranunculus flammula en Ornithogalum umbellatum8. Opmerking verdient ten slotte dat een haagbeuk (Carpinus betulus) van het landschap opgenomen is in een brochure van het BIM over opmerkelijke bomen in het Brussels Hoofdstedelijk Ge-west9.

  • 10 Dat is misschien een beetje een “optimistische” beoordeling.
  • 11 Ibidem, p. 51
  • 12 Centrale Ornithologique Aves-Bruxelles, Atlas des oiseaux nicheurs de Bruxelles, Aves, Luik, 1993 ( (...)

28Wat de avifauna van het landschap betreft, moet erop worden gewezen dat S. Godefroid als waarschijnlijke broedvogels beschouwt10: de watersnip, de kleine karekiet, de houtsnip en de rietzanger11. In de Atlas des oiseaux nicheurs de Bruxelles worden de kleine bonte specht, de bosrietzanger en de rietgors in het bijzonder als mogelijke broedvogels opgenomen12.

3. – Ruimtelijk-morfologische analyse

29Het linkergedeelte van het Kattebroek bestaat uit ééngezinswoningen, veelal rijhuizen, met achtertuin en bloemenperken voor; het rechterdeel is het Kattebroek (in hoofdzaak grasland en rietland). Het loopt “natuurlijk” in het Vlaamse Gewest verder.

30De Kattestraat werd door de gemeente open gesteld bij de verkaveling van het linkergedeelte ervan. De bewoners kunnen tot de middenklasse worden gerekend (bedienden, leerkrachten). De gemiddelde leeftijd schommelt rond de 45 jaar (er wonen enkele oudere mensen die er al langer wonen vooraan in de straat).

31De overheersende stedelijke functie is huisvesting in de onmiddellijke nabijheid van het gebied. Verderop zijn er enkele openbare voorzieningen, onderwijsvoorzieningen o.a.

32De ruimtelijk-morfologische betekenis van het landschap is niet zo erg beladen. Het is aan de rand gelegen en verstedelijkte niet door de moerassige ondergrond. Voordat de projectontwikkeling pressie begon uit te oefenen werd het Kattebroek door de buurtbewoners als een gebied zonder inzet beschouwd, dat daar heel natuurlijk reeds lag, en op macrostedelijk vlak als een gebied zonder meer.

33Met de projectontwikkeling is het “van weiland een halfnatuurlijk landschap” geworden. Het Kattebroek, dat gelegen is recht tegenover de gevelkant van een verkavelde straat en daardoor een “goed uitzicht” garandeert, wordt een gebied waar iets op het spel staat.

34Het gebied is zeker niet vooral vanwege zijn verleden van betekenis; tot voor kort was het een gebied zonder verleden en het actiecomité creëert nu een verleden rondom de bescherming ervan. De geschiedenis van de komst van Amerikaanse Indianen naar het gebied is een van de toppers, waaruit blijkt dat, afgezien van de anekdotische kant, bij actiegroepen een dringende behoefte aan een verleden bestaat.

4. – Analyse van de rechtssituatie

35Op het gewestplan van de Brusselse agglomeratie van 28.11.1979 is het gebied zoals aangeduid in het dossier van het BIM volledig als woongebied ingetekend.

36Op gemeentelijk vlak bestaat geen definitief goedgekeurd algemeen plan van aanleg. Wat de bijzondere plans van aanleg betreft is het gebied opgenomen in het bijzonder plan van aanleg “Potaardeplateau”, goedgekeurd bij koninklijk besluit van 16 september 1959, dat zelf een gedeeltelijke herziening is van het BPA van de “Vallei van de Molenbeek”, dat werd goedgekeurd bij koninklijk besluit van 2.7.57.

  • 13 Brief van het gemeentebestuur van Sint-Agatha-Berchem van 22.6.92, nr. 624/92 EC.

37De situatie (van oost naar west) in dat BPA van 1959 ziet er als volgt uit: ten westen van de Kattestraat, achteruitbouwzone erlangs van 6 meter breed. Vervolgens gebied voor hoogbouw in het groen, gevolgd door een nieuwe achteruitbouwstrook. Tenslotte liep langs die strook een weg van 24 meter breed, namelijk 12 meter op het grondgebied van de gemeente Dilbeek en 12 meter op het grondgebied van de gemeente Berchem, welke dienst moest doen als ringlaan in het verlengde van de Hunderenveldlaan. In dat BPA was eveneens voorzien in de opheffing van de Katteweg. Toch heeft onder andere het opgeven van de ringlaan aan de basis gelegen van de aanvraag van het gemeentebestuur (2.10.1980) om het BPA te herzien. Het koninklijk besluit van 9.4.1981 geeft toestemming voor de herziening van dat BPA13.

  • 14 De gemeenteoverheid wacht af hoe de procedure voor de bescherming van het landschap verloopt alvore (...)

38De gemeenteraad van 25 juli 1992 keurde voorlopig een voorontwerp van BBP (bijzonder bestemmingsplan) goed dat vanaf 23 september 1992 aan een openbaar onderzoek werd onderworpen14. Dat voorontwerp voorziet in de volgende bestemmingen: ten westen van de Katteweg, bosgebied met landschappelijke en pedagogische waarde en natuurgebied met landschappelijke en pedagogische waarde. Ten oosten van de Katteweg (zoals gewijzigd) een bufferzone van 3 meter breed die omschreven wordt als zone van een grondgebied dat een overgang, een scherm of een filter vormt tussen dat grondgebied en de naburige bestemmingen om ze te beschermen tegen mogelijke overlast. Ten oosten van die bufferzone: typische woongebieden die van noord naar zuid uiteenvallen in gebieden voor vrijstaande woningen – appartementen in het groen, ten noorden, landschappelijke verkavelingen voor het grootste deel en gebieden met uitgestelde aanleg ten zuiden.

  • 15 F. HAUMONT, Urbanisme, in Répertoire Notarial, Brussel, 1988, t. XIX, livre XIV, p. 121

39Een belangrijke vraag is of de bestemming door het ontwerp van BBP van het westelijk gedeelte van de Katteweg als bosgebied met landschappelijke en pedagogische waarde en natuurgebied met landschappelijke en pedagogische waarde juridisch geldt, terwijl dat gebied in het gewestplan als typisch woongebied is ingeschreven. In werkelijkheid omschrijft het koninklijk besluit van 28 december 1972 betreffende de inrichting en de toepassing van de ontwerp-gewestplannen en gewestplannen in artikel 5.1.0 de woongebieden als “bestemd voor wonen, alsmede voor handel, dienstverlening, ambacht en kleinbedrijf voor zover deze taken van bedrijf om redenen van goede ruimtelijke ordening niet in een daartoe aangewezen gebied moeten worden afgezonderd, voor groene ruimten, voor sociaal-culturele inrichtingen”. Zoals F. Haumont doet opmerken: “het woongebied op het gewestplan kan niet als zodanig gelijkgesteld worden met een zone die specifiek bestemd is voor bewoning maar betreft in werkelijkheid het verstedelijkte gebied van het grondgebied van een gemeente. Het is dus logisch dat daar alle functies van de stad worden aangetroffen, dat wil zeggen huisvesting natuurlijk, maar ook alle andere activiteiten, commerciële, ambachtelijke, recreatieve enz.15”. Wij geloven dus dat het ontwerp van BBP in overeenstemming is met de voorschriften van het gewestplan in zoverre het gewestplan in een typisch woongebied voorziet en het BBP in bosgebieden voorziet met landschappelijke en pedagogische waarde en natuurgebieden met landschappelijke en pedagogische waarde.

  • 16 Brief van het gemeentebestuur van Sint-Agatha-Berchem van 22.6.92, nr. 624/92/EC.

40Voorts heeft de gemeente Sint-Agatha-Berchem op 17 september 1984 een verkavelingsvergunning afgegeven aan de Immobiliënvennootschap van België, het OCMW van Brussel, dokter De Meyer voor de aanleg van 42 percelen langs de Kattestraat, uitsluitend in het gebied voor hoogbouw in het groen; aangezien meer dan een vierde van de kavels binnen vijf jaar na afgifte van die vergunning verkocht werden, is die verkavelingsvergunning nog steeds geldig; toch hebben de verkavelaars een aanvraag om wijziging van die verkaveling ingediend met betrekking waartoe een openbaar onderzoek is gedaan en het advies van de overlegcommissie gevraagd; die wijziging blijft in behandeling zolang het BBP niet is goedgekeurde16.

41Bovendien is nu een procedure voor de bescherming van het landschap aan de gang. Het gebied dat het kabinet Van Eyll voorstelt te beschermen omvat het gedeelte van het landschap ten westen van de Katteweg en de bufferzone van 3 meter. Een besluit van opening van het onderzoek voor de bescherming is op 23 juli 1992 genomen en op 8 oktober 1992 gewijzigd. De kennisgevingen zijn recentelijk gedaan (mei 1993).

  • 17 Ibidem.

