Édition de la Vita s. Iuliani (BHL 4545)
p. 99-123
Remerciements
Je tiens à remercier chaleureusement Armelle Le Huërou, dont l’aide a été indispensable pour établir le texte de cette édition, à la fois sur le plan technique et sur celui de l’argumentation.
Texte intégral
Les éditions antérieures
1La Vita s. Iuliani BHL 4545 a déjà fait l’objet de trois éditions, toutes relativement anciennes. Les deux premières, réalisées par P. Piolin puis par L. Persignan, respectivement en 1863 et 1886, ont été établies exclusivement à partir du manuscrit 224 de la bibliothèque du Mans (désormais M) et contiennent de nombreuses erreurs de transcription1. Ces deux éditions ont en outre « classicisé » le texte2. Si P. Piolin édite ce dernier en continu, L. Persignan est le premier à avoir introduit des paragraphes, sur des critères inconnus.
2À la suite de ces éditions relativement fautives et peu commodes d’utilisation, le travail réalisé au début du xxe siècle par A. Ledru et G. Busson a été longtemps considéré comme une référence3. Leur objet était d’éditer l’essentiel du contenu du manuscrit M, notamment les Actes des évêques du Mans, et c’est dans cette perspective qu’ils donnèrent une nouvelle version de BHL 4545, beaucoup plus juste que les précédentes. S’ils ignoraient l’édition de Persignan4, ils ont corrigé en profondeur le travail de Piolin en travaillant sur M : on note un effort de restitution du recours du manuscrit à l’onciale ou aux minuscules, comme une introduction des lectiones liturgiques indiquées sur le codex. Surtout, à la différence des éditions antérieures, leur travail incorpore les leçons d’un second manuscrit : Chartres, bibliothèque municipale 115 (1/G) [désormais C], détruit dans un incendie en 1944, qui est un témoin de BHL 4546 et qui a donc plusieurs passages communs avec BHL 4545. La disparition de ce manuscrit confère ainsi à l’édition d’A. Ledru et G. Busson une valeur supplémentaire, dans le sens où elle constitue désormais le dernier conservatoire des leçons de C, nécessaire pour établir les liens de parenté entre les témoins de BHL 4545 et BHL 4546.
3L’un des problèmes majeurs est donc le crédit que l’on accorde au travail d’A. Ledru et G. Busson pour établir les leçons de C. La qualité de cette édition peut être évaluée en fonction de deux critères. 1) La transcription de M est-elle correcte ? Globalement, ce manuscrit a été plutôt bien transcrit et il constituait sans nul doute le témoin principal des deux éditeurs, puisque l’on ne comptabilise que peu d’erreurs de transcription, si l’on laisse de côté quelques formes de classicisation du texte qui correspondent aux critères scientifiques de l’époque5. On peut ajouter en outre que certains choix apparaissent aujourd’hui comme datés : par exemple, considérer Xianis comme une variante de christianis, ou – au contraire – ne pas tenir compte de l’ordre des mots comme étant des variantes, etc. 2) La transcription de C est-elle correcte et (surtout) exhaustive ? Un premier élément de fragilisation du travail de A. Ledru et G. Busson réside dans le fait qu’ils ont considéré le manuscrit de Chartres comme un témoin de la Vie de Julien qu’ils éditaient (« en grande partie et avec de légères variantes »), alors que, quatre ans plus tôt, les bollandistes avaient distingué deux versions du texte, BHL 4545 (contenue dans M) et BHL 4546, renvoyant même pour cette dernière à la notice du manuscrit de Chartres établie par A. Poncelet pour les Analecta Bollandiana en 18896. En examinant de près le travail des éditeurs sur C, on comprend qu’il s’agissait pour eux d’un manuscrit secondaire (M constituant leur manuscrit de référence), ce qui laisse penser que leur transcription de C n’a pu être que partielle. C’est la raison pour laquelle la présente édition n’a indiqué en notes les leçons du manuscrit de Chartres que lorsqu’elles correspondaient aux critères scientifiques actuels et surtout lorsqu’elles étaient clairement indiquées comme variantes par Ledru et Busson (afin de ne pas déduire de l’absence d’indication des éditeurs une absence de variante du manuscrit).
Les manuscrits
4La Vita s. Iuliani BHL 4545 ne se trouve en entier que dans un seul témoin : M, qui date des années 1136-1165, et qui était utilisé par le chapitre cathédral du Mans7. On y note l’intervention de deux mains : la principale qui a copié l’ensemble du texte, et une main (peut-être plus tardive) qui est intervenue pour corriger ici et là certains mots, ou ajouter des informations marginales. Ce manuscrit présente aussi des signes propres pour conserver ou supprimer des leçons8. Dans M, la Vita est partiellement divisée en leçons liturgiques, notamment au début. Elles n’ont été suivies que partiellement dans la scansion du texte édité ensuite, mais elles ont été mentionnées en notes.
5Ce manuscrit est bien écrit sur le plan graphique, mais il est tardif et contient en plusieurs endroits des erreurs – notamment dans les Actus (oubli de mots, copie de termes manifestement non compris). Dans la partie où a été copié notre texte, on note plusieurs grattages et/ou corrections de mots dont l’examen permet de conclure qu’ils ont été insérés, pour la plupart, au moment de l’écriture du codex, et ne se trouvaient donc pas dans le texte que le copiste avait sous les yeux. En d’autres termes, M corrige et réécrit beaucoup, peut-être son auteur lit-il mal aussi le manuscrit qu’il copie.
***
6Pour établir le texte de BHL 4545, il faut tenir compte d’autres manuscrits qui ne contiennent pour la plupart qu’une partie du texte, notamment les témoins de BHL 4546 et une infime partie de ceux de BHL 4544. Les manuscrits ont été décrits à plusieurs reprises dans ce volume et je renvoie donc aux différentes contributions qui les évoquent9. Je m’en tiendrai ici à une liste succincte des manuscrits, de leur datation, des sigles utilisés dans l’édition et, éventuellement, de l’état du manuscrit.
| Manuscrit | Sigle | Datation présumée | Version |
| Le Mans, BM, 224 | M | 1136-1165 | BHL 4545 |
| Vatican, Reg. lat. 318 | V | Fin ixe-début xe siècle | BHL 4546 |
| Chartres, BM, 63 (al. 115 1/G) | C | Vers 955-960 ? | |
| Paris, BnF lat. 12606 | P | Fin xiie siècle | |
| Paris, Arsenal 996 (43 H. L.) | A | xiie ou xiiie siècle | |
| Charleville, BM, 254-iv | Cille | Milieu du xiie siècle | BHL 4544 explicit |
| Reims, BM, 1405 (K. 785) | R1 | xie siècle | |
| Manuscrit Reims 1410 | R2 | xie siècle | |
| Manuscrit Reims 1411 | R3 | xiiie siècle | |
| Münster, UB, 214/I | Mü | xve siècle | BHL 4544 prologue |

7Le décompte des variantes a été rendu complexe par l’absence d’information directe sur C, problème auquel vient s’ajouter le changement des normes scientifiques concernant l’édition de texte entre 1902 et aujourd’hui. Ont été considérées comme variantes significatives :
- Les adjonctions, omissions, changements de mots ou de membres de phrases.
Les transformations de cas grammaticaux des substantifs/adjectifs ou de temps des verbes.
Les modifications dans l’ordre des mots d’une phrase (même si les termes sont les mêmes).
8N’ont pas été considérées comme variantes significatives (même si je les ai mentionnées dans les notes de l’édition) :
- L’orthographe de certains mots (par exemple, l’usage ou pas du y dans certains termes au lieu d’un i, l’utilisation de amm- pour adm-, l’adjonction de h à certains termes).
L’usage indifférencié de œ, æ ou ę.
9Au total, 245 lieux variants entre les manuscrits ont été répertoriés. Les variantes de C n’ont été comptabilisées que lorsqu’elles étaient explicitement mentionnées par A. Ledru et G. Busson. Le décompte de ces lieux variants permet d’établir des groupes de manuscrits qui s’opposent à d’autres manuscrits/groupes de manuscrits. Toutefois, afin que les résultats ne soient pas faussés par les variantes – peut-être approximatives – de C, la réflexion s’est fondée sur le décompte des variantes des seuls manuscrits subsistants, ce qui réduit le nombre de lieux variants à 240.
| M | VPA | 86 | 35 % |
| MVP | A | 82 | 34 % |
| MA | VP | 12 | 5 % |
| VP | A | 9 | 4 % |
| M | VP | 8 | 3 % |
| M | A | 6 | 2 % |
| MVPCille R1 R2 R3 | A | 6 | 2 % |
| MVPA | CilleR1R2R3 | 5 | 2 % |
| MVA | P | 3 | 1 % |
| M | VPACilleR1R2R3 | 3 | 1 % |
| MVPAR1 R2 R3 | Cille | 3 | 1 % |
| M | VA | 2 | 1 % |
| M | P | 2 | 1 % |
| VA | P | 2 | 1 % |
| M | CilleR1R2R3 | 2 | 1 % |
| MCille R1 R2 | R3 | 1 | 0 % |
| MPA | V | 1 | 0 % |
| MV | PA | 1 | 0 % |
| MP | VA | 1 | 0 % |
| MVPACille R2 R3 | R1 | 1 | 0 % |
| MV | PACilleR1R2R3 | 1 | 0 % |
| MVP | CilleR1R2R3 | 1 | 0 % |
| CilleR1R2R3 | A | 1 | 0 % |
| MVPACilleR1R2 | R3 | 1 | 0 % |
| MVPCilleR1R2 | A | 1 | 0 % |
| MVPCilleR1R2 | R3 | 1 | 0 % |
| Total | 240 | 100 % |

Relations entre les manuscrits de BHL 4545 et BHL 4546
10V ne présente qu’une seule variante par rapport aux autres manuscrits (avec la présence d’un grattage), ce qui signifie qu’il est assez haut dans la généalogie, proche de l’archétype de BHL 454610. Chaque autre manuscrit présente en revanche des variantes propres, par rapport à au moins un codex : M (105 variantes), A (100 variantes), P (7 variantes) et C (4 variantes).
11Les pourcentages les plus élevés de variantes dessinent deux ensembles de trois manuscrits, où le groupe VP forme une famille qui présente les mêmes lieux communs, soit avec A contre M (ceci concerne les variantes propres à BHL 4546), soit avec M contre A (ce qui s’explique par le fait que A, manuscrit le plus tardif, contient beaucoup de variantes qui lui sont propres et qui constituent souvent des erreurs grammaticales ou lexicales). On peut tenter tout d’abord de préciser les rapports entre V et P, dont la parenté est évidente. L’examen des neuf variantes ne permet pas d’affirmer que P a copié directement V, puisque les deux témoins ne présentent pas de faute commune : néanmoins P est plus fautif que V11.
12On remarque aussi que M et A se rencontrent dans douze lieux, pour certains très significatifs, qui attestent qu’ils dérivent d’une source commune (X)12. Ce manuscrit A – qui introduit beaucoup d’erreurs qui lui sont propres – présente en outre une parenté avec le manuscrit de Chartres, tel qu’on le connaît par l’édition de A. Ledru et G. Busson. Ces dernières ont été répertoriées dans le tableau de la page suivante.
