Version classiqueVersion mobile

1884 : Un tournant politique en Belgique

 | 
Emiel Lamberts
, 
Jacques Lory

Discussies

Texte intégral

Lezing van R. FALTER

1L. Preneel wijst op de mogelijkheden tot manipulatie van het kiezerskorps binnen het censuskiesstelsel. Door een wijziging van de fiscale wetgeving onder de katholieke regering-d'Anethan en onder het liberale ministerie-Frère-Orban-Van Humbeeck werden de kasteleinen, respectievelijk de parochiegeestelijkheid en groepen boeren uit het kiezerskorps geweerd. Vanuit dit gegeven wordt gevraagd wat met de geestelijkheid als kiezersgroep is gebeurd in de jaren 1880.

2Antwoord: Een algemene lijn is er niet te trekken. In bepaalde districten ging de geestelijkheid er tussen 1880 en 1884 op vooruit. In Neufchâteau was er zelfs een relatief grote toename van het aantal priesterkiezers. In het algemeen kan gesteld worden dat er, na de maatregelen van 1878-1880, toen heel wat clerici uit het kiezerscorps verdwenen, een zeker herstel intrad.

3J. Stengers vestigt er de aandacht op dat kleine rurale arrondissementen in Wallonië als Neufchâteau en Philippeville tot 1880 afwisselend in liberale en katholieke handen waren. Nadien gingen ze echter definitief naar het katholieke kamp over. Dit moet allicht in verband gebracht worden met de schoolstrijd. Een politieke liberale opstelling was vanaf dat ogenblik blijkbaar niet langer te verenigen met een praktiserend katholicisme. De kiezer werd voor een moeilijke keuze geplaatst. In de rurale gebieden maakte hij eerder een confessionele keuze.

4Antwoord: De schoolstrijd kan gezien worden als een verklaringsfactor voor de definitieve katholieke doorbraak in de rurale streken, maar zeker niet als de enige. In de polarisatie tussen liberalen en katholieken speelde de landbouwproblematiek ook een belangrijke rol. Dit wordt bevestigd door een analyse van de stemmingen over protectionistische wetsvoorstellen in het parlement. De liberale volksvertegenwoordigers van de kleine Waalse arrondissementen onthielden zich in 1885 bij een stemming over de invoering van protectionistische tarieven en stemden in 1886 tegen. Nu blijkt het juist om die districten te gaan waar de katholieken in de jaren 1880 verder doordrongen.

5R. Van Eenoo onderschrijft Falters bemerking met betrekking tot de landbouwproblematiek. Hij voegt er aan toe dat de agrarische kwestie niet alleen in de rurale Waalse arrondissementen een belangrijke rol speelde. In Vlaanderen kan, zeker voor de jaren 1883-1884, hetzelfde vastgesteld worden. Onderzoek voor West-Vlaanderen van de kiesmeetings en van de kiespamfletten leert dat er veel minder sprake was van de "ziel van het kind" dan van de invoer van graan enz. Zeker in de landbouwgebieden was de impact van de agrarische problematiek groter dan die van de politiek-ideologische kwesties.

6Antwoord: De landbouwkwestie bepaalde zeker mee het katholiek succes. Zij speelde vooral in de traditioneel strijdend katholieke gebieden een mobiliserende rol. Toch mag de betekenis ervan ook niet overschat worden. In de arrondissementen waar in 1884 de beslissing uiteindelijk viel had deze kwestie eerder een secundaire betekenis (Zie over de rol van de landbouwkwestie ook de interventie van L. Van Molle, infra p. 182-183).

Lezing van J.L. SOETE

7J. Stengers stelt dat het onderzoek over het katholiek programmisme best in een iets breder perspectief zou gesitueerd worden. Het ware interessant na te gaan welk de houding van de verschillende Belgische partijen was ten aanzien van het 'dwingend mandaat'. Aan liberale zijde was Th. Verhaegen bepaald geen voorstander van een bindend programma. Hij vreesde dat een dergelijk programma een factor van verdeeldheid zou worden binnen de liberale partij.

