d’un grand poema me pren l’enveja sens ren que diga que Cerdanha e ieu au rescontre dau jorn

1Lo dialòg entre dos escrivans emblematics dei literaturas catalana e occitana deu sègle XX, Jordi Pere Cerdà e Robert Lafont, es un fach màger, qu’a de tot segur marcat prigondament leis endevenenças dei doas literaturas. Aqueu dialòg, amb aquò, a pogut cargar d’aspectes ben diferents, ligats tant au desvolopament disparier dei doas tradicions literàrias entre leis ans cinquanta dau segle XX e lo jorn d’ara coma ais itineraris pron contrastats dei dos escrivans. Lei convergéncias sovent remarcadas entre Cerdà e Lafont, ansin, son benleu d’aitan mai fòrtas e vesedoiras per qual agacha ara lei doas òbras que lei divergéncias, ò pusleu lei alunhaments, lei distàncias, son estadas mai importantas.

2Cronologicament, es necessari de remembrar, e aquí dessús lo testimoniatge dei texts es fondamentau, qu’es entre la debuta deis ans cinquanta dau segle XX e la debuta deis ans seissanta que lo rescontre s’es fach entre lei dos escrivans, dins un temps que tant l’un coma l’autre n’eran encara, mai o mens, a cercar lo luòc e l’ample de sa votz, e mai leis aguesson ja per bela part trobats. De la meteissa generacion (Cerdà es nascut en 1920, Lafont en 1923), a la començança deis ans cinquanta, la guerra finida, totei dos son a s’afrontar amb la dobla question sempre a se tornar pausar de la distinccion amb lei generacions d’escrivans precedentas e de l’elaboracion d’una escritura renovelada, entre rompeduras imperativas e continuïtats pasmens necessàrias, foguèsse pas que per preservar la preséncia d’una trajectòria istorica. Cerdà es rosselhonés, e non pas « catalan » simplament ; Lafont es nimesenc, valent a dire, per eiretatge linguistic e culturau, òme de Provença, sus lei marges lengadocians pasmens.

3Per Cerdà, se pòt dire que l’eiretatge es doble per lo mens, un còp sa causida facha dau catalan coma lenga centrala de son escritura. D’un costat, i a Barcelona e la Catalonha de l’autra man dei Pireneus, amb sa tradicion literària anciana, fòrta e poderosa, maugrat lo franquisme. D’un autre costat, i a la tradicion propriament rosselhonesa, amb son eiretatge felibrenc recent, e mai la figura tant auta de Josep Sebastià Pons. Dins l’òbra dau poeta d’Illa, se pòt veire coma una sintèsi, personala e de mal imitar, de la tradicion catalana dins son tot, barcelonina o rosselhonesa, e de la tradicion francesa, dei temps « classics » dau segle XVII, de Malherbe a La Fontaine, fins a sei desvolopaments mai recents, entre Paul Valéry e lo Subrerealisme1. Sens oblidar lei ligams que son estats e que demòran lei de Pons amb tota una tradicion occitana, felibrenca mai que mai, mai pas solament : son sejorn a Montpelhier especialament, amb l’amistat de Francés Dezeuze e, pus jove, l’admiracion de Max Roqueta2. Lei dos primiers libres de Cerdà, totei dos libres de poesia catalana, son per ieu a situar dins l’encastre d’aquela questa e d’aqueu consolidament de la paraula (poetica) catalana en Rosselhon3 : La guatlla i la garba (1950), puei Tota llengua fa foc (1955) son dos moments especialament fòrts e significatius d’aquela cerca, qu’a son costat seriá mestier de mençonar las escrituras teatralas (Angeleta, La set de la terra...) e leis ensags en pròsa de Cerdà (lei Contalles de Cerdanya son publicadas en volum amb un prefaci d’Albert Manent dins la colleccion rosselhonesa « Tramuntana » de Barcino en 1961).

4Per Lafont, en parallelisme, s’es pausada parier la question de l’eiretatge felibrenc e primier mistralenc. Noirit dels exemples, entre d’autres, de Max Roqueta o de Renat Nelli, Lafont s’interròga sus l’endevenir de l’escritura occitana. Se tròba coma Cerdà, mai d’un autre biais, sus una linha de rompedura : d’un costat, tant en pròsa coma en poesia, s’inscriu contra sei predecessors mistralencs ; d’un autre costat, s’agropa a questionar, en deçà dau mistralisme, leis originas dau Felibritge, e mai que mai l’òbra de Mistral. Aquò dona primier, en poesia, lo prim volum dei Paraulas au vielh silenci, en 19464, en pròsa lo breu roman titolat Vida de Joan Larsinhac, en 19515. En 1957, puei, Lafont reünís en un volum consequent seis escrichs poetics d’après lo recuelh iniciau de 1946 : aqueu volum pòrta lo títol ric de sens de Dire6. Dau costat de la relectura de Mistral e dau mistralisme, la reflexion de Lafont se nosa dins un libre que d’eu lei polemicas van pas mancar de gisclar (son pas encara totalament arrestadas) : l’ensag titolat Mistral ou l’illusion, publicat en 1954, precedit per quauqueis estudis en revista que ne laissavan ja devinhar l’orientacion e leis ambicions7.