13Ce sont surtout les deux dernières variantes qui permettent de supposer une parenté entre A et C, dans le sens où la similitude des leçons ne peut y être fortuite (alors qu’on pourrait imaginer des corrections identiques, fruits du hasard, dans les quatre premiers cas) : le copiste de A n’aurait pu passer sans modèle de coepit à coeperat et a fortiori de « gloriatur Deus per immortalia » à « regnat in ». Si l’on observe à présent les différences entre ces deux manuscrits, on peut tenter de préciser ce rapport de filiation entre A et C. Pour la majorité des variantes de C (du moins celles que l’on connaît par rapport à M dans l’édition de A. Ledru et G. Busson), A ne fait en effet qu’ajouter des erreurs qui lui sont propres13. Malgré tout, A ne peut avoir été copié directement sur C, en raison d’une leçon du § 10 qui laisse supposer que A et C ont copié une source commune (que j’appellerai Y)14. A permet ainsi, dans une certaine mesure, d’avoir accès aux leçons de C, qu’il a vraisemblablement déformées en partie15. Pour établir le texte de BHL 4545, toutefois, ce manuscrit tardif n’apporte souvent pas grand-chose et introduit beaucoup d’erreurs. Chaque fois que A procède seul à des inversions, à des omissions ou à des ajouts de termes, je les ai considérées comme des leçons individuelles et ne les ai pas signalées dans l’apparat critique, afin de l’alléger ; j’ai fait de même lorsqu’il introduisait manifestement des erreurs16.
| Paragraphe | Groupe variant 1 | Groupe variant 2 | Leçon du groupe 1 | Leçon du groupe 2 |
| 8 | M | CA | fusis | fisis |
| 8 | VP | CA | fisus | fisis |
| 11 | MVP | CA | Ruiliacus | Ruiliacum |
| 14 | MVP | CA | delusos, ac | delusos esse ac |
| 14 | MVP | CA | a sancto iuliano | a sancto iualiano episcopo |
| 22 | MVP | CA | coepit | coeperat |
| 22 | MVP | CA | gloriatur Deus per immortalia | regnat in |

14Au total, on a donc deux familles de manuscrits, entre lesquelles les relations de parenté sont difficiles à établir : d’une part le groupe VP (où se trouve le manuscrit le plus ancien, proche de l’archétype de BHL 4546) et d’autre part le groupe MCA (qui semble plus fautif, mais où se trouve l’unique témoin entier de BHL 4545). C’est presque toujours le groupe VP qui est supérieur au groupe M(C)A, en termes de choix de variantes17.
Fig. 1. – Deux familles de témoins.

15L’existence de ces deux familles et la généologie (relative) des témoins qui en résulte laissent ainsi penser que BHL 4545 découle de BHL 4546 : elle en constitue une recension, dont la date est difficile à préciser. Cette première version de BHL 4545 (Z) est toutefois nécessairement antérieure au manuscrit M18, puisqu’il existe des témoins partiels du texte, issus de la province ecclésiastique de Reims, qui datent du xie siècle.
Le groupe Cille, R1, R2, R3
16Plusieurs manuscrits de BHL 4544 utilisent certains passages de BHL 4545, comme conclusion du texte de Létald19. Leur généalogie est relativement simple à reconstituer. R2 présente des variantes communes avec les trois autres, sans leçon propre : R2 est donc placé avant les autres dans la généalogie. R2 est aussi le seul manuscrit à ne pas structurer le texte avec des initiales, alors que tous les autres le font au même endroit et de la même manière. Il y a donc vraisemblablement un modèle perdu de cette mise en page (R’), qui structurait bien le passage comme Cille, R1 et R3 et dont le texte était sans doute similaire à celui de R2.
17Il y a donc au moins un archétype antérieur (R), le premier à avoir effectué le montage sur un témoin perdu de BHL 4545, entre les premières décennies du xie siècle (rédaction de Létald) et la copie de R2 au cours du xie siècle, bien avant la rédaction de M. Sur cet archétype, on peut formuler deux hypothèses : a) soit il structurait le texte avec des initiales (structure reprise par R’ et effacée par R2) ; b) soit il présentait une rédaction continue (reprise par R2, mais restructurée autour d’initiales par R’).
Fig. 2. – Stemma des chapitres conclusifs de BHL 4544 utilisant BHL 4545.

Principes d’édition
18Les leçons de M ont été données systématiquement dans le texte de l’édition, en précisant en notes les cas où elles étaient visiblement propres au copiste de ce manuscrit (suite à des grattages par exemple), et en indiquant aussi les variantes d’autres manuscrits, presque toujours plus correctes sur le plan grammatical.
19Comme souligné plus haut, je n’ai pas indiqué toutes les leçons propres de deux manuscrits particulièrement fautifs, A et Cille, parce qu’elles n’apportaient rien à l’établissement du texte (mais je les ai malgré tout recensées et étudiées pour tenter de comprendre les relations entre les témoins subsistants). En revanche, j’ai indiqué les variantes de ces manuscrits lorsqu’elles étaient partagées par d’autres témoins.
20J’ai mentionné les variantes en notes de bas de page. Les citations et réminiscences bibliques ont été indiquées directement dans le texte, en italique, avec les références exactes en notes de fin20. Dans l’apparat critique final ont également été mentionnées les réminiscences/emprunts de sources antérieures, indispensables pour prendre la mesure de la dimension de « montage » du texte et pour comprendre aussi certains choix concernant les leçons finalement retenues21.
Vita sancti Iuliani (BHL 4545)
21[fo V ro 2] Incipit vita sancti Iuliani cenommanicae urbis primi episcopi, qui fuit Romae nutritus et septem liberalibus disciplinis pleniter imbutus, et postea Petri et aliorum apostolorum doctrina sapienter eruditus, eorumque exempla secutus, et ab ipsis apostolis in numero LXX discipulorum per manus impositionem ordinatus, atque post obitum sancti Petri, sicut ipse iusserat, a beato Clemente, eius successore, Domino adminiculante, episcopus consecratus, et ad Gallias una cum sancto Dionisio, datis sibi sociis Turibio cardinali presbitero, et Pauatio aeque cardinali diacono, ad predicandum directus. Qui, Domino ducente, post immensos labores, ad cenomannicum pagum peruenit, illicque haec quae in hac uita scripta sunt atque illa quae in pontificalibus eiusdem urbis episcoporum gestis inserta continentur, explevit, atque Domino multas et innumerabiles animas lucrari promeruit.
221. Gloria Patri eiusque unigenito Filio una cum Spiritu sancto, qui in Trinitate perfecta et in maiestatis unitate adoratur et colitur, et a corde perfectis infinite laudatur atque magnificatur. Quis enim mortalium eum tam perfecte ac condigne laudare aut magnificare ualet quantum debet ? Quia nichil in terris habetur, nisi quod ab eo nobis collatum est, cui cura est de omnibus non solum tantum de hominibus, quantum de omnibus adiumentis eorum, quoniam ipsi misericorditer cura est de omnibus, et plus animarum eorum curam gerit quam corporum. Plerumque enim accidit ut laeticia corporalis, cum sit temporalis in lubrico posita, magis hominem desinendo cotidie decipiat, quam manendo aeternam laeticiam adquirat. Ex ipsa enim uniuersa peccata nascuntur, et ideo dixi Dominum nostrum plus animarum curam gerere quam corporum, dum ex aliquo casu natas tristicias temporales, quae corporibus sunt molestae permittit in rem immorari, quoniam ex ipsis e contra aeterna gaudia oriuntur [fo V vo 1]. Cura ergo, ut inchoavimus loqui, Deo nostro de hominibus magna est, et maiores morbos maiori genere medicinae curat.
232. aFuit (igitur)b sanctus Iulianus, coenomannicae urbis episcopus primus, romanae nobilitatis ex magna progenie ortus, et ab infantia sacris litteris in ipsa urbe sapienter edoctus, apostolorumque doctrinae deditus, atque ab ipsis apostolis in numero septuagintac discipulorum1 uocatusa, quos ad suscipienda diuina mandata idoneos apostolorum esseb iudicauit electio, quibus euangelica semina gentibus inserenda committeret. Electisque uiris, Dei dispositionem diuina prouidentia honorare decreuerunt, sedesque episcopales eis committere, quo facilius eorum predicationibus lucrati ad ministerium sacri proueherentur altaris2. Ex qua confessorum turba3 praedictus sanctus adscitus est Iulianus, et per manus impositionem in officio praedictorum discipulorum fiducialiter electus et apostolicęc est consecratus. Qui in isto ministerio, sapienter atque prudenter die noctuque conuersans, usque ad obitum apostolorum eis inherere eorumque exemplis et doctrinis insistere studuit. Petro autem principe apostolorum ad coelum migrante, Clementis eius tertii successoris, usque ad apostolatum doctrinis [fo V vo 2] et uirtutibus atque apostolorum exemplis insistens, multos Domino lucrari promeruit. Succedente autem predicto Clemente in apostolatus culmine, iam dictum sanctum Iulianum, studio diuino feruentem et bonis operibus exuberantem, ut ei a sancto Petro principe apostolorum iniunctum fuerat, supradictum sanctum Iulianum consecrauit episcopum, et in Gallias partes una cum sancto Dionisio et reliquis sociis ad predicandum atque ad pontificale officium peragendum direxit. Qui, Domino ducente, post alios immensos labores in Coenomannicum pagum peruenit, ibique fidem sanctae Trinitatis, et reliqua apostolica atque aecclesiastica documenta sapienter edocuit4.
243. dPraedictus ergo episcopus, disciplinam apostoli Petri et aliorum apostolorum exempla secutus, ita morum ornamentis pollebat, ut omnibus bonis atque christianis populis, Domino amminiculante, placeret. Diligebant uero eum gentiles quoniam non execrando sed rationem reddendo, ex eorum libris et cerimoniis, ostendebat unde nati essent quos deos putarent et colerent, quae etiam egissent uel qualiter defecissent uel errassent euidentissime adstruebat. Ipsos quoque gentiles posse indulgentiam a Domino consequi, si ab eorum cultura recederent, pleniter edocebat5. A christianis uero [fo 6 ro 1] ideo maxime diligebatur, quoniam, ut ab apostolis et successoribus eorum edoctus erat, et, ut in sede apostolica didicerat, singularum regionum inopes nominatim scriptos habebat. Et si quos baptismatis sanctificatione mundauerat, sicut ab apostolis et successoribus eorum didicerat, non sinebat mendicitatis stipem publicam postulare, sed subiectos mediocres ac diuites ammonebat, ne paterentur baptizatos pauperes, a gentilibus et paganis baptismatis consecratione mundatos, donis gentilium inquinari6. His et plurimis huiuscemodi floribus pollens, Deo et omnibus hominibus rationabilibus complacebat ; irracionabilibus enim placere non poterat nec cura illi erat, quoniam magis Deo placere studebat quam hominibus ; et ideo iniurias hominum irracionabilium non timebat. Unde factum est ut7 multi ad eum ad baptizanduma conuenerint ; et baptizati denuo atque fidei doctrina instructi, per diuersas regiones et pagos ab eo missi discurrentes, sequentibus signis predicabant, atque Domino Ihesu Christo multos lucrabantur. Qualiter autem in coenomannicam urbem ingressus sit, uel qualiter ad ingressionem eius fons iuxta predictam urbem qui Centonomius uocatur ad consolationem eius [fo 6 ro 2] et ad credulitatem populi de terra in sicco et plano loco infixione tantum baculi eius exorsus sit, seu qualia signa in initio predicationis et receptionis eius infra urbem facta sint, et qualiter receptus et conuersatus sit, et quantos principes et familias eorum baptizauerit, uel quantas aecclesias consecrauerit et ad matrem [ecclesiam]b eiusdem urbis censuerit, uel qualiter eas ibidem subiectas fecerit, et quantos episcopos et sacerdotes atque leuitas et sequentis ordinis uiros consecrauerit, et reliqua gestorum eius partim in libro qui de gestis et actibus pontificum iam dicte Coenomannicae urbis conscriptus atque deinceps conscribendus est, partim continentur excerpta (sic) atque transcripta, quae tangi hic opus non est, sed magis ad ea quae restant tranferamur.
254.c Predictus ergod sanctuse episcopus magnisf uirtutum donis florebat, et magnae eloquentiae atque sapientiae insignis erat, et doctrina septem liberalium arcium ualde pollebat. Erat enim ardens ingenio et tantae memoriae capax, utg omnia quaecumque ei ab oratoribus aut philosophish fuissent tradita, capaxi animo fortiter retineret8 ; cuius prudentiae, cuiusque fuerit intelligentiae rerum exitus edocet. Nam [fo 6 vo 1] uniuersa librorum uolumina cum animo curiosius discuteret et ad euangelicos apices perueniret, in quibus curiositatis suae cursum figens semetipsum ualde reprehendebat, quod tamdiu per librosj diuersarum artium tenebras discurreret, et curam ex eis atque doctrinam multorum discipulorum gereret, et ab eis curarum suarum frena non relaxaret.