42Bovendien is weg nr. 2, de zogenaamde “Katteweg”, die opgenomen is in de atlas van de buurtwegen (die goedgekeurd werd door de bestendige deputatie op 28.10.1847) verlegd en gedeeltelijk afgeschaft bij gemeenteraadsbeslissing van 8.11.1984 en beslissing van de bestendige deputatie van 14.3.1985. Door de gedeeltelijke afschaffing van die weg kan een verkaveling worden goedgekeurd langs de Kattestraat na verwijdering van de hoogspanningskabel in het weglichaam van dat vak17. De uitvoering van die wijziging van het pad heeft in de praktijk nog niet plaatsgehad. Zij is opgenomen in het nieuwe ontwerp van BBP.

43Tenslotte is de Molenbeek opgenomen als niet bevaarbare noch vlotbare waterweg (wet van 7.6.1987).

44Afgerond kan worden gesteld dat, ook al is het ontwerp van BBP nog niet definitief goedgekeurd, er waarschijnlijk een compromis zal worden gesloten tussen leefmilieu en projectontwikkeling waarbij het biologisch interessantste gebied op gemeentelijk vlak beschermd wordt maar ook mogelijk door het Gewest, en het andere gebied, ten oosten van de Katteweg, voor huisvesting wordt bestemd, dit alles (en dat is opmerkelijk) tegen de achtergrond van een gewestplan dat het landschap in zijn geheel als typisch woongebied aanwijst.

III – Het Scheutbos (Molenbeek)

1. – Algemeen

Ligging:

tussen de Palokestraat en de Kasterlindenstraat (in het westen), de Elbersstraat en de Tehuis voor Wezenstraat (in het noorden), de Van Hemelrijkstraat en de Mettewielaan (in het oosten) en de Ninoofsesteenweg (in het zuiden).

Oppervlakte:

56 hectare

Voornaamste eigenaars:

de gemeente Sint-Jans-Molenbeek, de N. V. Le Logement molenbeekois, de FIVB (Federale Immobiliënverzekeringen van het bouwbedrijf), het OCMW van Brussel, het Wezentehuis, het OCMW van Dilbeek...

45Bevolkingsdichtheid: tussen 100 en 200 inwoners/ha.

46Verstedelijking: na 1962

2. – Flora en fauna

  • 18 S. GODEFROID, Carte d’évaluation phytoécologique du Scheutbos, 1990.
  • 19 S. GODEFROID, Bases écologiques..., op. cit., pp.48-49.

47Het gebied, dat grotendeels bestaat uit grasland, herbergt ook een eiken-haagbeukebos met een hoge tot zeer hoge biologische waarde18, beweid eiken-haagbeukebos (steeds zeldzamer wordende biotoop in WestEuropa), braakland, rietland en alluviale wilgenbosjes, volkstuintjes, een akker, de bron van de Leybeek... Onder de grasachtige formaties vermelden wij meso – hijgrofiel grasland (een meschijgrofiel grasland met glanshaven met Frans raaigras (Arrhenatherum elatius), kroaar (Dactylis glomerata) en Bereklauw (Heracleum sphondylium), waar de aanwezigheid van akkeronkruiden van het culturele verleden van het landschap getuigt. In het Scheutbos komen in totaal 227 plantensoorten voor waarvan een vijftiental als zeldzaam kan worden beschouwd in de streek (Lathyrus nissolia, Carex strigosa....19).

  • 20 Ibidem, p. 49; vergelijk 41 soorten (broedvogels?) die H. DE CONINCK geeft in Zennegroen, 1993/1, p (...)

48Wat de avifauna van het landschap betreft heeft S. Godefroid er 45 broedsoorten geteld waaronder vermelding verdienen de sperwer, de Europese kanarie en de gele kwikstaart. Bovendien zouden het paapje, de kleine bonte specht en de spotvogel er waarschijnlijk nestelen20. De haas is eveneens gesignaleerd in het gebied.

3. – Ruimtelijk-morfologische analyse

49Het Scheutbos wordt begrensd door tamelijk belangrijke bouwwerken: de torenflats op de Mettewielaan, de rijwoningen op de Ninoofsesteenweg waar het Scheutbos achter ligt of de collectieve voorzieningen zoals een tehuis, een weeshuis in de Elbersstraat of de vrijstaande woonhuizen in de Palokestraat... Dat vormt een belangrijk reservoir van potentiële gebruikers van het landschap.

50De grote urbanisatiegolf die aanleiding gaf tot het optrekken van torenflats had plaats bij de terugkeer van de oud-kolonialen uit Kongo. Daarvoor was de Mettewielaan moerasgebied en was het Scheutbos en zijn omgeving duidelijk landelijk. Sindsdien is de wijk geleidelijk verkaveld geraakt. De bewoners van de torenflats zijn tamelijk bejaard en honkvast. In de nieuwe verkavelingen (voornamelijk eengezinswoningen) zijn de mensen jonger.

51De overheersende stedelijke functie is huisvesting, met uitzondering van de bouwwerken van de Ninoofsesteenweg, die een gemengde functie hebben (de vroegere verstedelijking van de steenweg verklaart waarschijnlijk zijn gemengde karakter terwijl elders de functies systematisch gezoneerd zijn waardoor de wijk zijn monofunctionele aanzien krijgt).

52Ruimtelijk-morfologisch lijkt op het gebied voornamelijk een centrifugale kracht te werken: de bebouwde omgeving is meer gericht naar “het hart van de stad” dan naar het landschap. Voor sommigen vormt het de achterkant maar niet de tuin ervan. Voor anderen, wie men een park lijkt beloofd te hebben in plaats van het Scheutbos, een verlaten restgebied (in afwachting van het park), en niet erg fijnbeschaafd. Grotendeels is het meer zomaar een gebied, dat aan de verstedelijking is ontsnapt, dan een volwaardig landschap.

53Dat ligt vermoedelijk aan verschillende factoren die allemaal de interactie tussen het gebied en de omgeving in de weg staan:

  • de ligging van het gebied zelf ten opzichte van de wijk. Die ligt er vaak met zijn rug naartoe gekeerd;

  • het soort verstedelijking van de wijk op basis van zonering en een type van gebouw, de torenflat, die niet echt in zijn omgeving geïntegreerd is geraakt. Dat type van gebouw leeft namelijk zelfbedruipend (geïntegreerde handelszaken en groenruimtes) en moet het niet van de wijk hebben.

  • de tamelijk bejaarde en sedentaire bevolking, middenklasse, individualistisch en erg op zichzelf.

54Voor de meeste buurtbewoners bestaat of bestond er geen symbolische band, op grond van een zich wederzijds opnieuw toeëigenen, tussen hun verleden en het verleden van het landschap. Beide stonden op zichzelf en gaven geen aanleiding tot interactie. Op het plaatselijke actiecomité is gereageerd toen het een petitie liet rondgaan tegen de vestiging van een geriatrisch ziekenhuis. Het grote succes van die actie mag niet doen vergeten dat het kan te verklaren zijn uit een passieve en negatieve reactie ten opzichte van verandering, en betekent niet dat er een bewustwording heeft plaatsgehad.

4. – Analyse van de rechtssituatie.

55Op het gewestplan van de Brusselse agglomeratie van 28.11.1979 is het gebied zoals het is afgebakend op de algemene kaart (cfr. hiervoor) volledig als reservegebied ingeschreven. Opgemerkt moet worden dat er op het gewestplan een gelijkgronds hoofdtraject dwars doorheen loopt. Toch bepaalt artikel 14, §2.2. van het gewestplan: “In de gebieden met minimumprogramma en in de reservegebieden zijn de tracés van de trajecten slechts indicatief. De preciese lokalisatie van deze trajecten, alsmede het infrastructuurtype wordt samen met de ordening van het gebied vastgesteld”.

56Op gemeentelijk vlak bestaat er voor dat gebied een bijzonder plan van aanleg “Scheutbosch” dat goedgekeurd werd bij koninklijk besluit van 8.4.1947 en voor het hele landschap in een woongebied voorzag. Maar met betrekking tot dat BPA werd op 15.3.1990 een besluit tot herziening genomen.

57Twee voorontwerpen van BBP werden door de gemeenteraad van Molenbeek voorlopig goedgekeurd op 11.6.1992 en tenslotte aangenomen op 18.9.1992. Het BBP “Scheutbos” beoogt de aanleg van een park in het oostelijk gedeelte van het gebied, namelijk de 6 hectare die het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bij wijze van erfpacht reeds bezit. Een min of meer equivalente oppervlakte ten oosten van de Deraedtstraat zou het statuut van bufferzone krijgen tussen het park (ten oosten) en de groenruimte (ten westen van de Deraedtstraat). Bovendien is in een geringe stadsontwikkeling voorzien tussen de Scheutbosstraat en de Toverfluitstraat om een bestaand huizenblok aan te vullen.· Het BBP “Eibers”, dat heel wat meer omstreden was, voorziet over een oppervlakte van min of meer 3 ha in een gebied van openbaar nut dat bestemd is voor de bouw van een psychisch-geriatrisch centrum; dat gebied van openbaar nut ligt in het verlengde van het gebied waaraan het in het oosten grenst en dat in het gewestplan is ingeschreven als “gebied voor uitrustingen van collectief belang of van openbare diensten”.