8Antwoord: De argwaan van de parlementsleden tegenover een dwingend mandaat was inderdaad vrij algemeen. Dit hield ondermeer verband met het karakter van de toenmalige partijen. Die waren gebaseerd op kiesverenigingen, hoofdzakelijk uit notabelen samengesteld. Deze notabelen verdedigden voornamelijk lokale belangen. Een bindend nationaal programma dat hun initiatieven op regionaal vlak zou beperken, leek hun bijgevolg niet wenselijk. Wat de katholieke opinie betreft, die nam ook geen eensgezind standpunt in ten aanzien van het programmisme. In de katholieke pers waren er minstens drie standpunten: de kranten die een dwingend mandaat aanvaardden(bv. Le Constitutionnel, Le Courrier de Bruxelles), de kranten in het spoor van La Patrie, die althans een minimum van eisen van het katholieke land wilden ingewilligd zien en tenslotte de strekking van Le Bien Publia, die alle grieven in het programma wilde opgenomen zien.

9L. Wils stelt dat dikwijls gewezen is op de antigrondwettelijke bedoelingen van de ultramontanen of tenminste van sommigen onder hen. Hij heeft hiervan nog nooit sluitende bewijzen gevonden. Hij vraagt citaten of documenten van ultramontanen, niet van hun liberale of liberaalkatholieke tegenstanders, waarin de artikelen van de grondwet die ze wilden gewijzigd zien en de vrijheden die ze wilden geschrapt zien opgesomd staan.

10Antwoord: Er kan minstens gewezen worden op de brochure Catholique et Politique van Arthur Verhaegen. Dit geschrift bevatte niet een opsomming van de concrete artikelen van de grondwet die men wenste te herzien maar uit de hele tekst sprak - zonder op details in te gaan- de bedoeling van Verhaegen en zijn ultramontaanse vrienden om op termijn de grondwet te herzien.

  • 1 De inhoud van dit document wordt samengevat in het artikel van L. Wils, noot 9.

11E. Lamberts meent dat hij het door L. Wils gevraagde bewijsmateriaal kan leveren. Hij legt een document voor uit het archief van Joseph de Hemptinne met een concrete formulering van alle passages in de grondwet die volgens de radicale ultramontanen moesten herzien worden, met daarnaast een alternatieve formulering ervan1. Er is trouwens niet enkel dat éne document van J. de Hemptinne. Diens weigering cm de eed van trouw aan de grondwet af te leggen wijst in dezelfde richting. In het weekblad La Croix (1874-1878) werd de Belgische grondwet herhaaldelijk scherp bekritiseerd. Ook in de "Confrérie de St-Michel" stond men erg kritisch ten aanzien van de Belgische grondwet. De vermelde brochure van Verhaegen was hiervoor symptomatisch.

Lezing van L. WILS

12E. Witte is van oordeel dat in het proces van machtsverwerving door de katholieken en het machtsbehoud na 1884 de rol van de katholieke partij als organisatorische kracht tezeer geminimaliseerd werd. Het is juist dat er op nationaal vlak een gebrek aan coördinatie was-wat samenhing met het burgerlijk karakter van de partij, waarin het individualisme van de leden sterk was-maar op lokaal vlak was, vooral na 1893, de mobilisatiekracht niet gering. Door de uitbreiding van het stemrecht was het kiezerskorps immers veeleer een plattelandselectoraat geworden. Dat kiezerskorps kon door de geestelijken en een aantal plaatselijke notabelen gemakkelijker gemobiliseerd en gedisciplineerd worden dan voorheen, toen het meer stedelijk electoraat zich autonomer en individualistischer opstelde. De toegenomen impact van de clerus bewerkte mee dat de katholieke partij een meer confessioneel karakter kreeg.

13Antwoord: Deze bemerking is niet in tegenspraak met wat in de uiteenzetting werd naar voor gebracht. Zij bevestigt dat de katholieke partij er na 1894 voordeel bij had dat de godsdienst centraal werd gesteld in de kiesstrijd, terwijl de liberale partij er onder het censuskiesstelsel belang bij had de nadruk te leggen op de verdediging tegen het klerikalisme.

14E. Witte betwijfelt of het vooral de katholieke partij was die de nieuwe kiezers na 1848 aantrok. Het waren in essentie stedelijke kleinburgers die toen stemrecht kregen. Zij lagen aan de basis van de liberale doorbraak in de jaren 1860 en 1870. Het progressief liberalisme steunde voornamelijk op hen.