265.a Docebat ergo discipulos suos, postquam uiam euangelicae doctrinae coepit intendere, et circa tramitemb apostolicae disciplinae insistere, ut dimitterent curam saeculariumc artium, utd euangelicis atque apostolicis insisterent doctrinis. Dicebat ergo : « Teneamus quod tenendum est animo, et omnia quae respuenda sunt relinquamus. Id enim iactura laboriosae inquisitionis meae erit, si non teneam uiriliter quod inueni. Sed ideo quaesiui ueriorem et meliorem philosophicise artium disciplinis doctrinam, ut inuenirem ; ideo inueni ut eamf uiamg et perfruar, quia haec erit summa laboriosae inquisitionis meae ; quam si amisero, uidebor sine causa vixisse et sine causa quaesisseh ». Haec uero docens, sedi ei dilectores philosophiae ualde resistebantj, et Dei cultores eum ualde diligebant9.
276. Erant autem [fo 6 vo] in predicto pago Coenomannico multi qui eum odio habebantk. Inter quo quidam ex nobilioribus erat unus, qui cum uideret innumerabilem in Deum, prefixil sancti Iuliani predicationem, multitudinem credere, uocauit ad se patronos regionum ; et data illis pecunia, monuit ut seditionem excitarent nomini christiano10. Consentientibus autem nonnullis, facta est seditio populi coenomannici de nomine et doctrina sancti Iuliani, ita ut inter se inuicem confunderentur, dicentes : « Quid enim mali fecit, aut quid boni non exercuit ? Quicumque ab eo uisitatus est eger, saluus factus est. Quicumque ad eum tristis aduenit, gaudens abscessit. Nulli umquam nocuit, sed magis omnibus profuit ». Alii uero, spiritu diabolico inflati, dicebant : « Magicis artibus haec faciens, deorum nostrorum culturam euacuat. Dicit autemn Iouem deum non esse ; Herculem, conseruatorem nostrum, dicit esse immundum spiritum ; Venerem, deam sanctam, meretricem commemorat ; Vestam, quoque deam sanctam, ignibus crematam fuisse blasphemato Sic sanctam deam Mineruam, et Dianam, Mercurium simulque Saturnum et Martem accusat, etiam, et nomina ipsa blasphemat, et sacrificari diis nostris prohibet11 ».
287. [fo 7 ro 1] Sanctus Iulianus econtra dicebat : « Optabama ego clementiam culminis uestri ad rationem accedere, et uobis non de tumultu populari, sed de ratione respondere. Nam si canes multi latrauerint et sciderint nos, numquid a nobis hoc possunt auferre quod sumus, cum sint illi canes inrationabiliterb oblatrantes ? Seditio semper, ab imperitis exorta, ostenditur nichil certum habere nec uerum, unde silentii est flagitanda occasio in quoc, pro salute sua homo rationabilis disputare secum incipiat aut tractare, ut Deum uerum inueniat, cui fidem suam ueld rationeme committat12. » Dei autem uirtute, talibus et aliis predicationibus, sequentibus signis, multos ex predictis inrationabilibusf hominibus a predictis idolis auertit et ad Deum uerum conuertit et credere fecitg, et in fide sanctae Trinitatis baptizauit.
298. Multas ergo et innumerabiles beatus Iulianus in Christi nomine faciebat uirtutes : nam infirmos et caecos orationibus saluabat, et reliquos infirmos, Dei uirtute, fusish precibus sanabat. Erat enim quidam nobilis et primarius predictae Coenommanicaei ciuitatis uir, nomine Anastasius, cuius filius mortuus fuerat. Et dum eius corpus [fo 7 ro 2] ad sepulchrum deferretur, cucurrit ad beatum Iulianum, deprecans eumj ut redderet ei filium suum. Cuius precibus motus, beatus Iulianus uenit ad exequias filii eius et apprehendens corpus pueri, dicit patri eius : « Anastasi, si credis in Dominum nostrum Ihesum Christu qui natus est de uirgine Maria et de Sancto Spirituk conceptus, recipies filium tuum ». Multa auteml turba populi mirabatur ad uerba13 sancti Iuliani episcopi. Et facta oratione, coepit reuiuiscerem filius predicti uiri. Ad quam uirtutem multi crediderunt, et in Christi nomine baptizati sunt.
309.a Sequenti autem tempore, cuiusdam principis eiusdem regionis filius, nomine Iouinianus, egrotare coepit, et ad mortem usque egrotando peruenit. Cuius dum cadauer cum exsequiisb gentilium ad sepulturam deferretur, cum multis turbis populorum, accessit beatus Iulianus ad locumc in quo corpus iam dicti pueri portabatur. Et fisus de Dei gratia, deportantibus illud illisque comitantibus precepit stare. Et dum magno ululatu flerent14, manu silentium imperans, et apprehendens corpus, dicit patri eius : Iouiniane, si credis in Dominum nostrum Ihesum Christum, qui conceptus est de spiritu sancto et natus ex Maria [fo 7 vo 1] uirgine, recipies filium tuum15.d Omnis itaque turba populi mirabatur ad actum et dictum beati Iuliani episcopi. Tunc Iouinianus dixit : « Et tu potes filium meum suscitare ? » Sanctuse Iulianus respondit : « Non ego, sed Dominus Deus meus, cui ego seruio ». Iouinianus dixit : « Si filium meum reddiderisf sanum, credam et domus mea tota et populus hic uniuersus ». Sanctus Iulianus dixit : « Deponite eum ». Et sic secretusg patrem et matrem eius fecit stare. Et ipse supplicans super corpus eius orauit, dicens16 : « Domine Ihesu Christe, qui claues regni coelorumh tradidisti apostolo tuo magistro meo Petro, et dixistii : “Quaecumque ligaueris erunt ligata, et quaecumque solueris erunt soluta”17, quique eius successoribus hanc potestatem dedisti, tu precipe ut reuiuiscatj hic famulus tuus, quoniam tu dixisti : “Quaecumque petieritis, credentes consequemini18, et tua promissio permanet in secula seculorum” ». At ubi responderunt omnes discipuli eius « Amen », surrexit puer et stetit, et clamauit uoce magna, dicens : « Verek magnus est Deus Christianorum, qui tantas uirtutes operatur per seruos suos ». Ad patrem quoque ait : « Pater, uere usque nunc a Deo errauimus, quia dii quos colebamus nichil sunt. Nam uidi eos in infernum, et [fo 7 vo 2] uidi quomodo non est in illisl requies a tortoribus. Deus autem uiuus beati Iuliani magnus est ». Credidit autem Iouinianus et domus eius tota, et populus uniuersus, et baptizati sunt uiginti milliam hominum. Tunc sanctus Iulianus exclamauit uoce magna, dicens : « Gratias tibi ago, Domine Ihesu Christe, qui congregasti populum tuum in uiam ueritatis. Tu enim euangelica uoce dixisti “Petite et dabitur uobis, quaerite et inuenietis, pulsate et aperietur uobis19”. Populum tuum hunc quem adquisisti, Domine, custodi et in uiam ueritatis dirige. Et facta est uox de coeloa20, dicens : « Iuliane serue bone et fidelis, qui pro Deob laboras in terris, omnia quaecumque uis dabuntur tibi ». Et benedixit in illa hora populum qui crediderat, et omnia idola quae colebant euerterunt. Per septem ergo dies, predictus sanctus Iulianus, pontifex Deo amabilis, docebat populum, confirmans eum et septiformem spiritum sanctumc per impositionis manum, apostolica traditione, tradens, in templum Ihesu Christi, et dicens : « Templum enim sanctum Deid est, quod estis uos21. Custodite mandata Dei quae accepistis. Vidistis enim magnalia quae fecit in uobis. Induite uos22 Christum23, et loricam fidei assumite [fo 8 ro 1], et galeam salutis induite24, quoniam iam filii Dei estis25 ».
3110.e Longum est autem enarrare quanta per eum Dominus dignatus est operari miracula. Sed hoc quod sequitur non est silendum, sedf potentissimo operi eiusdemg diuino iungendum est miraculum. Transiens autem quadam die iam dictus sanctus Iulianus per predictum pagum, predicando, baptizando, confirmando, et uirtutes faciendo, ueniensh ad quandami uillam, cuius uocabulum est Proiliacus26, in condita Vedacinsej27, in qua audiuit planctum magnum in domo cuiusdam ex prioribus, eo quod filius eius esset defunctus unicus quem habebat. Haec cognoscens, sanctus Iulianus, pietate ut solebat animok motus, petiit illud corpus ad custodiendum per noctem. Et hoc impetrans, iussit corpus poni in secreto cellulae secuml. Et clauso ostio, flectens genua, et cum lacrimis Dominum deprecans, pariter surgunt sanctus de terra, et infans de feretro. Mane autem facto, ueniens pater pueri una cum matre sua, et cum turba plurima uirorum et mulierum lamentantium, cum luminibus, ad domum ubi uir Domini orabat inuenerunt uiuum quem mortuum suspicabantur, canentem et laudantem - [fo 8 ro 2] Deum cum uiro sancto. Tunc pater et mater pueri cum omni populo, laeti effecti, glorificabant Deum qui est gloriosus in sanctis suis. Et hoc peracto, dederunt predicto sancto Iuliano predictam possessionem eorum, nuncupatam Proiliacum, cum omnibus ad se pertinentibus uel aspicientibus, deprecantes ut nunquam ab eo filius eorum discederet. Vir autem Dei iter arripiens, tendebat quo coeperat. Tunc populi uociferantes post eum, osculantesque eius uestigia, petentesa eius benedictionem ; quosb omnes a uariis infirmitatibus sanabatc28.
3211. Deinde uenitd ad uillam cuius uocabulum est Ruiliacuse super fluuium Lith29, in qua filia cuiusdam principis male a daemoniof uexabatur. Quam cum oratione tangens, exiuit ab ea malignus spiritus, et restituta est pristinae sanitati. Et a patre eius iam dictum predium cum omni integritate est traditum sancto Iuliano, deprecans iam dictus traditor eius, ut inibi faceret ecclesiam et locum frequentaret. Ipse uero et omnes habitatores loci illius, pro amore sancti Iuliani, ad Deum sunt conuersi. In quo loco multi sunt baptizati, et cuncta propria in munus detulerunt Saluatorisg30.
3312. Deinde diuino desiderio anhelansh, ueniensque in [fo 8 vo 1] Ponciacumi31 uillam super litus predicti fluminis, petiuitj diuersorium a femina nomine Aeua, cuius proprium erat, quae uidebatur multas habere possessiones et pecunias, sed minime impetrauit. Statimque ut uidit uir Dominik duriciam eius, recessit ; et in ipsa hora, coepit eam inimicus exurere. Et ecce nuncii post eum uenerunt ad inuitandum eum, dicentes : « Magne serue Dei Iuliane, ecce uocat te domina nostra ; ueni, liberal eam a uexante. Scit enim quod propter te tanta patitur malam. » Sed noluit uir Domini ad eius reuerti habitaculum, quia sciebat quid ei euenerat. Attamen, compuncto corde, pius sanctus pater Iulianusn misit unum ex discipulis suis cum baculo suo ad eam. Vt autem introiuit domum, daemon cum magno tremore exiuito ab ea, et mulier facta est sana. Veniens autem haec post iam dictum sanctum Iulianum et prouoluta pedibus eius, tradidit eip predictum Ponciacumq seque et sua propria omnia ei deuote uouens, postear multis uixit annis. O fratres dilectissimi, quam clara et quam preciosa fuerunt merita sancti Iuliani, quia non solum per manusa eius uirtutes clarescebant, uerum etiam ex baculo [fo 8 vo 2] quem in manu frequentissime portabat, ad quodquotb infirmos mittebaturc statim sanabantur. Et illa quae superius memorauimus cotidie per totam Galliam diuulgabantur32.
3413.d Audientes autem uicini eorum signa et uirtutes quae per sanctum Iulianum fiebant, multi crediderunt et in fide sanctae Trinitatis baptizabantur, et septiformie sancti spiritus gratia ab eo confirmabantur. Illi autem qui duro cordef ²erant et increduli persistebant, stridebant dentibus in eum33, et seditionem populi aduersus eum excitantes agebant : « Scimus nos delusos esse et dii nostri nescimus a quo homine romano subuersi sunt, qui confitetur Ihesum Christum qui crucifixus est34. » Quo audito, sanctus Iulianus tendebat ad locum ubi idolum eorum constructum manebat, quod illi insani frequentabant, et delusi a diabolo adorabant.