  • 21 “De aanleg van het park is toevertrouwd aan het bestuur van het Groenplan. De Commissie voor Leefmi (...)

58Nu is het Brussels Hoofdstedelijk Gewest houder van een erfpacht van 99 jaar m.b.t. een oppervlakte van 6 ha voor de aanleg van een streek-park21. Naast dat park zal een bufferzone worden aangelegd met een oppervlakte van min of meer 7 ha.

59Bovendien is een dossier met het oog op de bescherming van het landschap van het Scheutbos ingediend begin juli 1992. De procedure is nu in het stadium van de redactie van het besluit tot opening van het onderzoek (voorstel voor de opening van een onderzoek van 28.10.1992, aangevuld op 18.3.1993, dat is geformuleerd door de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen). Het gebied waarvoor de bescherming wordt aangevraagd zou het reservegebied van het gewestplan omvatten, zonder de zones waarop de BBP's “Eibers” en “Scheutbos” voormeld betrekking hebben en het Anderlechtse deel van het landschap.

60Bovendien lopen twee buurtwegen door het landschap, de wegen nr. 22 en 23.

61Tenslotte komt de orchidee Epipactus helleborine in het gebied voor. Die soort is ingeschreven in bijlage B van het koninklijk besluit van 16.2.1976 houdende maatregel ter bescherming van bepaalde in het wild groeiende plantesoorten.

  • 22 Bouwgrond tussen de Machtenslaan en de Schoneslaapsterstraat.
    Bouwgrond hoek Mettewielaan en Scheutb (...)

62Uiteindelijk blijkt dat hier opnieuw de vraag rijst van de effectiviteit van het milieurecht omdat het landschap immers als reservegebied is ingeschreven en dat volgens artikel 6.4.4 tweede lid van het gewestplan betekent dat het gebied in zijn bestaande feitelijke toestand moet worden behouden zolang de noodzakelijkheid van een bestemmingsverandering niet is aangetoond. Zoals de Commissie voor Leefmilieu Brussel-west opmerkt bestaan er in de omgeving andere bouwgronden en blijven er andere mogelijkheden open22. Zo kan moeilijk worden beweerd dat de bestemming van het gebied moest worden veranderd. Moet het BBP “Eibers” dan ook niet in strijd met het gewestplan van 1979 worden geacht?

IV- Het Plateau van de Kauwberg (Ukkel)

1 – Algemeen

Ligging:

Kauwberg I: tussen de Dolezlaan (in het noorden en het oosten), de Sint-Jobsteenweg en de spoorbaan (in het westen) en de Eikenboslaan (in het zuiden);
Kauwberg II: ten westen van de Dolezlaan en ten noorden van de Pasteurlaan.

Oppervlakte:

53 hectare.

Voornaamste eigenaars:

N.V. Immo Fond'roy, medeëigendom WillemansVanderperren, Kerkfabriek St.-Pieter van Ukkel, medeëigendom Gerard, N.V. Immobiliënvennootschap van België... Recentelijk is een terrein van 16 a 87 ca dat gelegen is langs de Eikenboslaan aangekocht door de “Ligue des Amis du Kauwberg” (L.A.K.) en het “Fonds Kauwberg”.

63Bevolkingsdichtheid: minder dan 100 inwoners/ha.

64Verstedelijking: na 1962 (de Prins van Oranjewijk). Tussen 1919 en 1945 (St. Jobsteenweg) maar er zijn nieuwe verkavelingen langs de steenweg.

2. – Flora en fauna

  • 23 Zie M. TANGHE, Le Kauwberg: un site a sauvegarder a Uclle, Réserves Naturelles, 1987/2, pp. 33-38.
  • 24 Zie voor meer details: M. TANGHE, Promenade botanique au Kauwberg, Brussel, L.A.K. (Ligues des Amis (...)

65Zoals de andere behandelde halfnatuurlijke landschappen bestaat de Kauwberg uit een lappendeken van milieus: heide met brem, grasland, berken – of wilgenbosjes, overblijfselen van struikheide, moerasgebieden, grote zeggegemeenschap met Carex acutiformis, kwelders waar met name witte waterkers (Nasturtium officinale) en beekpunge (Veronica beccabunga) groeien. Onder de grazige milieus verdient inzonderheid opmerking de aanwezigheid van xerofiel grasland met Festuca filiformis, Deschampsia flexuosa en Jasione montana23. M. Tanghe heeft in 1986 een lijst van 170 plantesoorten die op de Kauwberg voorkomen gepubliceerd24.

  • 25 D. VAN DER ELST et O. HANOTTE, Avifaune nicheuse du Kauwberg,Aves, 15, 1978/4, pp. 158-177.
  • 26 Centrale Ornithologique Aves-Bruxelles, op. cit.
  • 27 Zie C. JOUKOFF, Les oiseaux du Kauwberg, Réserves Naturelles, 1987/2, p. 39.

66Wat de avifauna betreft is uit een studie die voor de periode 1977-1978 werd verricht gebleken dat daar als broedvogels ondermeer voorkomen de oeverzwaluw (1 paar in 1978), de roodborsttapuit (geregelde broeder tot 1977), de nachtegaal (1 stel in 1977), de braamsluiper en de grasmus, de Europese kanarie (4 paren)....25. Nu komen er nog wel soorten als de gewone specht, de torenvalk of de braamsluiper voor als broedvogels, maar geen soorten meer als de nachtegaal, de roodborsttapuit of de Europese kana-rie26. Bovendien kunnen naast de broedvogels op het Plateau van de Kauwberg tal van trekvogels worden aangetroffen zoals de zwarte lijster, de draaihals...27.

3. – Ruimtelijk-morfologische analyse

67Wat de verstedelijking betreft, kan er een grens vastgesteld worden tussen de boven-en de beneden-Kauwberg: de beneden-Kauwberg, de St.-Jobwijk, is een historische kern uit de 19de eeuw met voornamelijk een landelijk en volks karakter (bij de bouw van het Justitiepaleis van Brussel kwam een deel van de verdreven bewoners van de Marollen zich in St.-Job vestigen). Die sociaal-economische karakteristiek lijkt zich te wijzigen of althans complexer te worden met de komst van een jonge “intellectuele en urbane burgerij”. De boven-Kauwberg, die bestaat uit weelderige villa's verstedelijkte na 1962 en herbergt een welgestelde bevolking, die meer op de Waterloosesteen weg dan op de St.-Jobwijk gericht is.

68Wat de stadsfuncties betreft, overheerst de huisvesting. Toch zijn er meer openbare en commerciële voorzieningen op de beneden-Kauwberg. De boven-Kauwberg is een geprivatiseerd gebied terwijl de beneden-Kauwberg gemengd is dank zij de aanwezigheid van die collectieve voorzieningen.

69De ruimtelijk-morfologische betekenis van dat landschap schuilt in de functie van “overgangsgebied” die het vervult tussen de boven-Kauwberg (de Prins van Oranjewijk) en beneden-Ukkel (de St.-Jobsteenweg). De Kauwberg is een geleding tussen die twee met onderscheiden sociologische karakteristieken. Hij zwakt de tegenstellingen af hoewel hij qua mentaliteit tot beneden-Ukkel behoort. Voor de buurtbewoners maakt de Kauwberg immers voornamelijk van de St.-Jobwijk deel uit: het is een van de laatste tekenen van landelijkheid (terwijl vroeger heel St.-Job er als een dorp uit zag). De Kauwberg lijkt zelfs de neiging te hebben de twee werelden die van boven en die van beneden, af te bakenen. “De mensen uit de wijk houden van de Kauwberg (...). Hij is er voor de volksmens, de burger gaat niet naar de Kauwberg, hij heeft een tweede verblijf aan zee, mijn tweede verblijf is op de Kauwberg”. (Dhr. R., Kauwberg).

70De gehechtheid van de mensen van St.-Job aan de Kauwberg ligt ook verankerd in een sociale tegenstelling tussen boven-en beneden-Ukkel, tussen de volksmensen – uit beneden-Ukkel en de burgers – uit boven-Ukkel. De Kauwberg lijkt wel een zegevierende inval van de St.-Jobsteenweg in de betere wijken, hij staat in elk geval voor het “verzet” van een wijk met een dorpsmentaliteit tegen de verstedelijking en de “verburgerlijking” van de wijk.

71Op het gebied is een middelpuntzoekende kracht werkzaam: het ligt in het “binnenste” van de St.-Jobwijk.

72Historisch vormde de Kauwberg de zoom van het Zoniënwoud. De ontginningen vanaf de 19de eeuw sneden de Kauwberg van het Zoniënwoud af waardoor de Kauwberg tot bouwland werd voor de mensen uit de wijk en zelfs van verderaf. Er kwamen zich extractiebedrijven (zandwinning) en verwerkende industrie (steenbakkerijen) vestigen. Na de oorlog, met de toenemende verstedelijking van Ukkel, werden die activiteiten minder belangrijk voordat ze bijna totaal verdwenen.