15Antwoord: Onderzoek met betrekking tot Antwerpen heeft alvast de conclusie opgeleverd dat de nieuwe kiezers na 1848 grotendeels door de katholieke partij werden gerecupereerd. Het ging cm een vlottende groep kiezers die nog niet, zoals de oudere, gebonden was aan een bepaalde partij en die dus bij verschillende fracties kon terechtkomen. Het langdurige katholieke overwicht na 1884 was alleszins voor een belangrijk deel op die nieuwe kiezersgroep gebaseerd. Tenminste in Vlaanderen, zeker op het platteland, waren de katholieken erin geslaagd deze middengroep grotendeels achter zich te krijgen.

16L. Van Molle onderschrijft zonder voorbehoud de stelling dat de landbouwkwestie voor het veroveren van een katholieke meerderheid evenals voor het behoud ervan, vooral na 1894, essentieel is geweest. De vaststelling van R. Van Eenoo, voor wat West-Vlaanderen betreft, dat de landbouwproblematiek in de pers in 1883-1884 veel aandacht kreeg, was ook buiten die provincie van toepassing. Toch moet de associatie katholieke partijlandbouw enigszins gerelativeerd worden wat de periode vóór 1884 betreft. Vóór 1882 was er geen uitgesproken belangstelling voor de landbouw aan katholieke zijde. Zo bevatte een katholiek programma, afgedrukt in Le Bien Publia in 1881, geen eisen met betrekking tot de landbouw. In het algemeen besteedde de katholieke pers tot op dat ogenblik weinig aandacht aan de landbouwproblematiek. Concreet hadden de katholieke politici ten behoeve van de landbouw enkel een paar maal glijdende invoerrechten geheven op graan (in de jaren 1830 en opnieuw in de jaren 1850). Zo poogde men een redelijk prijsniveau voor de boeren te waarborgen. De initiatieven van de katholieken waren dus niet opzienbarend. Daarnaast namen ook de liberalen enkele interessante maatregelen. Zij poogden als eersten een degelijk landbouwonderwijs op te zetten en zij brachten het agronomisch onderzoek op gang. Zo werd de bestrijding van fraude van kunstmeststoffen en boter voor het eerst vanuit liberale hoek gelanceerd. Alles bij elkaar echter hadden de katholieken meer dan de liberalen een structurele basis in de landbouwsector. Zij hadden een sterke binding met het agrarische milieu via de parochiale clerus, het onderwijs, de katholieke beroepsorganisaties enz. Pas wanneer er conjuncturele problemen optraden verhoogde de concrete inzet voor de landbouwbelangen.

17Antwoord: Er was zoiets als een psychologische binding van de katholieken met het platteland en van de liberalen - later trouwens ook van de socialisten - met de steden. Het ging niet enkel om de landbouwbelangen stricto sensu maar om een identificatie van de katholieken met het platteland, van de liberalen met de steden. Het ging dus niet enkel om de landbouwers (20% van de bevolking) maar om het 'platteland' (50%). Deze achtergrond helpt mee de machtsbasis van de katholieken verklaren.

18A. Duchesne vraagt zich af hoe het mogelijk was, gezien de scherpe partijstrijd, dat de wetgevende Kamers in 1885 vrijwel unaniem aan Leopold II de toelating verleenden om soeverein van de Kongo-Vrijstaat te worden. Het betrof een toepassing van het grondwetsartikel 62 dat bepaalde dat de koning niet tegelijk hoofd van een andere staat kon zijn zonder de goedkeuring-met een twee derde meerderheid-van de beide wetgevende Kamers. Op verzoek van Leopold II diende Beernaert een dergelijk verzoek in. De Kamer verleende haar toestemming op 28 april 1885 met 124 op 126 stemmen, de Senaat op 30 april met 58 op 59 stemmen.

19Antwoord: Het land zag heel goed de economische voordelen die de kolonisatie kon brengen. Aan katholieke zijde was er natuurlijk de druk van de regering, daar zij voorstelde de wet goed te keuren. Daarenboven kan men veronderstellen dat het episcopaat, indien nodig, druk zal uitgeoefend hebben: de soevereine vorst moest gunstig gestemd worden met het oog op de missionering. Aan liberale zijde was er tevredenheid over Leopold II die enkele maanden voordien de ultra-katholieke ministers Woeste en Jacobs had ontslagen. Ook de socialisten betaalden de koning contant voor die maatregel. Dit bleek uiteraard niet uit de stemming in het parlement, waar de socialisten nog niet vertegenwoordigd waren. Wel kan dit afgelezen worden uit het programma van de in 1885 opgerichte Belgische Werkliedenpartij: hierin kwam de vraag naar de republiek niet voor (Voor verdere bedenkingen bij het Kongo-thema, zie infra p. 188-189).