3514.g Erat autem predictum idolum iuxta uicum Artinis35 situm, ubi et templum Iouis constructum atque ornatum erat. Cum autem appropinquasset sanctus Iulianus ad predictum locum, audiuit ibi organa et omne genus musicorum sonare, et ludos maximos fieri uidit. Tunc sanctus Iulianus, amabilis Dei [fo 9 ro 1] pontifex, corde ingemuit, et oculis coelosh aspiciens, dixit : « Ihesu Christe, fili Dei uiui, esto praesens in ista hora, et mitte angelum tuum qui michi auxilietur36, et conforta me in ista pugna diaboli, quae michi preparata est. » Et cum peruenisset in templum, sanctus Iulianus episcopusi dixit : « Quid est quod adoratis ? Ubi est deus uester ? Et alios adorare facitis ? » Et uidit ibi sanctus Iulianus statuam magnitudinis cubitorum duodecim, et subito aspexit diabolus faciem athlete Christi, ceciditque statua et dissoluta est sicut cinis. Et exiuit draco magnus ex illa, et occidit maximam partem populi qui illicj illusus adorare solebat, et fugerunt priores ; uidentes se delusos, ack percutientes pectora sua dicebant : « Vel nobis, quia dolo delusi sumus, et templum nostrum dirutum est, et gloria nostra ablata a quodam homine romano, qui confitetur illum Ihesum Christum qui crucifixus est. » Meliores autem populi, uoce magna, clamabant : « Sanctęa Iuliane, serue Dei, ora pro nobis, ut non pereamus ab isto dracone. » Sanctus Iulianus dixit : « Si creditis in Dominum nostrum Ihesum Christum, in quem ego credo, salui eritis, et nolite seduci. » Tunc sanctus Iulianus [fo 9 ro 2] imperauit draconi, ut nullum amplius contaminaret. Videns autem uniuersus populus magnalia Dei, uoce magna dicebant : « Adiuua nos, pastor noster, sanctęb Iuliane ». Qui autem conuersi sunt ex illis, in illa hora baptizati sunt a sancto Iulianoc. Erat autemd certamen in coeloe et expectaculumf angelorum, et pars diabolica, in quantum ualebatg, aduersus sanctum Iulianum pugnabat37. Vincente autem Dei auxilioh, angeli uoce magna clamabant : Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae uoluntatis38. Et omnes populi, qui baptizati sunt, responderunt : « Amen ». Et conturbati sunt39 mali et increduli, et confortati sunt boni et credentes, et laudabant atque magnificabant Deumi, dicentes : Gloria in excelsis Deo et in terra pax hominibus bonae uoluntatisj40. Et responderunt omnes : « Amen ». Et ab illo die increduli et uecordes ad sanctum Iulianum ueniebant, et in Dominum Ihesum Christum credebant, et monitis sancti Iuliani oboediebant.
3615.k His et aliis uirtutibus atque signis, populi experti, et maxime omnes qui in pago coenomannicol uitam ducebant, res suas Domino uouebant, et predicto sancto Iuliano eas tradebant, et communem uitam more apostolico cum eo ducebant41 [fo 9 vo 1]. Et ita factum est, ut maxime omnes res, quae in pago coenomannico cultae uel incultae erant, sanctom Iuliano traditae et matri ecclesiae, cui presidebat, delegatae fuerantn.
3715a.o His rite peractis, uenit Defensor princeps predicti pagi, uir Deo amabilis, et sanctum Iulianum ualde diligens, qui et eum nutu Dei, ut in gestis pontificalibus legitur, infra caenomannicam urbem, in primo aduentu sui dulciter recepit, et ab eo, sequentibus signis et uirtutibus clarescentibus, una cum uxore et omni domo sua, in fide sanctae Trinitatis credens baptizatus est. Sed, si quis haec plenius scire uoluerit, gesta coenomannicae urbis pontificum legat, in quibus haec et alia plura, quae necessaria sunt de predicto Defensore et eius conuersione, et de rebus sancto Iuliano ab eo et reliquis populi traditis, et de aliis bonis erga eum gestis, et plura alia quae de actibus sancti Iuliani et populo sibi commisso in predictis gestis pontificalibus inscribuntur, pleniter reperire poterita. Nos uero hic ea praetermittentes, quoniam in supradictis gestis habentur ad ea quae sequuntur, calamo imperabimus42.
3816.b Quadam autem die, ut dictum estc, ueniens pro nimio amore sancti Iuliani [fo 9 vo 2] iam dictus Defensor obuiam ei, deprecatus est eumd, ut ad domum eius ueniret43 et cum eo cenaret, et dies aliquos cum eo morareture, et se et domum suam doceret et bonis exemplis et doctrinis informaret, quoniam utf animam suam eum diligebat, et monitis eius libenter parebat. Hoc autem illo tempore factum erat, quando predictus sanctus Iulianus de subuersione memorati idoli et de pugna predicti draconis cum hymnisg et canticis repedabat. Pergentibus autem multis, una cum sancto Iuliano et predicto principe Defensore, laudantibus atque magnificantibus, simul cum omnibus secum comitantibus Dominum nostrum Ihesum Christum, erat in quodam noualih quidam puer elegansi, obligatus a serpente magno. Et hoc uidentes timuerunt nimis. Et predictus Defensor, cum omnibus secum comitantibus, clamauerunt uoce magna atque dixerunt : « Adiuua nos, magister noster, beate Iuliane, ne pereamus ! » Fisus autem sanctus Iulianus de misericordia Dei, respiciens in coelumj, dixit : « Domine Ihesu Christe, qui magistro meo Petro, et discipulo eius Clementi, equek magistro meo, et successoribus eorum pontificibusque tuis dedisti potestatem [fo 10 ro 1] ligandi et soluendi [cf. Mt 18 18], si dignus sum ego seruus tuus hoc ministerio, soluatur hic famulus tuus, et in nomine tuol crepet hic serpens et puer liberatus abscedat. » Statim ut impleuit orationem, crepuit serpens, et puer liberatus est. Et hoc facto, cecidit sanctus Iulianus in terram, et confirma tusa in fide, dixit : « Gratias tibi ago, Domine Ihesu Christe, qui dignatus es hodie ministrum tuum exaudire, et liberare puerum istum a serpente conligatumb et perditum. » Et currens puer in conspectu omnium cum gaudio magno, ceciditc ad pedes sancti Iuliani, dicens : « Rogo te, serue Dei, da michi baptismum immortaled, quia iam ex hodierna die credame, quiaf non est alius deusg praeter44 Dominum nostrum Ihesum Christum per quem mortui resurgunt45. » His peractis, laudantes Deum omnes, appropinquabant ad domum iam dicti principis. Venientes autem ad locum nominatum, magna ibi fit laetitia de aduentu pontificis. Tunc electus Domini, Defensor, predictus princeps, ostendit ei omnia sua, ut si cuncta uellet, sumereth ; sini secus, quaecumque uellet acciperetj. Qui omnia quae ei uidebantur communia fratribus custodire [fo 10 ro 2] ei iussit.
3917. Dum haec agerentur, secuti sunt sanctum Iulianum duo inergumini deprecantes remedium. At ille, facto crucis signaculo, effugauit demonium, reddiditque eis salutis remediumk46. Et hymnol dicto, laudauit Dominum. Mane autem facto, peracta oratione et missarum sollempniism, pergebant ad iam dictam urbem Cenomannicam. Et ad portam appropinquabant juxta quam sex uincti in carcere tenebantur. Quin, ut eius audierunt aduentum, clamabant dicentes : « Ora pro nobis, serue Dei, pastor bone, propter Deum, quia credimus per tuum nos adventumo saluari. » At ubi audiuit uir Domini, misericordia motus, postulauit pro eis ut dimitterentur ; sed minime a militibus et custodibus carceris impetrauit. Accedens autem ad epulas uir Domini expectauit mirabilia Dei. Dixit enim se non esse pransurum antequam uinctos ante se uidisset. Audiens autem Dominus petitionem serui sui, etp ecce uidentibus cunctis, qui erant retrusi, absque ulla contagione aduenerunt illesiq. Cuncti uero adstantes simul glorificauerunt Deum, eo quod eis uenisset uirtus, salus et adiutorium47. Sequenti autem tempore, uenit quidam caecus ad ministrum sancti Iuliani, petens ut de aqua unde suas sanctas manus lauabat ei aliquid daret ; sed non indicauit ei cur [fo 10 vo 1] hoc peteret. Accepta autem aqua, fisus de Dei misericordia, lauit oculos suos ex ea, et uidit, atque sanus meritis beati Iuliani effectus est.
4018.a Non multo uero post tempore, predictus sanctus Iulianus infirmitate corripitur, et angelica uisione presentia relinquens, ad aeterna migrauit regna48. Sepedictus autemb Defensor princeps, dum tempus resolutionis sancti Iuliani aduenisset, ad prandium suum sedens, uidit sanctum Iulianum cum suis tribus diaconibus et cum tribus cereis, quos posuerunt super mensam suamc et abierunt. Tunc electus Dei Defensor stupefactus, interrogans circumstantes, dicebat : « Videtis gloriam quam ego uideo ? » Dixerunt se neminem uidissed. « Ecce uidi ante me sanctum Iulianum stantem, qui nobis uiam ueritatis ostendit, et multa signa et uirtutes innumerabiles demonstrauit atque mortuos suscitauit, cum tribus diaconibus et tribus cereis, quos posuerunt super mensam meam et abierunt. Credo enim huic signo, quod aliquam michi mercedem prestabit. Et nunc hoc signo cognosco, quod ae corpore migrauit. Pergamus ergo ad sepeliendum49 magistrum nostrum. »
4119.f Tunc ipse cum omni domo sua et cum [fo 10 vo 2] cunctis pagensibus, seu cum clero uel turba uirginum, et cumg turibulis et cereis perrexit ad sepeliendum sanctum50 Iulianum, cuius in exequiish multa et innumerabilia sunt ostensa miracula. Qui, tam in uita quam et post obitum, uenientes ad eum debiles et claudos, caecos atque leprosos, uel etiam qui uarias habebant iniuriasi sanabat ab infirmitatibus, et cunctis se petentibus necessaria dabat. Qui honorabilior caeteris effectus, cunctis predicabat remedium paenitentiae et cunctos ab erroribus saluabat51.
4220. Ipse autemj, ut eius sacraek testantur epistolae, duodecim erat annorum, quando passus est saluator mundi, et tenebras, quae in passione Domini saluatorisl fuerunt, quando sol obscuratus est et luna non dedit lumen suum, se uidisse in predictis suis testatur epistolis, et duodecima tunc fuisse annorum commemorat. De cuius etiam memoria atque disciplina, in uita et in actibusb magistri sui sanctic Clementis aliquid inuenitur. Reliquorum autem actuum eius, aliquorum sed non omnium, si quis plenius scire uoluerit, legat libellum qui de actibus Cenomannicae urbis pontificum conscriptus est, in quibus amplius haec quae de [fo 11 ro 1] eo scripta sunt, Domino auxiliante, ut iam dictum est, inuenire poterit, et singula quibusque temporibus acta cognoscere. Fuit enimd iam dictus sanctus Iulianus tempore Domiciani et Neruaee ac Traiani imperatorumf, sub quibus et Iohannes apostolus et euangelista Apocalipsimg et Euangelium scripsit52 atque quieuit.h Memorias etiami librorumj quos memoratus sanctus Iulianus, de diuinitate et angelis et coelestibusk mysteriis, alto sermone edidit, necnon et nonnullal quae de ministeriom corporis et sanguinis Domini nostri Ihesu Christi et de ecclesiasticis ministeriisn, profundo sermone composuit, nobiscum hactenuso habenturp. Siue et aliqua, quae greco sermone edidit, quia utraque lingua peritus fuit, in nostrae matris aecclesiae sinu actenus conseruantur.