73Ondanks het bijna volkomen onbelangrijk worden van de produktieactiviteiten waardoor het gebied nauw met de wijk verbonden was maakt de Kauwberg nog steeds integrerend deel uit van het verleden van de mensen van de wijk en dat in twee opzichten:

  • voor de mensen die er al lang wonen fungeert de Kauwberg als getuige van het verleden, hun verleden;

  • voor de nieuwe of jonge bewoners zorgt de Kauwberg voor een nieuw verleden dat gevormd wordt door de strijd tegen de geregelde druk vanuit de hoek van de projectontwikkeling. Aldus wordt het verleden opnieuw ingelijfd en verder gezet.

4. – Analyse van de rechtssituatie

74Op het gewestplan van de Brusselse agglomeratie van 28.11.1979 is het grootse gedeelte van de Kauwberg ingeschreven als reservegebied. Alleen een gebied ten oosten van Kauwberg I langs de Dolezlaan is ingetekend als typisch woongebied en is momenteel bijna volgebouwd. Binnen de grens van het reservegebied liggen 5 kleine typische woongebieden (+ tuinen): drie langs de Eikenboslaan, één bij de spoorbaan en één aan de noordoostelijke kant ten westen van de woongebieden aan de oostkant van de Kauwberg I. Vermelding verdient ook dat het gewestplan voorziet in een gelijkgronds hoofdtraject dat dwars door de Eikenboslaan en de Dolezlaan loopt. Pro memorie evenwel: artikel 14, §2.2 van het gewestplan bepaalt: “In de gebieden met minimumprogramma en in de reservegebieden zijn de tracés van de trajekten slechts indicatief’.

  • 28 Vergelijk artikel 5, tweede lid van de Brusselse ordonnantie van 1991.
  • 29 Wij verwijzen in dat verband naar de tekst van N. DE SADELER en J. SAMBON, in dit volume.

75Op gemeentelijk vlak is er een voorontwerp van algemeen plan van aanleg geweest van de Brusselse agglomeratie maar het werd geen document met juridische waarde. Dat algemeen plan van aanleg voorzag in vestigingsgebieden. Bovendien werd BPA nr. 17 dat dateert van voor het gewestplan goedgekeurd bij het koninklijk besluit van 31.1.1959. Het bestreek het grondgebied van Kauwberg I en bestemde dat gebied als typisch woongebied. Dat BPA werd herzien op initiatief van de gemeente bij koninklijk besluit van 25.3.1980. Toch bepaalde artikel 2, §2, derde lid van de wet van 29.3.1962 houdende organisatie van de ruimtelijke ordening en de stede-bouw28, dat toen van toepassing was in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest: “De plannen hebben verordenende waarde. Zij blijven van kracht tot zij door andere plannen worden vervangen als gevolg van een herziening”. Rijst dan de klassieke (maar niet minder delicate vraag, aangezien ten deze in het bijzonder de Brusselse ordonnantie van 1991 daar niet van toepassing lijkt te kunnen zijn) van de hiërarchie van de plannen en de rechtsgevolgen van het niet-overeenstemmen van een BPA (dat in een woongebied voorziet) met het gewestplan, van latere datum, dat in een “reservegebied” voorziet29.

76Bovendien voorzag een koninklijk besluit van 3.4.1989 in de onteigening van een oppervlakte van ca. 20 ha op de Kauwberg. Artikel 1 be paalde: “Het algemeen nut vordert de onmiddellijke inbezitneming van de onroerende goederen nodig voor de bescherming van de natuur op het grondgebied van de gemeente Ukkel, die omlijnd zijn op het bijgaand, door Onze Minister van het Brusselse Gewest en Onze Staatssecretaris voor het Brusselse Gewest, geviseerd plan”. Artikel 3 van het K. B. voegt daaraan toe: “Onze Minister van het Brusselse Gewest en Onze Staatssecretaris voor het Brusselse Gewest zijn, ieder wat hem betreft, belast met de uitvoering van dit besluit” (B.S. 15.4.1989). Dat koninklijk besluit werd nooit uitgevoerd.

77Anderzijds heeft een beschermingsprocedure die geen betrekking heeft op Kauwberg II, verscheidene etappes afgelegd. Op het ogenblik bevindt de procedure zich in het stadium van de schatting van de verkoopwaarde van de gronden en het advies van de Minister van Financiën (mei 1993).

78Een orchideesoort Epipactis helleborine, groeit in het gebied. Zij is ingeschreven in bijlage B van het koninklijk besluit van 16.2.1976 houdende maatregelen ter bescherming van bepaalde in het wild groeiende plantesoorten.

79Tenslotte lopen door het gebied eveneens wegen die opgenomen zijn in de Wegenatlas.

80Tot slot kunnen we stellen dat, hoewel de rechtssituatie van de Kauwberg duidelijk niet eenvoudig is, het er toch naar uitziet dat dit landschap, dankzij zijn statuut van “reservegebied” op het gewestplan en vooral de aan de gang zijnde beschermingsprocedure, in een min of meer nabije toekomst van een adequate juridische bescherming zal zijn verzekerd. Toch moet niet uit het oog worden verloren dat het verdere verloop van de beschermingsprocedure van het landschap waarschijnlijk zal samenhangen met de juridische oplossing voor de delicate kwestie van de eventuele schadeloosstelling voor de mogelijke minderwaarden als gevolg van die bescherming.

V- Het Moeraske (Evere-Schaarbeek-Haren)

1. – Algemeen

  • 30 Wij nemen hier het gebied over zoals omschreven door Th. WAUTERS, Etude écologique et paysagère du (...)

Ligging:

het landschap strekt zich uit ten zuiden van het rangeerstation van Schaarbeek over een lengte van ca. 1700 meter en over een variabele breedte en wordt in het westen begrensd door de Grammelaan, in het zuiden door de Stroobantstraat, de Kasteelstraat, in het oosten door de grens van de
gemeente Evere en strekt zich verder ten oosten van de grens met Evere over verscheidene meters uit op het grondgebied van de gemeente Haren
30.

Oppervlakte:

min of meer 11ha.

Eigenaars:

gemeente Evere, NMBS, Regie der Gebouwen van de Staat. Buiten het gebied, ten zuiden van het
Walckierspark: het park van de Heilige Familie, dat toebehoort aan de confederatie van de zusters van de school van de Heilige Familie van Schaarbeek.

81Bevolkingsdichtheid: tussen 100 en 200 inwoners/ha.

82Verstedelijking: tussen 1919 en 1945 wat de Picardiëwijk betreft. Na 1962 (torenflats).

2. – Flora en fauna

  • 31 Th. WAUTERS, Ibidem, p. 21.

83Ook hier kan men een lappendeken van milieus aantreffen: naast de volkstuintjes en boomgaarden komen er bosgebieden voor, plantengemeenschappen van vochtige milieus (in het bijzonder rietland met Phragmites australis), grasland, braakland, droge grasland en waterplassen. Th. Wauters telde er 373 plantesoorten (ongeveer een kwart van de Belgische flora) waaronder vermelding verdienen opmerkelijke taxons als Medicago falcata, Astragallus glycyphyllos...31.

  • 32 Th. WAUTERS, Ibidem, pp. 62 e.v.
  • 33 Th. WAUTERS, Ibidem, p. 71.
  • 34 Voor bijkomende details zie de reeds gecitererde studie van Th. WAUTERS.

84De avifauna van het Moeraske is zeer rijk omdat zij een veertigtal soorten zekere, waarschijnlijke of mogelijke broedvogels telt waaronder vermelding verdienen de wielewaal, de kleine karekiet en de bosrietzanger... In de winter treft men er opmerkelijke soorten aan als de watersnip, de wintertaling (een tiental exemplaren gedurende de winter 1992-1993) of de ijsvogel32. Er huizen ook elf soorten zoogdieren waaronder vermelding verdienen de wezel, de bunzing en de minuscule oogstrat33. Tenslotte is het Moeraske de enige habitat in Brussel van de groene kikvors34.

3. – Ruimtelijk-morfologisch analyse

85Het Moeraske is wel niet gelegen aan de grens van het Brusselse Gewest maar toch aan de grens van de stedelijke breuk tussen het oosten en het westen van het Gewest die gevormd wordt door het kanaal en zijn industriële installaties. Het gaat om een van de meest centraal gelegen halfnatuurlijke landschappen van het Brussels Gewest.

86Rechttegenover het gebied leeft de Picardiëwijk, een oude wijk met een nog landelijke sfeer (hij bestaat sinds de 17de eeuw). De torenflats zijn tegenover het Sint-Vincentiuspark gelegen.

87De bevolking van de Picardiëwijk is volks, relatief weinig mobiel en verbonden door een gemeenschapsgevoel (men behoort al dan niet tot het dorp). De bevolking in de torenflats is gedifferentieerder. Zij is minder sterk en minder gevoelsmatig met het gebied verbonden.