20E. Lanberts vraagt zich af of L. Wils de versterking van het confessionalisme in de katholieke rangen na 1884 niet minimaliseert. De conservatieve partij had uiteraard ook reeds voordien een confessionele inslag, maar door de ontwikkeling van de gematigd-ultramontaanse beweging, die stilaan grote invloed kreeg op de katholieke pers, de katholieke 'werken' en in iets mindere mate op de katholieke partij, nam de bereidheid om de kerkelijke belangen op het voorplan te plaatsen in de politiek duidelijk toe.

21Antwoord: Er was nauwelijks een wijziging in de confessionele opstelling van de katholieken. Het verschil met vroeger was dat de katholieke partij voortaan, gezien haar versterkte machtspositie, beter haar programma ten uitvoer kon leggen. Dat gebeurde trouwens ook op andere vlakken dan het confessionele, dat slechts één onderdeel vormde van het belangenpakket dat de katholieke kiezers wilden verdedigd zien. Parallel met de uitbreiding van het stemrecht nam de bewustwording van de kiezers toe. De bevolking werd geleidelijk aan politiek wakker geschud en ging meer eisen stellen aan partij en regering. De katholieke partij zou trachten niet enkel aan de confessionele maar ook aan de flamingantische, de antimilitaristische en de agrarische desiderata te voldoen.

Lezing van L. KEUNINGS

22L. De Vos meent dat een belangrijk element in de verklaring van de handelwijze van de regering het besef was dat de burgerwacht een stevig liberaal bolwerk was. Wat de rijkswacht betreft moet men er zich voor hoeden de situatie van 1884 te vergelijken met de huidige toestand. Toen telde Belgie ongeveer 2000 rijkswachters, overwegend in plaatselijke brigades ondergebracht.

23Antwoord: Als men wil verklaren waarom de rijkswacht in 1884 noch door de regering noch door de burgemeester werd opgeëist, moet men inderdaad oog hebben voor het feit dat de effectieven verspreid waren. Blijft de vraag waarom de burgemeester, die het recht had de verspreide manschappen op te roepen, niet heeft gehandeld. Allicht stond een juridisch aspect een optreden in die zin in de weg, namelijk het feit dat de burgemeester automatisch de leiding over de operaties verloor wanneer hij de rijkswacht opeiste.

24L. De Vos wijst erop dat het aantal soldaten dat in 1884 in Brussel werd ingezet, allicht veel kleiner was dan de cijfers die in de pers vermeld werden. De meeste regimenten waren in vredestijd "ware skeletten". Men moet dus voorzichtig zijn bij de optelling van de ingezette eenheden.

25Antwoord: Het is inderdaad een moeilijke opgave precieze aantallen te berekenen. Anderzijds is het belangrijk de precieze omvang van de inzet van het militair apparaat te kennen. De cijfergegevens, vermeld in deze studie, zijn bekomen op basis van drie soorten bronnen: de liberale en de katholieke pers, de archieven van tijdgenoten en de orders van de minister van Oorlog. De aldus bekomen gegevens werden op een kritische wijze aan elkaar getoetst.

26S. Dupont: waar in 1884 het leger als een dreiging tegen de Brusselse burgerij achter de hand werd gehouden, werd het in 1886 bij de sociale onlusten effectief ingezet tegen een ander publiek. In welke zin was de houding van de regering in 1884 een soort van bewustwording, vooruitlopend op haar houding in 1886?

27Antwoord: wat in het licht van 1886 vooral van belang is geweest, is dat de regering-Beernaert er zich van bewust werd dat ze het leger preventief kon opeisen, zonder in het vaarwater van de goeverneur terecht te komen. Dat heeft veel belang gehad in 1886 toen er problemen waren met de goeverneurs, vooral te Luik. Wanneer de goeverneur daar weigerde het leger op te roepen, nam de regering het initiatief.