4321.q Scriptor autem huius uitae quidam romanus nomine Sergius auctor fuit, qui et uirtutum eius miracula, propter magnitudinem istius libelli, in aliumr collegit atque conscripsit librums, una cum hymnot angelico qui in eius transitu angelis concinentibus ab eius auditus est discipulis, et a multis turbis populorum, angelis cantantibus, est auditus. A quo cantuu et himnov angelico uocibus angelorum longe lateque [fo 11 ro 2] reboantibus, multi cognouerunt transitum predicti sancti Iuliani, atque ad eius exequias angelicis monitis et uocibus cucurrerunt, et innumerabilis turba populi congregata est. In cuius etiam transitu, multis uidentibus, magna claruerunt miracula. O qualis extitit laetitia populi, qui monitis angelorum cucurrerunt ad exequias sancti uiri. O quanta fuit iocunditas turbarum, quae prius palpando uenerat cunctis uidentibus, angelicisque cantibus monentibus, atque uocibus hortantibus excelsa uoce psallebat, corde et animo plaudebat, currens, laudans et glorificans Deum. O quanta laetitia, quantum gaudium, quantusque clamor populi, qui totis uisceribus exultans, uoce magna clamabant : « Iuliane, Iuliane, beate, sancte, et pastor noster, iam pergis ad Christi regnum, quoa non declinabas dextra leuaque de consortio sanctorum. O sancte Iuliane, iam uernas inter choros laetantium. O sanctissima anima quae iam audis a Domino : « Intra in gaudium Domini tui53. Bonum certamen certasti54, ideoqueb cum angelis exultabis in aeternum55. »
4422. Reliquit autem predictusc sanctus Iulianus sedem et plebem suam gubernandam sancto Turibio archipresbitero [fo 11 vo 1]. Obiit autemd predictus sanctus Iulianus ve Kal. februarii, atque sepultus est in basilica quam ipse fundare coepitf, et postea a discipulis eius peracta est, ultra fluuium Sartae, in cimiteriog Christianorum, ibih cotidie, operante Domino nostro Ihesu Christo, meritai eius uirtutum probaturj monstrare frequentiak. Ibi experiuntur infirmil, ibi recipit caecitas uisum, debilitas gressum, et obstrictem aures recipere merentur auditum56. Ibi etiam daemonesn effugantur, infirmi sanantur, et nomen Domini cum omni pace et gaudio benedicitur, auxiliante Domino nostro Ihesu Christo, qui cum Patre et Spiritu Sancto uiuit et gloriatur Deus per immortaliao secula seculorum. Amen. Explicit uita sancti Iuliani primi cenomannis episcopip.
Notes de bas de page
1Piolin P., Histoire de l’église du Mans, Paris, Julien Lanier & Compagnie, 1863, vol. 6, p. 584-593 ; Persignan L., Recherches sur l’apostolat de saint Julien, premier évêque du Mans, Le Mans, Impr. de Leguicheux, 1886, p. 246-264. Les deux éditeurs donnent de mauvaises transcriptions systématiques de qm surmonté d’un tilde en quum, alors qu’il s’agit de quoniam. Ils oublient des mots (notamment, pour P. Piolin, les termes qui étaient suscrits dans le manuscrit) et font beaucoup de lectures fautives des termes, en particulier L. Persignan qui ajoute des erreurs aux mauvaises lectures de l’édition de P. Piolin qu’il a consultée.
2P. Piolin a ainsi transcrit certains i en j, certains u en v, mais n’a pas toujours rendu les e cédillés. Il transcrit systématiquement Jesus, et pas Jhesus. Il a en outre développé toutes les abréviations du parfait, à la troisième personne du pluriel, qu’il transforme sysmatiquement en erunt (mais qui pourrait très bien être aussi la forme abrégée en ere). Pour sa part, L. Persignan a remplacé, entre autres, tous les amm- par des adm-.
3Actus pontificum Cenomannis in urbe degentium, éd. A. Ledru A. et G. Busson, Le Mans, 1902, p. 10-27.
4Ibid., p. 10, note 7.
5§ 2 : euvangelica au lieu de euangelica. § 13 : fidem au lieu de fide. § 14 : peruehisset au lieu de peruenisset (sans doute à la suite d’une erreur typographique) ; cecidit que au lieu de ceciditque ; delusos, percutientes au lieu de delusos, ac percutientes ; inquantum au lieu de in quantum ; ac au lieu de atque. § 15 : omission de nostrum dans « praeter Dominum nostrum Ihesum Christum per quem mortui resurgunt. § 16 : inergumeni au lieu d’inergumini. § 20 : magnitudine au lieu de magnitudinem. Pour la classicisation : transformation des amm- en adm ; oe transcrits en ae ; ę transcrits en ae ; e contra au lieu de econtra.
6Bibliotheca hagiographica Latina antiquae et mediae aetatis. A-I, Bruxelles, Société des bollandistes, 1898, p. 673-674. Poncelet A., « Catalogus codicum hagiographicorum bibliothecae civitatis Carnotensis », Analecta Bollandiana, 1889, vol. 8, p. 86-208, p. 92-95 pour la description du manuscrit perdu.
7Pour une description du manuscrit, je renvoie à la contribution de Sébastien Barret dans la future édition-traduction des Actus (dir. F. Mazel), ainsi qu’à mon article dans le présent volume.
8On note ainsi la présence de grattages (parfois réécrits), ratures, termes ajoutés en suspension ou en marge ou encore un système de soulignement par des petits points, dont le but peut être d’amender le texte ou d’annuler une correction préalable. Ainsi, il supprime un « ad baptizandum » superflu, dans le § 3 (fo 6 ro), le n de « probantur » (fo 11 vo), puis annule la rature de « ibi experiuntur infirmi » (fo 11 vo).
9Pour la description des témoins de BHL 4546, cf. l’édition de P. Le Maître. Pour les témoins de BHL 4544, cf. la contribution d’Armelle Le Huërou.
10Dans le § 7, V indique rationabiliter (mais portait à l’origine à inrationabiliter dont le -in a été gratté), tandis que MCPA proposent inrationabiliter.
11§ 7 : inrationabiliter (MCPA : dans P, le in est en suspension et a pu être copié sur V – qui contient rationabiliter – et ajouté ensuite pour la cohérence du texte) contra rationabiliter (V : in gratté) ; uel (MVC) contra om. (PA omission du mot dont résulte une variante fortuite entre P et A) ; rationalem (VA) contra rationabilem (P où le-bi est en suspension, ce qui laisse postuler un ajout propre à P, à partir de la leçon de V). § 10 : animo (MVCA) contra anime (variante propre à P). § 12 : domini (MVCA) contra dei (Variante propre à P). § 15 : sancto (MVCA) contra sicut (variante fautive propre à P). § 16 : sollemnia (VCA) contra sollempniis (MP variante fortuite qui a pu être introduite pour corriger la faute de V). § 19 : sancti (MVC) contra om. (PACille R1 R2 R3, omissionclassique qui crée une variante fortuite). § 20 : Explicit uita sancti Iuliani (VA) contra om. (variante propre à P).
12Ces lieux, qui opposent presque systématiquement les leçons de MA à celles de VP, sont, au § 14, une inversion commune de termes (sanctus Iulianus episcopus MA : sanctus episcopus Iulianus VP). On note aussi quatre omissions communes : trois se situent au § 9 (Sanctus MA : Et sanctus VP ; Vere MA : Vere quia VP ; illis VP : in illis MA) et une au § 20 (ideoque et VP : ideoque MA). On note aussi deux simplifications communes : § 12 (libera MA : liberare VP) et § 14 (illic MA : illuc VCP). On a enfin deux choix lexicaux communs, au § 9 (locum MA : loculum VP) et au § 11 (daemonio MA : diabolo VP). Ils présentent en dernier lieu trois fautes communes : la première avérée, au § 5 (tramiti VP : circa tramitem M – le circa est ajouté par une autre main dans la marge ; tramitem A) ; on peut y ajouter une faute probable au § 8 (fusis M vient de fisis CA, alors que la bonne leçon est fisus VP), et au § 16 (ceu VP est devenu ut M ou sicut A). Il y a enfin la date de la mort de Julien, évoquée au § 20 : v MCA : vi VP.
13§ 7 : multam in eos blasphemiam promens (VCP) contra multam in eo blasphemiam promouentes (variante propre à A). § 10 : eidem (VCP) contra ei (variante propre à A) ; quandam (MVPA) contra quendam (C a pu être mal lu ou avoir été corrigé par A). § 12 : manus (MVPA contra manum, l’abréviation a pu être mal résolue par Ledru et Busson ou l’erreur de C être corrigée par A). § 13 : duri cordes (VCP) contra duri cordis (variante propre à A). § 14 : illic (MA, groupe sans doute fortuit qui résulte d’une correction des copistes) contra illuc (VCP).
14§ 10 : « iussit corpus poni in secreto cellulae secum » MVP, C a « suae » à la place de « secum » et A a « suae secum ». A n’a donc pas pu copier C et introduire seul le secum, mais les deux manuscrits peuvent copier un troisième codex (Y), qui donnerait la leçon « suae secum », reprise textuellement par A, mais transformée en « suae » par C.
15On peut ajouter que cette filiation permet aussi, dans une certaine mesure, d’évaluer la qualité – ou plutôt les lacunes – de la transcription de C par A. Ledru et G. Busson. Puisque A est vraisemblablement copié sur le même codex que le manuscrit de Chartres, il contient une partie des variantes de C, auxquelles il ajoute des variantes qui lui sont propres : on peut donc supposer que A. Ledru et G. Busson n’ont pas pris en compte C dans tous les cas de variantes où le groupe de manuscrits MC (tel qu’on peut le déduire de l’absence de variante dans l’édition Busson-Ledru) s’oppose au groupe formé par les manuscrits VPA, configuration qui se présente à 52 reprises.
16On compte 13 inversions de termes, par exemple, au § 6 : ad eum tristis MVP : tristis ad eum A. On compte 25 omissions de termes dans A. Concernant les 9 ajouts de termes, il s’agit souvent d’éléments redondants, par exemple, dans le § 14, A donne « pater noster siue pastor » contre « pastor noster » MVP. Enfin, A introduit beaucoup d’erreurs aberrantes (souvent contre les manuscrits M (V) PC), que je n’ai donc pas indiquées dans l’apparat, comme par exemple, dans le § 8 : « ad quam » MVP : aquam A, ou au § 7, la présence des deux verbes « inueniat conuertit », au lieu de « convertit » MVP.
17Sur le plan de la supériorité du groupe VP, on peut évoquer trois exceptions, qui pourraient toutefois résulter de simples corrections de la part de M : au § 11, la variante veniens (VPA) est fautive et il faudrait privilégier le venit de M qui permet d’avoir un verbe conjugué dans la phrase ; au § 12, la source du texte, les Virtutes s. Fursei, plaiderait plutôt en faveur de la leçon de M (mittebatur) contre celle du groupe VPA (mittebat) ; enfin, dans le § 15, le groupe VCPA omet le terme pago, introduit par M, qui donne un sens à la phrase.
18Pour l’ensemble de l’argumentation, je me permets de renvoyer à mon article sur BHL 4545.
19Pour ce constat, je renvoie à mon article sur Julien.
20C’est Armelle Le Huërou qui a procédé à ce travail lorsqu’elle a transcrit le manuscrit V : je la remercie de me l’avoir transmis.