88Het gemengde karakter van de stedelijke functies is heel wat meer uitgesproken in deze wijk dan in die welke wij tot dusver geanalyseerd hebben. Men dient voor ogen te houden dat de wijk niet ver ligt van het kanaal waar een sterke industriële traditie blijft voortbestaan. De woonfunctie overheerst niet, zij is geïntegreerd in een complexe structuur van ondernemingen, groene ruimtes en collectieve gebieden.

89De betekenis van de ruimtelijk-morfologische status is voldoende complex om er verder in de tekst op terug te komen. Treffend is in elk geval dat het Moeraske, op het eerste gezicht taludgebied, dat op een relatief nauwe strook land is gelegen – onderaan de wijk en langs de spoorweg – niet erg aantrekkelijk oogt. Wij hebben hier niet, zoals bij de andere reeds geanalyseerde landschappen, met open ruimte te maken, die gemakkelijk leesbaar en kwalificeerbaar is. Men weet hier niet goed waar men zich bevindt, wat er te zien is en in hoeverre een spoorwegtalud interessant kan blijken te zijn.

90Toch blijkt het landschap bij nader toezien, wanneer men er meer vertrouwd mee is en het gemakkelijker gedecodeerd wordt, rijker, voornamelijk door de symbolische en effectieve toeëigening ervan.

91Zijn situatie van “lager gelegen” gedeelte, “onderkant” van de wijk werkte immers zeer lang sluikstortingen en sombere beeldassociaties in de hand. Als spoorbaantalud wordt het ook gebruikt als moestuin door vooral de mensen uit de wijk.

92Zoals wij zien kon het, gezien zijn ruimtelijk-mofologische status, aanleiding geven tot de ontwikkeling van tamelijk geconstrueerde activiteiten en beeldassociaties. De bevolking uit de buurt is aan dat proces niet vreemd; zij is nauw verbonden met haar wijkverleden en evenzeer met het gebied waaraan ze zin geeft.

93We zouden het kunnen hebben over de geschiedenissen van het gebied, zo talrijk zijn de anekdoten die in de wijk over het landschap de ronde doen. De wijk is echt met het gebied verbonden; een verbondenheid die niet zozeer steunt op het effectieve gebruik alswel op beeldassociaties.

94Het macroverleden, waarvan het plaatselijk actiecomité zich trouwens bedient, houdt verband met het unieke karakter van het landschap (een argument dat bij alle plaatselijke actiecomités voorkomt) als laatste overblijfsel van de moerasvallei van de Zenne.

4. – Analyse van de rechtssituatie

95Op het gewestplan van de Brusselse agglomeratie van 28.11.1979, staan er niet minder dan zes verschillende bestemmingen. Van west naar oost, en van noord naar zuid: administratiegebied, groengebied, bedrijfsgebied met stedelijk karakter, typisch woongebied, gemengd woon-en bedrijfsgebied, en aan de noordelijke grens van het landschap: gebied voor spoorweginstallaties. Bovendien verdient opmerking dat het westelijke deel van het groengebied ten oosten van de Walckiersstraat in overdruk als “gebied (...) van culturele, historische en/of esthetische waarde” is ingetekend.

96Op gemeentelijk vlak bestaat geen algemeen plan van aanleg. BPA nr. 100 dat werd goedgekeurd bij K.B. van 20.9.1972 voorzag in een autosnelweggebied dat het mooiste gedeelte van het Moeraske zou hebben bestreken. Dat BPA nr. 100 lijkt evenwel “in onbruik geraakt”. Ontwerp van BPA nr. 110 (voorlopige goedkeuring in de gemeenteraad van 20.5.1985) voorzag in een publiek groengebied voor het geheel en een bouwvrije erfdienstbaarheidsstrook van 20 meter, die gelegen is in een bedrijfsgebied met stedelijk karakter op het gewestplan en berekend vanaf de voet van het talud dat ten zuiden van het Moeraske ligt.

97Op het grondgebied van Schaarbeek (het westen van het Moeraske) voorziet een ontwerp van BPA in een gebied met gebouwen voor het gedeelte van het administratiegbied langs de Grammelaan en een “groen” statuut voor de rest. Ingevolge een tegenontwerp dat werd opgesteld door de Commissie voor Leefmilieu West-Brussel, werd een nieuw ontwerp van BBP opgesteld en definitief goedgekeurd in april jongstleden. Dat BBP neemt het tegenontwerp van de genoemde Commissie over waardoor het westelijke uiteinde van het landschap “groen” blijft.

  • 35 Hoewel de aard (staatsreservaat of erkend natuurreservaat) van dat reservaat niet expliciet in het (...)

98Bij een besluit van de Brusselse Gewestexecutieve van 4.4.1992, (B.S. 29.4.1992, pp. 9584-9585) krijgt het Moeraske gedeeltelijk het statuut van gewestelijk natuurreservaat. Het gaat om een zone met een oppervlakte van 4,2 hectare die het statuut van gericht natuurreservaat krijgt. Wanneer wij voortgaan op artikel 2 van het besluit van de Executieve dat verwijst naar de artikelen 6 en vooral 9 van de wet van 12.7.1973 op het natuurbehoud gaat het om een staatsnatuurreservaat d.w.z. “een beschermd gebied dat... wordt opgericht op gronden die de Staat in eigendom of in huur heeft of die hem daartoe ter beschikking worden gesteld”35. Aangezien de eigenaar van dat gebied de NMBS is, is het Brussels Hoofdstedelijk Gewest evenwel de huurder ervan geworden en door een oorspronkelijk contractmechanisme was er voorafgaandelijk tussen het Gewest en MOB (Milieucommissie OostBrussel) (een overeenkomst die op 1.10.1991 werd gesloten) met name overeengekomen dat het Gewest aan MOB gratis alle rechten verleent van beheer, ordening, activiteiten, gebruik van alle gronden die het bezit of waarop het een recht van eigendom, huur of gebruik zal verkrijgen binnen de in rood aangegeven grens op het plan dat als bijlage bij die overeenkomst gaat.

99Bovendien was er op 6.3.1989 een contract getekend tussen de gemeente Evere en de v.z.w. “Les réserves naturelles et ornithologiques de Belgique” (RNOB) voor de huur van een oppervlakte van ca. 67 are, eigendom van de gemeente Evere. Bovendien is, wat een gebied van 20 are met vijvers in de volkstuintjes betreft op 11.1.1993 een huurovereenkomst van 12 jaar gesloten tussen de gemeente Evere (eigenaar) en MOB.

100Voorts heeft, voor een ander gebied van 4,5 hectare (het Walckierspark), MOB een schriftelijke toestemming van de Regie der Gebouwen van de Staat, de eigenaar, om er activiteiten van beheer en didactische activiteiten te houden.

101Tenslotte gedoogt wat de rest van de gronden betreft die eigendom zijn van de NMBS, de NMBS de activiteiten van de MOB.

102Om te eindigen verdient opmerking dat de Epipactis helleborine in het gebied groeit. Die orchidee is ingeschreven in bijlage B van het koninklijk besluit van 1976 houdende maatregelen ter bescherming van bepaalde in het wild groeiende plantesoorten.

103Ter afronding kan worden gesteld dat, ondanks het feit dat de bestemmingen van het gewestplan slechts gedeeltelijk “groen” zijn, het ons voorkomt dat verschillende factoren de positieve ontwikkeling van de rechts situatie van dat landschap mede verklaren: het bijzondere dynamisme van de MOB, het feit dat zij met een klein aantal eigenaars (3) (die geen projektontwikkelaars zijn) te maken heeft, en de diversiteit van de aangewende contractmechanismen: gedoging, toestemming (van de Regie der Gebouwen van de Staat), huur (met de gemeente Evere), een bijzonder contract met het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, of voorts het gebruik van andere mechanismen (zoals de erkenning als reservaat, in een min of meer nabije toekomst...) die een antwoord kan bieden op de diverse bestaande rechtssituaties. Die pragmatische methode die bij een juridisch lappendeken van diverse mechanismen profiteert, lijkt in het Moeraske resultaat op te leveren. Een monolitisch statuut willen geven aan landschappen die uit een lappendeken van milieus, eigenaars en rechtsbestemmingen bestaan is immers waarschijnlijk niet de meest realistische oplossing om de laatste Brusselse halfnatuurlijke landschappen te redden en te trachten ervoor te zorgen dat ze zo uitgestrekt mogelijk zijn.

VI – Neerpede (Anderlecht)

1. – Algemeen

Ligging:

ten westen van de ring en ten noorden van de spoorbaan, rond de Pedebeek.

Oppervlakte:

ca. 400 ha.

Eigenaars:

gemeente Anderlecht, domein van de ontwikkelingsmaatschappij van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, stad Brussel, gemeente St.-Gillis, landbouwers...

104Bevolkingsdichtheid: statistisch niet significant.

105Verstedelijking: voor 1919.

2. – Flora en avifauna

106Naast een golfbaan, voetbalvelden, een buffervijver... komen akkerland en grasland, enkele populierenbossen en een klein droog rietland met Phragmites australis voor.