28S. Dupont: welk was de relatie tussen de verschillende machten die voor de ordehandhaving konden worden ingezet: het leger, de rijkswacht en de burgerwacht? werd de burgerwacht, die stilaan gepolitiseerd geraakte, niet een gevaarlijk werktuig?

29Antwoord: De politisering van de burgerwacht stelde stilaan een groot probleem. De burgerwacht werd naderhand gemilitariseerd en "gedecommunaliseerd". Door de wet van 1897 op de herinrichting van de burgerwacht kon de minister van Binnenlandse Zaken de burgerwacht onmiddellijk opeisen, een mogelijkheid waarover hij in 1884 niet beschikte. Tegen de achtergrond van de sociale rellen in 1886 ging men van de burgerwacht in feite "une armée de l'émeute" maken. Het valt te betwijfelen of de burgerwacht na 1886 wel een achteruitgang kende, zoals algemeen wordt aangenomen. Wat de rijkswacht betreft kan gesteld worden dat ze tot 1902 hoofdzakelijk op het platteland opereerde. Zo telde de brigade in de hoofdstad Brussel maar een zestigtal gendarmes!

30S. Dupont: Bestond er een weerstand aan katholieke zijde tegen de centralisatie van de ordehandhaving of trachtte de katholieke regering de centralisatie in haar voordeel te gebruiken?

31Antwoord: De oppositie tegen de centralisatie was vooral aan de zijde van de gemeenten groot. Die wilden hun bevoegdheden behouden. In Brussel was die reflex zeer uitgesproken. De centrale overheid maakte dan gebruik van "listen" zoals het militariseren en het decommunaliseren van de burgerwacht.

Lezing van J. STENGERS

32L. Wils blijft van mening dat de Kongokwestie een rol speelde in de beslissing van Leopold II om Woeste en Jacobs de laan uit te sturen. Indien de stemming aan liberale zijde in de zomer en de herfst van 1884 zo revolutionair was als uit de uiteenzetting van J. Stengers naar voor kwam, dan was het duidelijk dat de liberalen zonder een regeringswijziging nooit hun medewerking aan de Kongokwestie zouden verleend hebben. Anderzijds had de koning redenen om zich verzekerd te weten van de katholieke steun. J. Stengers stelt dat in vraag op basis van een passage uit Le Bien Publie van eind februari 1885. Dit is echter een zwak argument. Op dat ogenblik waren de katholieken inderdaad zwaar ontstemd over de vorst en allicht hadden zij toen hun houding gewijzigd. De koning kon vóór oktober 1884 redelijkerwijze rekenen op een brede steun voor zijn koloniale plannen, ook onder de katholieken. Het is een propagandistisch beeld van patriottisch-royalistische oorsprong, waarbij gesteld wordt dat de elite en het volk een bekrompen blik hadden inzake de koloniale problematiek en de koning daarentegen een geniale visie. In feite hebben het land en de elite Kongo veel vroeger willen annexeren dan men het in de geschiedschrijving gewoonlijk voorstelt.

33G. Dumont is van oordeel dat de stellingen van J. Stengers en L. Wils niet tegengesteld hoeven te zijn. De bezorgdheid van Leopold II om een regering te hebben die meer gerespecteerd zou worden door de liberale minderheid en daardoor beter zou kunnen regeren, kwam uit de door Stengers geciteerde teksten duidelijk naar voor. De koning kan er echter tegelijkertijd aan gedacht hebben de regering-Malou op te offeren aan zijn koloniaal plan.

34Antwoord: Het is moeilijk op het terrein van de psychologische plausibiliteit formele uitspraken te doen. In oktober 1884 was de Kongolese kwestie voor Leopold II nog zeer "fluide". Illustrerend in dat verband was de vraag van de koning aan de buitenlandse mogendheden om de soevereiniteit van Kongo te erkennen voor hem of voor één van de leden van zijn familie. Op dat ogenblik, toen het nog onzeker was of het artikel 62 van de grondwet al dan niet problemen zou opleveren, dacht de koning dus nog aan een "achterpoortje".

Notes

1 De inhoud van dit document wordt samengevat in het artikel van L. Wils, noot 9.

© Presses de l’Université Saint-Louis, 1986

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search