21Ces emprunts font l’objet de soulignements divers : nnnn figure un emprunt direct (mêmes mots, mêmes cas) ; nnnn figure un emprunt moins exact (même mot, mais avec un cas ou une conjugaison différente, ou mot distinct, appartenant à la même famille sémantique) ; nnnn figure l’emprunt d’un même vocabulaire que la source, dans une phrase totalement différente.
aScansion de M : Lectio IIa.
b(igitur) M : autem Cille R2 R3 R1. Igitur a été gratté sur M.
cseptuaginta MR2 R1 : LXXa Cille R3.
auocatus M : electus Cille R2 R3 R1.
besse MCille R1 R2 : rem R3.
capostolicę M : apostolice. La paléographie de M, avec le e cédillé, inviterait à transcrire apostolicae, mais il s’agit clairement d’un adverbe.
dScansion de M : Lectio IIIa.
aDans M, un deuxième ad baptizandum, copié par erreur, est corrigé avec un soulignement par des petits points (après un grattage).
bCet ecclesiam, qui semble évident, a été omis par M, unique témoin pour ce passage.
cScansion de M : Secunda die. Lectio Ia.
dPredictus ergo M : Sepedictus itaque VPA.
esanctus M : sanctus Iulianus VPA.
fmagnis M : multis VPA.
gut M : ita ut VPA.
hphilosophis M : phylosophis VPA.
icapax M : capaci VCPA.
jlibros M : librorum VPA.
aScansion de M : Lectio IIa.
bcirca tramitem M (le circa est ajouté par une autre main dans la marge) : tramitem A ; tramiti VP.
csaecularium M : diuersarum VCPA.
dut M : et VPA.
ephilosophicis M : phylosophis VPA.
feam M (ajouté en suspension par une main postérieure) : teneam VCPA.
guiam M : utar VCPA. La variante résulte visiblement d’une mauvaise lecture de utar en uiam par M.
hsine causa uixisse et sine causa quaesisse M : sine causa quaesisse VPA.
ised M : om. VCPA.
j : ei dilectores philosophiae ualde resistebant M (où le ei est suscrit par une main postérieure, comme le circa mentionné supra, note j) : dilectores phylosophyae ualde eis resistebant A ; dilectores philosophiae ei ualde resistebant VP. C suivait probablement V et P, mais Ledru et Busson ne l’ont pas signalé, estimant sans doute que le ei était bien là, mais à un autre endroit.
kmulti qui eum odio habebant M : multi qui eum ut se diligebant, et multi qui eum odio habebant VCPA.
lprefixi M : per prefixi VPA.
mpredicatione M : predicationem VPA. La variante du groupe VPA est appelée par le per ajouté et signalé à la note t. Cette variante de M correspond à l’ajout 6a.
ndicit autem (…) prohibet M : multam in eos blasphemiam promens VCP ; multam in eo blasphemiam promouentes A.
oScansion de M : Lectio IIIa.
aOptabam MVA : Obtabam P.
binrationabiliter MPA : rationabiliter V, dont le ir/in-a été gratté.
cquo M : qua VCPA.
duel MV : om. PA.
erationem M : rationalem VA ; rationa(bi)lem P. La lecture de P est difficile car le bi est en suspension. Cette leçon de M s’explique notamment par l’adjonction du uel (cf. note d).
finrationabilibus MVA : irrationabilibus P.
gfecit MVP : facit A.
hfusis M : fisus VP ; fisis CA.
icoenommanicae MP : cenomannicae V ; cenomannice A.
jeum M : om. VPA.
kSancto Spiritu M : S. S. VPA.
lautem M : enim VPA. Dans M, autem semble avoir été réécrit sur un grattage ou avec une encre différente.
mreuiuiscere MP : reuiuescere VA.
aScansion de M : Tertia die. Lectio Ia.
bexsequiis M : exequiis VPA.
clocum MA : loculum VP.
dScansion de M : Lectio IIa.
eSanctus MA : Et sanctus VP.
freddideris M : michi reddideris VPA.
gsecretus M : secretius VPA.
hcoelorum MPA : caelorum V.
idixisti M : dixisti ei VPA.
jreuiuiscat MP : reuiuescat VA.
kVere MA : Vere quia VP.
lin illis MA : illis VP.
mmillia MP : milia VA.
acoelo MP : caelo V ; celo A.
bDeo M : nobis VCPA.
cspiritum sanctum M : s. s. VP ; spiritum A.
dsanctum Dei M : Dei sanctum VPA.
eScansion de M : Lectio IIIa.
fsed M : quod VCPA.
geiusdem M : eidem VCP ; ei A.
hueniens M : uenit VCPA.
iquandam MVPA : quendam C.
jVedacinse M : Vedacense VPA.
kanimo MVA : anime P.
lsecum MVP : suae C ; suae secum A.
apetentes M : et petentes VCPA. Présence d’un grattage dans M avant petentes.
bquos M : om. VCPA.
csanabat M : sanari promeruerunt VPA.
duenit M : ueniens VPA.
eRuiliacus MVP : Ruiliacum CA.
fdaemonio MA : diabolo VP.
gSaluatoris M : Saluatori VPA.
hanhelans MA : anelans VP.
iPonciacum : dans la marge de M, une main plus tardive signale « Ponciacum, sancto Iuliano datum ».
jpetiuit M : petiit VPA.
kDomini MVA : Dei P.
lueni, libera MA : veni liberare VP.
mtanta patitur mala M : t. m. p. VPA.
npius sanctus pater Iulianus M : pius sanctus Iulianus VP ; sanctus Iulianus pius A.
oexiuit M : exiliuit VPA.
pei M : om. VPA.
qPonciacum M : Ponciacum, una cum redo et cum curticella et aliis uillulis in diuersis locis consistentibus, cum omnibus ad se pertinentibus uel aspicientibus VP ; Ponciacum, una cum redo et cum curticella et aliis uillulis in diuersis locis continentibus, cum omnibus ad se pertinentibus uel aspicientibus A. Ces variantes correspondent à l’ajout 12a.
rpostea M : ac postea VPA.
amanus MVPA : manum C.
bquodquot M : quotquot VPA.
cmittebatur M : mittebat VPA.
dM porte une marque marginale illisible.
eseptiformi M : septiformis VCPA.
fduro corde M : duricordes VCP ; duri cordis A.
gDans M, présence d’un grattage dans la marge.
hcoelos MPA : caelos V.
isanctus Iulianus episcopus MA : s. e. I. VP.
jillic MA : illuc VCP.
kdelusos, ac MVP : delusos esse, ac CA.
lVe MPA : Vae V.
asancto M : sancte VPA.
bsancto M : sancte VPA.
ca sancto Iuliano MVP : a sancto Iuliano episcopo CA.
dautem M : enim VCPA. La leçon de M a été réécrite sur un grattage.
ecoelo MPA : caelo V.
fet spectaculum M : ab expectaculo VPA : ab ex spectaculo C. La leçon de M est réécrite sur un grattage.
gualebat M : preualebat VPA. Dans M le pre a été gratté.
hauxilio M : auxilio, fulto sancto iuliano VPA.
iDeum M : Dominum VPA.
jet in terra pax hominibus bonae uoluntatis MVP : om. A.
kGrattage dans la marge de M.
lin pago coenomannico M : in cenomannico VCPA.
msancto MVA : sicut P.
nfuerant M : fuerint VPA.
oDans M, une main proche de celle qui a indiqué les lectiones a ajouté en marge IIa. De principe Defensor noticie.
aSed si quis […] reperire poterit a été mise en valeur dans M par une indication en marge (sans doute postérieure à la copie du manuscrit).
bScansion de M : Lectio VIII.
cut dictum est M : om. VCPA. Cette omission dans BHL 4546 s’explique par le fait que le paragraphe sur Defensor n’y figure pas.
ddeprecatus est eum M : deprecatus est VPA. Dans M, eum a été ajouté au dessus du texte, par la main principale.
emoraretur M : faceret VPA.
fut M : sicut A ; ceu VP. M comporte un grattage avant le ut qui pourrait avoir corrigé ceu ou plus probablement sicut.
ghymnis MP : ymnis VA.
hnouali M : nouale VCPA. Dans M, il semble que le e initial ait été transformé en i.
ielegans M : eligans VCPA. A. Ledru et G. Busson pensent qu’il s’agissait en fait d’eligens.
jcoelum MPA : caelum V.
keque MP : aeque V ; atque A ; acque C (cette leçon de C pourrait s’expliquer par une lecture fautive de Ledru et Busson : il pourrait s’agir de atque, comme dans A). Dans M, le a de aeque a été gratté.
lin nomine tuo M : i. t. n. VPA.
aet confirmatus M : confirmatusque VPA. Dans M, le et a été ajouté au-dessus du texte.
bconligatum M : colligatum VCPA.
ccecidit MPA : caecidit V.
dimmortale MPA : inmortale V.
eiam ex hodierna die credam M : iam credo, et ex hodierna die credam VCPA. Dans M, présence d’un grattage assez long après iam.
fquia M : quoniam VCPA.
gdeus M : om. VPA.
hsumeret M : susciperet VCPA.
isin VPA : sin autem M. Dans M, autem a été ajouté dans la marge.
jacciperet M : sumeret VCPA.
kDans M, ce passage avait été oublié et a été introduit en marge du manuscript.
lhymno MPA : ymno V.
msollempniis MP : sollemnia VA ; sollempnia C.
n(grattage) Et ad portam appropinquabant juxta quam sex uincti in carcere tenebantur. Qui M : Sed tamen, ut ad portam appropinquabant, sex uincti, qui ibi in carcere detinebantur VCPA..
oquia credimus per tuum nos adventum M : q. c. p. t. a. n. VP ; q. c. n. p. t. a. A.
pet M : om. VPA.
qillesi MP : inlesi VA.
aDans V, l. xii est signalé dans la marge.
bautem M : namque VCPA. Dans M, autem a été réécrit sur un grattage.
csuam M : eius VPA.
dvidisse. M : uidisse. Qui dixit eis : VCPA.
ea M : de VPA.
fScansion de M : Lectio IIa.
get cum M : cum VPA.
hexequiis M : obsequiis VCPA.
iiniurias M : iniurias multos VCPA. Dans M, iniurias est suivi d’un grattage.
jautem M : enim VCPA, Cille R2 R3 R1. Dans M, la leçon est réécrite sur un grattage.
keius sacrae MVPACille R2 R3 : sacrae eius R1.
lSaluatoris MVPA : om. Cille R2 R3 R1.
aduodecim MPACille R2 R3 : xii VR1.
bin actibus MCille R2 R3 R1 : actibus VPA.
csancti MV : om. PACille R2 R3 R1.
dFuit enim MVPA : Qui etiam Cille R2 R3 R1. La variante résulte du montage effectué pour l’un des états de la Vie de Létald.
eet Neruae MVPA : om. Cille R2 R3 R1.
fimperatorum MVPA : imperatorum fuit Cille R2 R3 R1. Dans cet état de la Vie de Létald, le fuit a été déplacé.
gApocalipsin MAR2 R3 : Apocalypsim VPCille ; appocalipsin R1.
hDans M, présence d’un trait continu dans la marge de gauche, jusqu’à conseruantur.
ietiam MVP : quoque Cille R2 R3 R1 ; om. A.
jlibrorum MVPACille R2 R1 : om. R3.
kcoelestibus MPACille R2 R3 R1 : caelestibus V.
let nonnulla MVPCille R2 R1 : non nulla A ; illa R3.
mministerio M : mysterio VPCille R2 R1 ; misterio R3 A.
nministeriis M : mysteriis VPCille R2 R3 R1 ; misteriis A.
ohactenus MCille R2 R3 R1 : actenus VPA.
phabentur MVPA : habemus Cille R2 R3 R1.
qScansion de M : Lectio IIIa dans la marge, écrit par une main postérieure à la main principale.
ralium M : alio VPA.
slibrum M : libro VPA.
thymno MPA : ymno V.
ucantu M : auditu VCPA.
vhimno M : ymno V ; hymno PA.
aquo M : qui VPA.
bideoque MA : ideoque et VP. M présente un grattage à l’emplacement du et.
cpredictus M : sepedictus VCPA.
dautem M : enim VCPA. Dans M, autem a été écrit par la main principale sur un grattage.
ev MCA : vi VP. Cf. la notice de Ph. Le Maître sur BHL 4546 pour les variations dans la date de l’obiit de Julien.
fcoepit MVP : coeperat CA.
gcimiterio MPA : cymiterio V.
hibi M : ubi VPA.
imerita M : meritis VPA.
jprobatur M : probantur VPA.
kfrequentia M : frequentiae VPA.
lIbi experiuntur infirmi MVPA : dans M, la phrase a été biffée, puis soulignée de points noirs.
mobstricte MP : obstrictae VC ; opstructe A.
ndaemones M : demones VPA.
ogloriatur Deus per immortalia MP : gloriatur Deus per inmortalia V ; regnat in CA.
pExplicit uita sancti Iuliani primi cenomannis episcopi M : om. VA ; Explicit uita sancti Iuliani P.