  • 36 Centrale omithologique, Aves-Bruxelles, op. cit.

107Uit het recente onderzoek dat door de société d'études ornithologiques Aves is gehouden blijkt dat in Neerpede een niet onbelangrijke avifauna van broedvogels voorkomt: grijze patrijs (5 paren), kievit (7-8 paren), koekoek, kleine karekiet, rietgors... en verscheidene paren van steenuil...36!

3. – Ruimtelijk-morfologische analyse

108Anders dan de andere geanalyseerde landschappen wordt dit gebied bewoond en vormt het woongebied met zijn landschap het halfnatuurlijke landschap van Neerpede. Het wordt vooral begrensd door de ring, die een hele tijd een materiële barrière voor de verstedelijking heeft gevormd, temeer omdat de ring oversteken daar allesbehalve gemakkelijk gaat.

109De ring heeft dus de verstedelijking van het landschap afgeremd. Toch viel in de loop der jaren een verandering van het landschap te noteren door de ring zelf die op een deel van het landschap is komen te liggen, door de bouw van het Erasmusziekenhuis, het wetenschappelijk park van de ULB en het industriegebied. De gemeente Anderlecht van haar kant heeft door een grondopkoopbeleid van een deel van Neerpede een sportgebied gemaakt en er de vestiging van tennisbanen, hockeyvelden en een golfterrein bevorderd. Zij heeft ook kunstvijvers aangelegd die als buffervijver fungeren. Binnenkort zou een warenhuis er zijn deuren moeten openen.

110Wat de bevolking betreft kan er enerzijds een oorspronkelijke bevolking worden onderscheiden: groentekwekers, boeren, hoofdzakelijk nederlandstalig, tamelijk op het Vlaamse Gewest gericht (men doet er zijn boodschappen, men gaat er naar de bioscoop, men laat er zijn kinderen schoollopen), en een nieuwe bevolking op zoek naar landelijkheid, die uit de “stad” komt en hoofdzakelijk Frans spreekt.

111Neerpede is het laatste merkteken van het landelijke landschap van het Brusselse Gewest, het landschap van het Pajottenland. Er is nog bouwland en weideland, maar hoe langer hoe meer braakland. Dat komt door de ontwikkeling die de landbouw heeft doorgemaakt en het gemeentebeleid (de bouwstop om het landschap van het Pajottenland te beschermen beperkt de uitbreiding van landbouwbedrijven en verkleint de kans dat kinderen het boerenbedrijf van hun ouders overnemen).

112Door de aanleg van de ring, een pijnlijke ervaring voor de bewoners van Neerpede, kwam het landschap buiten het geheel van het Brusselse Gewest te liggen, maar kon het ongetwijfeld ook overleven als landelijk gebied met een endogene betekenis: de mensen die daar wonen zijn van Neerpede en van nergens anders. Ruimtelijk en sociologisch vormt het landschap van Neerpede een geheel, een dorp, een “parochie” zoals de bewoners Neerpede noemen. Het is meer dan het binnenste van het binnenste, het is een gesloten universum, een absoluut gebied.

113Die situatie is evenwel aan het veranderen. De “oudere bewoners”, zoals zij zichzelf noemen, zijn zich namelijk zeer bewust van hun verbondenheid met deze “streek”, maar de “nieuwe bewoners” minder.

114Neerpede maakt er aanspraak op het laatste landschap van het Brusselse Pajottenland te zijn, het laatste akkerland en vooral een Breugeliaans landschap dat op een van de doeken van de meester voorkomt.

115De geschiedenis van het gebied ligt verankerd in het beeld van een landelijkheid die aan het verdwijnen is, een beeld van het einde van de wereld en in de tegenstelling tussen de “streek” of de gemeenschap en de buitenkant, dat wil zeggen, de stad, die verantwoordelijk is voor veel kwaad. Een nieuw verleden lijkt zich evenwel rond de enscenering van de landelijkheid te vormen, waardoor Neerpede zeker en vast tot de verbeelding zal spreken van de stadsbewoner.

4. – Analyse van de rechtssituatie

116Op het gewestplan van de Brusselse agglomeratie van 28.11.1979 komen er niet minder dan vijf verschillende bestemmingen voor: de drie voornaamste bestemmingen van het landschap zijn: (van noord naar zuid) landelijk gebied met toeristische waarde, groengebied, gebied voor openluchtsport. Bovendien bevindt er zich in het noordwesten van het gebied (d.w.z. ten oosten van de ring) (van noord naar zuid) een gebied voor uitrustingen van collectief belang of van openbare diensten (die inzonderheid worden ingenomen door de oefenterreinen van sporting Anderlecht) en een typisch woongebied (het gebied dat ingenomen wordt door “Neerpede dorp”).

  • 37 Behalve het oostelijke gedeelte ervan waar het parkgebied (van het B.P.A.) groter is dan het groeng (...)

117Op gemeentelijk vlak voorzag een voorontwerp van algemeen plan van aanleg van 1946 erin dat het hele gebied als landelijk gebied werd aangewezen, maar het werd nooit definitief goedgekeurd. Een BPA van 29.3.1974 voorziet: in het noorden van het gebied in een gebied voor landen tuinbouw en ten zuiden van een grens die in grote lijnen samenvalt met de noordelijke grens van het groengebied van het gewestplan37, in een voor groengebieden bestemde zone.

118Bovendien voorziet een onteigeningsplan van 29.3.1974 in de onteigening door de gemeente Anderlecht van heel het gedeelte dat overeenstemt met het voor groene ruimte bestemde gebied in het bijzonder plan van aanleg. Er bestaat eveneens een structuurplan dat met name de bestemming als openluchtsportgebied van het zuidwesten van het gebied preciseert.

119Een koninklijk besluit van 16.1.1978 decreteert de onteigening van ca. 20 ha voor de aanleg van een park in een driehoek die gelegen is ten noorden van de Kiekensstraat, ten zuiden van de Neerpedestraat en ten westen van de Schollestraat. Daarnaast decreteert een koninklijk besluit van 27.2.1979 de onteigening van ca. 50 ha voor de aanleg van een park, het Pedepark, in een gebied dat in het zuiden begrensd is door de spoorbaan, in het oosten door de Bietenstraat en in het noorden door de Neerpede- en de Tarwestraat (dat gebied bestaat momenteel uit akkerland en enkele bouwwerken).

120Door Neerpede lopen tal van paden die voorkomen in de Atlas van de buurtwegen.

121Ter afronding kan worden gezegd dat hier enerzijds de moeilijkheden duidelijk worden die zich voordoen bij het afbakenen van een dergelijk gebied omdat bijvoorbeeld zowel ten zuiden als ten noorden van de noordelijke grens van het gebied akkerland voorkomt dat niet qua aard lijkt te kunnen worden onderscheiden. Anderzijds lijkt het moeilijk een dergelijk gebied (waar zowel populierenbossen als sportvelden voorkomen) één enkel statuut te geven, tenzij het beperkter wordt afgebakend.

VII – Conclusies

1. – Overwegingen van sociologische aard

122Een gemeenschappelijk kenmerk van'alle zes de bestudeerde landschappen is dat zij aan de rand of zelfs veelal aan de “grenzen” van het Brussels Gewest gelegen zijn. Er kan dus van uitgegaan worden dat die landschappen tot dusver aan de verstedelijking van het Gewest zijn ontsnapt omdat zij aan de rand lagen. Er kunnen andere redenen worden genoemd (behoud van de ruimte in afwachting van de uitvoering van een project, andere en betere gebieden voor bebouwing elders) maar ze gaan allemaal in dezelfde richting. Die landschappen bestaan nog omdat de verstedelijking dat a priori, door de kleine vraag, mogelijk heeft gemaakt. Drie van de zes landschappen zijn trouwens aangewezen als grondreserve, waaruit blijkt dat zij zich in een afwachtende positie bevinden, op de verstedelijking “antichambreren”.

123Bepaalde verschillen tussen de landschappen lijken verband te houden met hun type van verstedelijking en bevolking, en zouden vervolgens niet alleen de situatie van het gebied maar ook de wijzen van toeëigening als gevolg van de activiteiten kunnen verklaren.

124Het feit in een tweede kring in het Brusselse Gewest te zijn gelegen is vaak synoniem met een meer recente urbanisatie. Dat is het geval met de omgeving van het Scheutbos, het Kattebroek en de boven-Kauwberg. In die tweede kring bevinden zich echter oudere kernen van verstedelijking die vaak langs de steenwegen gelegen zijn (vroegere toegangswegen die de mensen van het platteland naar het stadscentrum voerden) die in feite overblijfselen zijn van de oudere dorpskernen: dat is het geval met St.-Job (Kauwberg), de Bezemhoek (Vorsterie), de Picardiëwijk (het Moeraske) en Neerpede.