Notes de fin
1Fuit […] uocatus dépend fortement de BHL 4543, § 1 : « Primuscenomannica in urbe episcopus fuit sanctus IVLIANVS, nobiliex progenieromanorumortus, et ab infancia sacris litteris sapienter eruditus, acin numero LXXta discipulorumab apostolis ordinatus. »
2Quos […] altaris dépend fortement de la Passio s. Dionysii, § 10 : « hos ergo quorum uirtutem persecutorum non praeualuit superare conflictus, quos ad auri similitudinem reddidit flammarum examinatio pretiosos ad suscipienda mandata domini idoneos apostolorum esse iudicauit electio, quibus euangelica semina gentibusserendacommiteret. Electisque uiris, Deidispositione et prouidentia, honoridecreuerunt episcopatum adiungere, quo facilius eorum predicationibus adquisiti ad ministerium sacri proueherentur altaris ».
3Ex qua confessorum […] turba est emprunté à la Passio s. Dionysii, § 11 : « Ex qua confessorum turba sanctum et uenerandi meriti Saturninum primum se urbs Tolosana promeruisse gaudet episcopum […]. »
4Qui in isto ministerio […] edocuit constitue un résumé BHL 4543, sans dépendance textuelle.
5Praedictus ergo […] edocebat est emprunté à la Passio s. Clementis, I, 1-2 : « Tertius Romanae ecclesiae praefuit episcopus Clemens, qui disciplinam apostoli Petrisecutusita morum ornamentis pollebat, ut et Iudaeis et Gentilibus et omnibus christianis populiscomplaceret. Diligebant enim eum gentiles, quoniam non execrando sed rationem reddendo, ex eorum libris et caeremoniis ostendebat, ubi nati et unde nati essent hi, quos deos putarent et colerent, et quid egissent et qualiter defecissent, euidentissimis documentis adstruebat ; ipsosquegentiles posse indulgentiam a Domino consequi, si ab eorum cultura recederent, edocebat. »
6A christianis […] inquinari est emprunté largement à la Passio s. Clementis, III, 1-2 : « A christianis uero quam maxime diligebatur, quoniam singularum regionum inopes nominatim habebat scriptos et hos, quos baptismatis sanctificatione illuminauerat, non sinebatpublicae fieri mendicitati subiectos. Quotidiana itaque praedicatione mediocres ac diuites admonebat, ne paterentur baptizatos pauperes, a Iudaeis uel gentilibusstipem publicam accipere et uitam baptismatis sacrificatione mundatamdonis gentilium inquinari. »
7His et plurimis […] factum est ut est emprunté largement à la Passio s. Clementis, IV, 1-2 : « His et plurimis huiuscemodi praedicationum floribus pollens et Deo et omnibus hominibus rationabilibus complacebat ; irrationabilibus enim placere nonpotest, quod Deo placere probatur. Et ideonontimueruntiniurias hominum irrationabilium hi, quorum ratio haec erat, ut displicere infidelibus non timerent. Unde factum est ut Sisinnium amicum Neruae imperatoris acerba minitantem non pertimesceret beatissimus Clemens Romanae sedis episcopus. »
8Réminiscence de la Passio Eugeniae (BHL 2666), II : « Erat enim acris ingenii, et tam memoriae capax, ut quidquid audiendo semel uel legendo potuisset arripere, perpetuo retineret. »
9La Passio Eugeniae, III, évoque de la même manière le rapport aux philosophes antiques, mais sans dépendance textuelle.
10Inter quos […] christiano est largement emprunté à la Passio s. Clementis, XV : « Tunc comes sacrorum Publius Tarquitianus uidensinnumerabilemmultitudinemChristocredere, uocauit ad se patronos regionum et data eis pecunia monuit, ut seditionem excitarent nomini christiano. »
11Facta est seditio […] blasphemat est largement emprunté à la Passio s. Clementis, XVI, 1-2 : « Administrante autem Mamertino praefecturam sedis urbanae facta est seditio populi Romanorum de nomine Clementis, et inter se inuicemconfundebantur, dicentes alii <aliud> : Quid enim mali fecit, aut quid boni non exercuit ? Quicunque ab eo uisitatus est aeger, saluus factus est ; quicumque ad eum tristis aduenit, gaudens abscessit ; nulli umquam nocuit, omnibus profuit. Alii uero spiritu diabolico inflati dicebant : Magicis artibus ista faciens deorum nostrorum culturam euacuat.Iouem dicit deum non esse, Herculem conseruatorem nostrum dicit esse immundum spiritum, Venerem deam sanctam meretricem esse commemorat, Vestam quoque deam magnam ignibus crematam fuisse blasphemat. Sic sanctam deam Mineruam et Dianam et Mercurium simuletSaturnum et Martem accusat, numina etiam uniuersa blasphemat. Aut sacrificetdiis nostris aut ipse intereat. »
12Sanctus Iulianus […] committat est largement emprunté à la Passio s. Clementis, XVII, 2-3 : « Sanctus Clemens dixit : « Optarem prudentiam tuiculminis ad rationem accedere, ette mihi non de tumultu imperitorum, sed de ratione perscribere. Nam si canes multilatrarent et scinderentnos, numquid nobis hoc possunt auferre quod nos homines sumus rationabiles, et illi sunt canes irrationabiliter oblatrantes ? Seditio autem semper ab imperitis exortaostendit senichil certum habere nec uerum.Unde silentii est flagitanda occasio, inquapro salute sua homo rationabilis disputare secum incipiat atque tractare, utuerum Deum inueniat, cui suam fidem iusta rationecommittat. »
13nam infirmos […] ad uerba est emprunté à la Passio s. Erasmi, I, § 7 : « Cum autem beatus Erasmus in Sidugrido uenisset, multos in Christi nomine baptizans, omnia uirtutibus operabatur : nam infirmos & cæcos orationibus saluabat. Erat autem nobilis & primarius ciuitatis, nomine Anastasius, cujus filius mortuus fuerat, & corpus ejus ad sepulcrum deducebatur. Jussum enim fuerat a Domino S. Erasmo, ut eum suscitaret & redderet parentibus suis. Et apprehendens B. Erasmus sepulcrum ejus, dixit ; Anastasi, si credis inDomino Jesu Christo, qui natus est deSpiritu sancto ex Maria Virgine, recipies filium tuum saluum ; multa autem turba populi mirabatur ad hæc uerba. »
14Cf. Jg 21, 2.
15dicit patri […] filium tuum est emprunté à la Passio s. Erasmi, I, § 7 : « Et apprehendens B. Erasmus sepulcrum ejus, dixit ; Anastasi, si credis inDomino Jesu Christo, qui natus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine, recipies filium tuum saluum. »
16Omnis itaque […] dicens est emprunté à la Passio s. Erasmi, I, § 7 : « multa autem turba populi mirabatur ad hæc uerba. Anastasius dixit : Et tu potest filium meum resuscitare ? B. Erasmus dixit : Non ego, sed Dominus meus Jesus Christus, cui ego seruio. Anastasius dixit : Si filium meum mihi sanumreddideris, credo ego & domus mea, & populus uniuersus. Tunc B. Erasmus jussit corpus ejus deponi, & secretopatrem & matrem jussit stare : & flexis genibus super corpus ejus, dixit ».
17Cf. Mt 18, 18.
18Cf. Mt 21, 22.
19Mt 7, 7.
20Lc 3, 22 (Mc 1, 11).
211 Co 3, 17.
22Surrexit puer […] induite uos est largement emprunté à la Passio s. Erasmi, I, § 7 : « Cumque surrexisset, uoce magna exclamauit, dicens : Vere magnus est Deus Christianorum. Pater, usque nunc errauimus : dei quos colebamus nihil sunt : uidi enim eos in inferno non habere requiem a tortoribus. Deus autem unus famuli sui Erasmi magnus est. Et credidit Anastasius, & tota domus ejus, & populus uniuersus. Qui in illa hora fuerunt ibi baptizati, sunt quasi quadraginta millia hominum. Tunc B. Erasmus exclamauit uoce magna dicens : Gratias tibi ago, Domine Jesu Christe, qui congregasti populum tuum in uia ueritatis : tu enim Euangelica uoce dixisti, Petite & accipietis, quærite & inuenietis, pulsate & aperietur uobis. Benedic Domine populum tuum hunc, quem acquisisti tibi. Et facta est ad eum uox de cælo, dicens : Erasme, serue bone, qui pro me laborasti in terra, omnia quæcumque petieris dabuntur tibi. Et benedixit Dominus populum hunc, qui & credidit in illa hora : & omnia idola, quæ colebant, euertebantur. Per septem annos Erasmus docens populum & confirmans in doctrina Christi, dicebat ; Custodite mandata ejus quæ audiuistis, & magnalia Dei quæ fecit in uobis. Induite uos fide, & etiam fideles estote. »
23Cf. Ga 3, 27.
24Cf. Ep 6, 14 ; 17.
25Cf. Ga 3, 26.
26Il s’agit sans doute de Pruillé l’Éguillé.
27La condita de Vaas.
28Tout le paragraphe est largement emprunté aux Virtutes s. Fursei, § 6 et 7 : « Sed longum est narrare, quanta in partibus transmarinis Dominus per eum dignatus est operari miracula, et hoc potentissimooperi eiusdem diuino iungendum est miraculum. Veniens in pago Pontiuum et in uilla quae dicitur Maioc, in qua audiuit planctum magnum in domo Haimonis ducis, eo quod filius eius esset defunctus unicus quem habebat. Tunc petiit uir Domini illud corpus ad custodiendum per noctem. Quodimpetrauit et iussit corpus poni in secreto cellulae secum. Clauso hostio, flectens genua et cum lacrimis Dominum deprecans, pariter surgunt sanctus de puluere, infans de feretro. Mane autem facto ueniens Haimo cum uxore suaet cum turba plurima uirorum et mulierum lamentantium, cum luminibus, ad domum ubi uir Domini orabat, et inuenerunt uiuum quem mortuum suspicabantur, canentem et laudantem Deum cum uiro sancto. Tunc Haimo cum omni populolaetus effectus, glorificansDeum, qui est gloriosus in sanctis suis, dedit ei possessionemsuam, noncupantem Maceria et deprecatus est eum ut ab eo numquam discederet. VirDomini hoc respuens, iter carpebat quodcoeperat. Tunc populi uociferantes post eum, osculanteseius uestigia, et petentes eius benedictionem, quos omnes a uariis infirmitatibus sanabat. »
29Il s’agit de Ruillé-sur-Loir.
30Paragraphe consistant en une réminiscence plus ou moins claire des Virtutes s. Fursei, § 8 : « Deindeueniens in pagum Ambianensem et in curtem uocabulum Antoilum super fluuium Corbeiam, ubi obuiatis et uir malignus, exuens eum pallio suo et minans eum cum discipulis suis fustibus, et pergens ad domum suam, portauit cappam uiri Dei, iactans eam mulieri suae. Et insiliens super eum spiritus malignus et super uxorem suam et unicam filiam suam, fregit linguas eorum et filia surda et ceca effecta, nullus alio loquebatur. Secutus est eum uir Domini usque ad domum, petens hospitium ; et responso non inuento, misericordia motus, fecit orationem pro eis, ut indulgentiam acciperent. Meritis sancti crediderunt, simul et sanitatem receperunt. Ipsi conuersi Deum, pro amore sancti se, et cuncta propria in munus detulerunt saluatori. »
31Ponciacum s’identifie vraisemblablement avec Poncé.