125Gedurende tal van jaren hebben die oude dorpen van het platteland of van het bos in de omgeving geleefd en heeft er zich een dorpse, volkse, van gemeenschapsgevoel doortrokken, gezelligheid ontwikkeld. De oorspronkelijke bewoners voelen zich desgevraagd nog steeds geen stadsbewoners en blijven “autarkisch” denken. Die wijken vooral zijn met de halfnatuurlijke gebieden versmolten en hebben er reeds lang een historische band mee; de wijkbewoners zien die landschappen trouwens niet als landschappen maar meer als leefruimte en als een overblijfsel van de vroegere landelijkheid.

Samenvatting van de beschrijvende gegevens

Op het gewestplan van de Brusselse agglomeratie van 28.11.1979

Bijzonder(e) plan(nen) van aanleg

Eigenaars (aantal en/of aard)

Vorsterie

Reservegebied

nihil

2

Kattebroeck

Woongebied

Ontwerp van BBP (proc. aan de gang): 2 bestemmingen worden gebieden met landschappelijke en pedagogische waarde/woongebied

Minstens 5

Scheubos

Reservegebied

BBP “Scheutbos” (park) en BBP “Eibers” (psychischgeriatrisch centrum) van 18.9.92

Minstens 8

Kauwberg

Reservegebied

-/+ of BPA nr. 17 van 31.1.1959 (wordt herzien)

18 (in december 1990)

Moeraske

6 bestemmingen

BBP m.b.t. het Schaarbeekse gedeelte van het landschap (april 93)

3 (gemeente Evere, NMBS, Regie der Gebouwen van de Staat)

Neerpede

5 bestemmingen

BPA 29.3.74: Landbouwgebied en groengebied

 

Opp.

Wegen en paden in Wegenatlas

(Beschermingsprocedure)

Orchideeën in bijlage A of B van K.B. van 16.2.1976

23 ha

nihil

nihil

- Ophrys Apifera (A);
- Dacty. Fuchsii (B); maculata(B)
- Ep. helleborine (B)

+/-1,5 ha

weg nr. 2 (Katteweg) (gewijzigd

Aan de gang)

nihil

56 ha

Wegen nr. 22 en 23

Aan de gang

Epipactis helleborine (B)

53 ha

Bestaand

Aan de gang. Alleen Kauwberg I

Epipactis helleborine (B)

+/-11 ha

nihil

4,2 ha als staatsnatuurreservaat en toekomstige erkenningsprocedure

Epipactis helleborine (B)

+/-400 ha

Bestaand

nihil

nihil

126De wijken die zich meer recentelijk hebben ontwikkeld zoals die rond het Scheutbos en het Kattebroek, met een middenklassebevolking, benaderen hun woonomgeving meer privatief en electief: zij hebben ervoor gekozen daar te wonen maar zijn er niet perse geboren. Zij investeren voor alles in het huis veeleer dan in de wijk, het publieke gebied. Zij kunnen het trouwens de rug toekeren. Zij hebben niet de facto een systeem van symbolische relaties en affiniteiten in het leven geroepen. Dat neemt niet weg dat er nu banden kunnen ontstaan door een ter discussie stellen van het gebied, zoals het geval is in de laatstgenoemde twee landschappen.

127De strikt morfologische situatie van het landschap ten opzichte van zijn omgeving is van invloed op de symbolische betekenis die het kan hebben: een gebied dat afgesneden is van de verstedelijking en meer diepgaand van de stad, zoals Neerpede vroeger, zal gemakkelijker aanleiding geven tot autarkische en exclusieve percepties dan een gebied dat met de stad verbonden is. Een gebied dat gezien wordt als een open plek in het bos van waaruit de bewoner gedragingen en percepties in de marge van de stad ontwikkelt (aan de zoom van het bos) zal diezelfde bewoner beschermende maar ook avontuurlijke kwaliteiten toeschrijven.

128Tenslotte is het na dit korte overzicht van de banden die bestaan vanuit het verleden en concreet tussen het landschap en zijn omgeving duidelijk dat het niet voldoende is dat een bewoner zich in een omgeving bevindt dichtbij een halfnatuurlijk gebied opdat er een geheel van activiteiten en toeëigeningen ontstaat. Tussen hen moet er die onzegbare geladen symbolische relatie zijn van plaatsen, sociale interacties en verleden.

129Het verleden is ongetwijfeld een van de vaakst terugkomende argumenten bij de strijd om het behoud van een landschap. De plaatselijke actiegroepen drijven op het verleden in hun ijveren voor de bescherming van een gebied.

2. – Overwegingen van juridische aard

130Vanuit een oogpunt van grondbezit zijn de halfnatuurlijke landschappen allesbehalve aaneenliggende eigendommen. Uit de studie blijkt immers dat m.b.t. de gronden waaruit de halfnatuurlijke landschappen bestaan tal van eigendomsaanspraken bestaan. In sommige gevallen is er sprake van medeëigendom (zie het Plateau van de Kauwberg). In andere gevallen zijn de eigenaars zowel de overheid als de particulier. Door die vele eigenaars wordt een eventueel aankoopbeleid door de overheid met het oog op een definitief behoud van het landschap als halfnatuurlijk gebied meer complex.

131De waarnemer zal bovendien worden getroffen door de heterogeniteit van de bestemmingen die aan de zes Brusselse halfnatuurlijke landschappen zijn gegeven via de verschillende plannen van aanleg. Die heterogeniteit ligt niet aan de basis van de rechtszekerheid die nodig zou zijn voor de instand houding van de laatste halfnatuurlijke landschappen in Brussel.

132Alleen de bestemming als grondreserve (wat het geval is voor drie van de zes behandelde landschappen) leidt tot een zekere graad van eenheid wat de ruimtelijke ordening betreft. Die volkomen relatieve eenheid impliceert evenwel geen grotere juridische bescherming. Derhalve zou de vraag kunnen worden gesteld of de creatie van grondreserves in de jaren 70 het behoud of de ontwikkeling van halfnatuurlijke landschappen in het Brusselse Gewest heeft gewaarborgd of zelfs bevorderd (de bestemming als reservegebied op het gewestplan heeft een “grondbevriezing” tot gevolg waardoor in sommige gevallen de natuur terrein terugverovert). Indien het antwoord op die vraag ja is lijkt het concept halfnatuurlijk landschap in zekere zin afhankelijk te zijn van het bestaan van stedebouwkundige voorschriften. Dankzij het statuut als gevolg van de regeling van de ruimtelijke ordening kon het landschap niet alleen in stand worden gehouden maar kreeg het althans in eerste instantie zijn biologische rijkdom en ruimtelijke samenhang. Zoals wij verder in de tekst zullen laten zien maakt het bijzonder soepele karakter van de grondreserve alle mogelijke bestemmingen mogelijk. Op lange termijn, als gevolg van de toename van de vraag naar gebruik van de ruimte zijn die reserves gedoemd te verdwijnen. De bescherming die hierdoor wordt geboden is dan ook meer dan kortstondig. De beslissing tot bestemmingsverandering van het reservegebied zal, dat zal voor iedereen duidelijk zijn, voornamelijk een politieke beslissing zijn, zowel op gewestelijk als op gemeentelijk vlak. Voor bepaalde landschappen kunnen door de beleidskeuzen van de gemeente zelf correctieven op de bestemming van de landschappen op het gewestplan worden aangebracht (zo heeft de gemeente St.-Agatha-Berchem gedeeltelijk de bestemming van het Kattebroek, dat op het gewestplan als woongebied voorkomt, gewijzigd). In andere gevallen kan daardoor afbreuk worden gedaan aan de integriteit van sommige landschappen (het Scheutbos bv.)· Het zal uiteindelijk het Gewest als toeziende overheid, en als maker van de algemene bestemmingsplannen zijn die de toekomst in handen heeft van de halfnatuurlijke landschappen die momenteel als grondreservegebied zijn beschermd.

133De gewestelijke instanties lijken niet te aarzelen een beroep te doen op de regeling betreffende de monumenten en landschappen om bepaalde halfnatuurlijke landschappen te beschermen. Voor de zes behandelde landschappen zijn drie beschermingsprocedures aan de gang en een andere in het ontwerpstadium. Zoals wij in het juridische gedeelte zullen zien zou dit instrument op korte termijn weleens het meest adequate kunnen blijken te zijn voor het behoud van de meest uitzonderlijke landschappen van het Brusselse Gewest.

134Het zal verbazing wekken dat geen beroep wordt gedaan op juridische instrumenten waarin het natuurbehoudrecht voorziet. Van de zes behandelde landschappen is slechts één een natuurreservaat (cfr. het Moeraske, maar dat reservaat bestrijkt niet heel de oppervlakte van het landschap). Dat neemt evenwel niet weg dat bepaalde landschappen ontegensprekelijk van belang zijn op biologisch gebied, met name vanwege hun uitgestrektheid (cfr. Neerpede en Kauwberg). Zoals wij in het juridische deel zullen beklemtonen wordt de natuurbehoudregeling door de meeste betrokkenen overtreden.

Notes

1 De informatie die volgt is gevonden in De cartografische benadering van de probleemwijken van de Brusselse agglomeratie, Koning Boudewijnstichting, 1983.