32Tout le paragraphe est largement emprunté aux Virtutes s. Fursei, § 9 : « Deinde diuino desiderio anelans ueniensque in Grandicurte in pago Atrabitense, petiuit diuersorium a feminanomen Ermentlide, quae uidebatur multas habere possessiones et pecunias ; sed minime impetrauit. Statim ut uidit uir Domini duriciam eius, recessit, et in ipsa hora coepit eam inimicus exurere. Et ecce ! nuncii post eum uenerunt ad inuitandum eum, dicentes : serue Dei, ecce ! uocat te domina nostra. Veni, libera eam a uexante sibi ; scit enim, quod propter te tanta patitur mala. Sed noluit uir Domini reuerti ad eius habitaculum, quia sciebatquodei euenerat. Adtamen compuncto corde pius pater misit unum ex discipulis suis cum baculo suo ad eam ; ut autem introiuit domum, daemon cum magno tremoreexiliensab ea, mulier facta est sana. Veniens autem post uirum sanctum et prouoluta pedibus eius, se et sua propria ei deuota uouens, postea multis uixit annis. O fratres dilectissimi, quam clara et quam pretiosa fuerunt merita sancti : non solum namque per eius manus uirtutes clarescebant, uerum etiam ex baculo quem in manu frequentissime portabat, ad quotquot infirmos mittebatur, statim sanabantur, et illud quodsuperius memorauimus cotidie per totam Galliamdiuulgabantur. »
33Cf. Ac 7, 54.
34Audientes […] crucifixus est est une réminiscence de la Passio b. Erasmi, II, § 8 : « Audiens Imperator Maximianus quæfacta fuerunt in ciuitate Sidugrido, a a Probo, iniquissimo homine & sacrilego, dicente ; Audi, pie Imperator, quæ facta sunt in ciuitate tua. Regnum tuum delusum est, & Dii nostrinescioa quo homine & sacrilego Antiocheno subuersi sunt : qui confitetur illum Jesum Christum, qui crucifixus est ab hominibus in Judæa, Dominum esse. »
35Artinis s’identifie avec Artins.
36Cf. Mt 11, 10, Mc 1, 2.
37Cf. Ap 12, 7-8.
38Lc 2, 14.
39Templum Iouis […] conturbati sunt emprubnte largement à la Passio b. Erasmi, II, § 9-10 : « Tunc gaudio repletus Imperator, cum uniuerso populo perrexit usque ad templum Jouis, & jussit hominem Dei deduci ad ciuitatem Sirmitanam ; & præcepit organa & omne genus musicorum in templo præparari. Et hoc uidens B. Erasmus, ingemuit corde ; & oculis suis ad cælum respexit, dicens : Christe fili Dei uiui, esto præsens in ista hora ; & mitte Angelum tuum, qui mihi auxilietur & confirmet me in ista pugna diaboli, quam mihipræparauit. Cumqueperuenisset in templum B. Erasmus, conuersus ad Imperatorem dixit : Quid est Imperator ? Ubi est Deus, quem me jubes adorare ? Imperator autem, apprehendens manus ejus, ingressus est templum, & ostendit ei statuam æream magnitudinis cubitorum duodecim, & dixit : Ecce hic Deus meus, cui ego seruio. [mox collapsam :] Statim ut diabolus aspexit in faciem Martyris Christi, cecidit statua, & in cinerem uersa est, & exiuit draco magnus ex illa, & occidit pene tertiam partem populi. Imperator seuidens esse delusum, ascendit equum, & ad palatium pergebat, percutiens pectus suum, & dicens : Væ mihi ! delusum est regnum meum, nescio aquohomine Antiocheno. Media autem pars populi clamabat : Sancte serue Dei, ora pro nobis, ut non pereamus ab isto dracone. Tunc B. Erasmus dixit : CrediteinDomino, in quo ego credo, & salui eritis, & nolite seduci. Tunc B. Erasmus imperauit draconi, ut ultra quemquam hominum non contaminaret. Videns autem uniuersus populus Christianorum, quantas uirtutes operabatur Deus per seruum suum, cœperunt laudare Christum. Tunc B. Erasmus dixit : Ecce, quales uirtutes operatur, qui credit in illum. Et tunc baptizati sunt quasi e quadraginta millia hominum. Erat enim certamen in cælo &spectaculaAngelorum, & parsdiaboli quodammodo pugnabat. Tunc B. Erasmus exclamauit uoce magna, dicens : Gloria in excelsis Deo, & in terra pax hominibus bonæ uoluntatis. Qui autem conuersi erant ad Dominum, responderunt : Amen. Conturbata est ciuitas omnis Sirmitana : conterritus uero Imperator misit armatos, & jussit omnes qui ad Deum conuersi erant gladio puniri. »
40Lc 2, 14.
41His et aliis uirtutibus […] ducebant est peut-être une réminiscence de BHL 4543 : « Non nulli etiam proprietates eorum uendebant, et precia ad iam dictum locum et ad praefixum episcopum afferebant, et communem uitam ibi ducebant, atque iuxta apostolum omnia illius communia erant. »
42Le paragraphe est un résumé de BHL 4543, sans dépendance textuelle.
43Quadam autem die […] ueniret est une réminiscence des Virtutes s. Fursei, § 10 : « Vir Domini memoratus Erchenaldus audiens eius famam, obuiam ei perrexit, orans et postulans, ut ueniret ad domum eius ad palatium Perronensis uici et in sacrum baptisma filium suum poneret et a fonte susciperet. »
44Cf. Dt 32, 39.
45Quidam puer […] resurgunt est largement emprunté à la Passio b. Pantaleonis martyris : « Et declinans modicum de uia, uidit puerum mortuum a uipera percussum, et serpens eum perimebat, et Pantaleon perculsus timore discedit modicum. Et in se rediens recordatus est uerbi senis, et rediit ad mortuum dicens : Nunc debeo cognoscere, si uera sunt, quae ab Hermolao praesbytero dicuntur. Et aspiciens in caelum dixit : Domine Iesu Christe si dignussum tua uocatione, et uis me seruum tuum esse, in nomine tuo surgat puer hic. Et statim surrexit puer, et serpens crepuit, et tunc fidei maiorem gratiam accepit et exclamauit uoce magna dicens : Benedico te domine Iesu Christe, quia dignatus es me inter seruos tuos annumerare. Veniens autem cum magno gaudio procidit ad pedes praesbyteri dicens : precor te famule Christi, da mihi lauacrum immortalitatis. Ego autem cognoui hodie, quia non est alius deus praeter dominum Iesum Christum per quem mortui resurgunt, et narrauit ei omnia, quae facta sunt, quomodo per inuocationem Christi puer a morte surrexit, et serpens crepuit. »
46Dum haec […] remedium est largement emprunté aux Virtutes s. Fursei, § 11 : « Contigit autem, ut dum praeuideret quadam die locum, ecce ! duo inergumini a beatissimo Furseo deprecati suntremedium. At ille, facto crucis signaculo, effugauit daemonium reddiditque eis salutis remedium. »
47Sex uincti […] adiutorium est emprunté aux Virtutes s. Fursei, § 10 : « Venientes autem ad locum nominatum, magna ibi fit laetitia, sed tamensex uincti in carcere tenebantur in ipso uico. Ipsi ubi audierunt aduentum eius, clamabant dicentes : « Ora pro nobis, serue Dei, propter Deum, quia credimus per tuum aduentum nos saluari. » Ad ubi audiuit uir Domini, misericordia motus, postulauit pro eis, ut dimitterentur, sed minime impetrauit. Accedens ad epulas uir Domini, expectauit mirabilia Dei ; dixit enim se non esse pransurum, antequam uinctos ante se uidisset. Audiens Dominus petitionem serui sui, et ecce ! cunctis uidentibus, qui erant retrusi absque ulla contagione aduenerunt inlesi. Cuncti adstantes simul cum principe ueniam postulauerunt et glorificauerunt Deum, eo quod eis uenisset uirtus, salus et adiutorium. »
48Sanctus Iulianus […] regna est emprunté aux Virtutes s. Fursei, § 14 : « Veniens igitur in praedictam traditionem Haimonis uocabulo Macerias, sanctus Domini infirmitate corripituret angelica perfruitur uisione ; praesentia relinquens, ad aeterna migrauit regna. »
49ad prandium suum […] ad sepeliendum est emprunté aux Virtutes s. Fursei, § 15 : « Sed Haimo neglexit dicta sancti uiri tempusque transitus sancti. Adueniens ad prandium suum, uidit beatum Furseum cum suis duobus diaconibus et cum tribus cereis, quos posuerunt super mensam suam et abierunt. Tum Haimo stupefactusinterrogabatcircumstantes se : Videtis gloriam, quam ego uideo ? Dixerunt se neminem uidisse. Qui dixit eis : Ecce ! uidi ante me uirum sanctum stantem, qui unigenitum meum resuscitauit et signa mala nobis demonstrauit, cum duobus diaconibus et tribus cereis, quos posuerunt super mensam meam et abierunt. Credo enim huic signo, quod michi mercedem praestabit, et nuncscio, quod de corpore migrauit. Pergamus ad sepeliendum eum. »
50Tunc ipse […] sepeliendum sanctum est emprunté à BHL 4543 : « Tunc ipse cum omni domo sua et cum cunctis pagensibus, seu cum clero uel turba uirginum, cum turibulis et cereis perrexit ad sepeliendum sanctum. »
51Qui, tam in uita […] saluabat est emprunté aux Virtutes s. Fursei, § 3 : « Qui uenientes ad eum debiles et claudos, cecos atque leprosos, uel etiam qui uarias habebant iniurias, cunctos salvabat ab infirmitatibus et cunctis se petentibus dabat necessaria. Qui honorabilior ceteris effectus cunctis praedicabat remedium penitentiae et cunctos ab erroribus saluabat. »
52Fuit enim […] scripsit est une réminiscence de BHL 4543, c. 1 : « qui fuittempore Decii et Nerue ac Traiani imperatorum, sub quibus et Iohannes apostolus et euangelista Apocalipsin et euangelium scripsit ».
53Mt 25, 21.
54Cf 2 Tm, 4, 7.
55O quanta fuit […] aeternum est une réminiscence des Virtutes s. Fursei, § 17 : « Factum est autem, dum uterque custodiret corpus beati uiri adque confabularentur, ecce ! puella ceca a natiuitate, quae prostrato corpore tetigit pallium quo feretrum operiebatur et recepit lumen oculorum. O qualis extitit risus uel iocunditas ! Quae priuspalpitandouenerat, cunctis uidentibus psallebat, currens, laudans et glorificans Deum : Obeate Furseae, qui totis uisceribus iam pergis ad Christi regnum, qui non declinabas dextra laeuaque de consortio sanctorum. O Furseae, iam uernas inter choros laetantium. O sanctissima anima, quae iam audis a Domino : Intra in gaudium Domini tui. Bonum certamen certasti, ideoque et cum angelis exultabis in aeternum. »
56Ibi cotidie […] auditum est une réminiscence de la Passio s. Dyonisii, § 31 : « Valde postmodum christiani basilicam super martyrum corpora magno sumptu cultuque eximio construxerunt, ubicotidie, operante Domino nostro Iesu Christo, merita eorum uirtutumprobanturmonstrare frequentiam etexperiuntur infirmi, quantum dei famulos conueniat honorari, ubi recipit caecitas uisum, debilitas gressum, et obstrictaeauriumrecipere merentur auditum. »
Auteur
-
Isabelle Rosé
Maîtresse de conférences, université Rennes 2 – Tempora (EA 7468)
Le texte seul est utilisable sous licence Creative Commons - Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International - CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.
Un constructeur de la France du xxe siècle
La Société Auxiliaire d'Entreprises (SAE) et la naissance de la grande entreprise française de bâtiment (1924-1974)
Pierre Jambard
2008
Ouvriers bretons
Conflits d'usines, conflits identitaires en Bretagne dans les années 1968
Vincent Porhel
2008
L'intrusion balnéaire
Les populations littorales bretonnes et vendéennes face au tourisme (1800-1945)
Johan Vincent
2008
L'individu dans la famille à Rome au ive siècle
D'après l'œuvre d'Ambroise de Milan
Dominique Lhuillier-Martinetti
2008
L'éveil politique de la Savoie
Conflits ordinaires et rivalités nouvelles (1848-1853)
Sylvain Milbach
2008
L'évangélisation des Indiens du Mexique
Impact et réalité de la conquête spirituelle (xvie siècle)
Éric Roulet
2008
Les miroirs du silence
L'éducation des jeunes sourds dans l'Ouest, 1800-1934
Patrick Bourgalais
2008