2 Zie Commission ornithologique de Watermael-Boitsfort, Le plateau de la foresterie doit être sauvé!, Brussel, 1987, inzonderheid p. 6 en 43.

3 Zie voor meer details, Commission Ornithologique de Watermael-Boitsfort, Ibidem.

4 R. HARRISON, Forêts. Essai sur l’imaginaire Occidental, Parijs, 1992.

5 Dat wordt tegengesproken door de schepen van stedebouw en sport van Watermaal-Bosvoorde. Cfr. evenwel de foto van werkzaamheden die verscheen in Ph. GOLARD, Au sud de Bruxelles, rififi autour d’une zone verte sans affectation, LM libre Belgique, 19-20 mei 1993.

6 Zie ligging op de kaart: B.I.M. Het Kattebroek te Sint-Agatha-Berchem, Brussel, 1990, p. 4.

7 Ibidem, pp. 10-11.

8 Zie S. GODEFROID, Bases écologiques de l'aménagement du territoire du Scheutbos a Molenbeek-Saint-Jean et du Kattebroeck d Berchem SainteAgathe, in Les Cahiers des Réserves Naturelles, 1992 (nr 1), p. 51.

9 B.I.M., De merkwaardige bomen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, nr. 1, Sint-Agatha-Berchem.

10 Dat is misschien een beetje een “optimistische” beoordeling.

11 Ibidem, p. 51

12 Centrale Ornithologique Aves-Bruxelles, Atlas des oiseaux nicheurs de Bruxelles, Aves, Luik, 1993 (in voorbereiding).

13 Brief van het gemeentebestuur van Sint-Agatha-Berchem van 22.6.92, nr. 624/92 EC.

14 De gemeenteoverheid wacht af hoe de procedure voor de bescherming van het landschap verloopt alvorens het BBP definitief aan te nemen. Een oplossing die denkbaar is volgens de informatie waarover wij beschikken wanneer de bufferzone van 3 meter ten oosten van de Katteweg uiteindelijk niet zou worden beschermd, zou er in kunnen bestaan in een BBP strikte richtlijnen op te nemen betreffende het gebruik van die bufferzone, met dien verstande evenwel dat, met inachtneming van die richtlijnen, de percelen die ten oosten van de Katteweg gelegen zijn tot aan die weg toch gebruikt mogen worden.

15 F. HAUMONT, Urbanisme, in Répertoire Notarial, Brussel, 1988, t. XIX, livre XIV, p. 121

16 Brief van het gemeentebestuur van Sint-Agatha-Berchem van 22.6.92, nr. 624/92/EC.

17 Ibidem.

18 S. GODEFROID, Carte d’évaluation phytoécologique du Scheutbos, 1990.

19 S. GODEFROID, Bases écologiques..., op. cit., pp.48-49.

20 Ibidem, p. 49; vergelijk 41 soorten (broedvogels?) die H. DE CONINCK geeft in Zennegroen, 1993/1, p. 16.

21 “De aanleg van het park is toevertrouwd aan het bestuur van het Groenplan. De Commissie voor Leefmilieu West-Brussel werd bij het proces betrokken. Het Gewest heeft met name het plan gewijzigd om een honderdtal breedbladige wespenorchissen (Epipactis helleborine) te beschermen,een orchidee die door mevrouw S. GODEFROID, botanica, was gelokaliseerd. In het ontwerp van streekpark (...) worden het natuurlijke reliëf en de natuurlijk loop van de “Leybeek” behouden en worden twee vijvertjes aangelegd. In het aanplantingsplan zijn 50 a bestemd voor struikpartijen van inlandse soorten, 41 a voor bosaanplanting aan de grens van het park en de “Cité Joyeuse” en 33 a voor Oude variëteiten van hoogstammige fruitbomen. Het aantal volkstuintjes wordt op 30 teruggebracht gelet op een ruimte (2 400 m2) die gereserveerd is voor het Molenbeekse verenigingswezen (waaronder De Commissie voor leefmilieu West-Brussel). De volkstuintjes zullen worden toegewezen aan inwoners van de gemeente Molenbeek, voor zover zij lid zijn van de VZW “Coin de Terre”, en de zeer strikte regels van die vereniging worden nageleefd. Op elk perceel volstuintje komt een houten tuinhuis van 1,37 x 1,38 m. en langs de percelen komen een haag en een afsluiting van houten latwerk. Er zijn twee tuinhuizen van 36 m2 gepland, waaronder één voor diverse verenigingen. Voorts zullen het Gewest en verenigingswezen het fokken van dieren aanmoedigen (pluimvee, schapen, paarden)”, (S. GODEFROID en anderen, un site semi-naturel à sauvegarder: Le Scheutbos, De Commissie voor Leefmilieu West-Brussel, 1992, p. 14).

22 Bouwgrond tussen de Machtenslaan en de Schoneslaapsterstraat.
Bouwgrond hoek Mettewielaan en Scheutbosstraat.
Bouwgrond hoek Palokestraat en Ninoofsesteenweg naar Dilbeek.
Bouwgrond tussen de Tamariskenlaan en Osseghemveldweg.
Bouwgrond Sebrechtslaan (bij een tehuis).
Bouwgrond hoek Kasterlindenstraat en Heylensstraat op Berchem.
Bouwgrond Hoogbosstraat op Berchem...

23 Zie M. TANGHE, Le Kauwberg: un site a sauvegarder a Uclle, Réserves Naturelles, 1987/2, pp. 33-38.

24 Zie voor meer details: M. TANGHE, Promenade botanique au Kauwberg, Brussel, L.A.K. (Ligues des Amis du Kauwberg), 1986 (monographie n°l), p. 1 en volgende.

25 D. VAN DER ELST et O. HANOTTE, Avifaune nicheuse du Kauwberg,Aves, 15, 1978/4, pp. 158-177.

26 Centrale Ornithologique Aves-Bruxelles, op. cit.

27 Zie C. JOUKOFF, Les oiseaux du Kauwberg, Réserves Naturelles, 1987/2, p. 39.

28 Vergelijk artikel 5, tweede lid van de Brusselse ordonnantie van 1991.

29 Wij verwijzen in dat verband naar de tekst van N. DE SADELER en J. SAMBON, in dit volume.

30 Wij nemen hier het gebied over zoals omschreven door Th. WAUTERS, Etude écologique et paysagère du Moeraske, Brussel, ULB (licentiaatsverhandeling), 1991, p. 57bis (volgens Th. WAUTERS is die omtrek uiteindelijk door BIM zelf overgenomen).

31 Th. WAUTERS, Ibidem, p. 21.

32 Th. WAUTERS, Ibidem, pp. 62 e.v.

33 Th. WAUTERS, Ibidem, p. 71.

34 Voor bijkomende details zie de reeds gecitererde studie van Th. WAUTERS.

35 Hoewel de aard (staatsreservaat of erkend natuurreservaat) van dat reservaat niet expliciet in het besluit van 4.4.192 wordt vermeld lijken het feit dat dat besluit naar artikel 9 van de voormelde wet van 12.7.1973 verwijst (artikel dat betrekking heeft op de staatsnatuurreservaten) en niet naar artikel 10 (dat de erkende reservaten betreft), het feit ook dat een adviescommissie en een ingenieur van waters en bossen op het punt staan te worden aangesteld en het Gewest het betrokken terrein huurt erop te wijzen dat het wel degelijk om een staatsreservaat gaat. Hoewel, wat een staatsreservaat betreft, de wet van 12.7.1973 in artikel 15 aangeeft: “Voor elk straatsnatuurreservaat wijst de Minister van Landbouw de ingenieur van waters en bossen aan die met het beheer ervan is belast” moet hier toch worden opgemerkt dat de overeenkomst die op 1.10.91 tussen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en MOB werd gesloten in artikel 1 bepaalt dat het Gewest aan MOB gratis alle rechten van beheer toekent (...) van alle terreinen die het bezit of waarop het een recht van eigendom, huur of gebruik zal verkrijgen binnen de grens die in rood is aangegeven op het plan dat als bijlage bij de overeenkomst gaat. Hoedat medebeheer waarin de teksten niet voorzien, zal georganiseerd worden, zal de praktijk moeten uitwijzen. Dat recht van beheer dat aan MOB is toegekend is het gegeven dat voedsel verschaft aan de gedachte dat het hier veeleer om een erkend natuurreservaat gaat, "een beschermd areaal dat door een natuurlijke persoon of rechtspersoon, de Staat uitgezonderd, word beheerd (...)” (artikel 17 van de wet van 12.7.1973).

36 Centrale omithologique, Aves-Bruxelles, op. cit.

37 Behalve het oostelijke gedeelte ervan waar het parkgebied (van het B.P.A.) groter is dan het groengebied (van het gewestplan) naar het noorden toe. Bovendien moet van het parkgebied een zuidwesthoek worden uitgesloten die in het bijzonder plan van aanleg eveneens als land-en tuinbouwgebied is ingetekend.

© Presses de l’Université Saint-Louis, 1994

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540