5Se laissam un pauc de caire lo menut dei circonstàncias que faguèron se rescontrar, dins aqueu periòde, lei dos escrivans8, circonstàncias qu’ajudarián ben segur a explicar leis aspectes positius d’aqueu rescontre, e se nos limitam a la lectura dei texts escrichs dins aqueu moment, se compren benleu mielhs coma lei doas votz de Cerdà e de Lafont se son rejonchas, ausidas e, per part, mescladas a l’entorn d’un païsatge, e direm d’un país, qu’es ni Provença, ni Occitània, ni Catalonha, ni Rosselhon, mai si ben Cerdanya/Cerdanha9.

6L’assimilacion d’Antoni Cayrol au país cerdan, l’escrivan de Sallagosa l’a sagelada dins son nom d’escrivan. En delà deis anecdòtas ligadas a aquela substitucion, vesem pron clar coma s’i passa d’un cert voler de s’escondre, quinei que ne sián lei motivacions, a l’emergéncia d’una identitat d’escritura. En venent Cerdà, Cayrol liga sa vocacion d’escrivan a la preséncia revelada d’un luòc. D’un luòc, mai que d’un país, d’un territori ò d’un païsatge, simplament e banalament. Que de Cayrol a Cerdà e de Cerdà a Cerdanya, es tota una paraula que se tròba definida e donada a entendre, e mai tota una concepcion de la paraula poètica catalana. Per Cerdà, diriáu que la Cerdanya es primier un luòc poetic, dins l’accepcion pus essenciala dau mot : l’escritura s’i enrasiga, de segur, mai l’escritura s’i desplega, i tròba son vam, sei contenguts, sei ritmes. Que de Pons a Cerdà, la poesia rosselhonesa càmbia de ritmes e pus encara de ritme : ritmes aparents, formaus, mai tanben ritme mai prigond, aqueu que definís d’un solet movement e lo contengut, lo sens e la dinamica dins son entier dau poema. E sus aquò, la rompedura – o la diferéncia, per emplegar una terminologia mens gratuïtament polemica – amb Pons es clara. La lenga vira, l’escritura se metamorfòsa, lo paisatge dei mots, dau « país » e deis òmes muda d’un luòc, precisament, a un autre. E aquò’s Cerdanya que definís, dins lo sens mai radicau dau mot, aqueu luòc nòu.

7La guatlla i la garba e Tota llengua fa foc, dins un anar qu’es a l’encòp de pojada e d’alargament, enóncian aquela metamorfòsi e l’incarnan dins un rapòrt noveu au temps e a l’espaci que leis ensenhaments ponsians ne sortisson elei tanben metamorfosats, literalament transsubstanciats. E la Cerdanya dau poeta de Sallagosa es lo ponch de partença e lo ponch d’arribada d’aquela transformacion : luòc de la realitat primiera, luòc de la familiaritat pus prigonda, vèn tanben un luòc concret que fai pas mai qu’un, d’ara enlà, amb la paraula poetica.

8Aquela « fabricacion » de la Cerdanya, que se’n pòt seguir la realizacion e l’amplificacion sempre mai assegurada dins lei dos primiers recuelhs de Cerdà e que se’n mesura tot l’ample dins lei libres de poesia escrichs just après (maugrat una publicacion tardiera en volum10), se noirís, entre autrei causas, d’un rapòrt particular entre l’òme e lo luòc, rapòrt quasiment creatiu, mougut sensa relambi per lo rescontre actiu entre doas materialitats : materialitat dau paisatge d’un costat, traversat per lei movements poderós de la vida dei peiras, dei forests, deis ostaus, deis òmes atrabalhits ; e materialitat de la votz poetica d’un autre costat, es a dire d’aqueu – lo poeta – qu’es a l’encòp l’origina, l’obrier e lo primier receptor d’aquela votz en camin :

Rodona coma una mama,
la muntanya de Bagà
s’ageganta, cel enllà,
com un pit de dona mare.11

9Lo poeta s’apodera dau luòc per lo bastir de sa paraula, e aquela bastison se fai a travers un escambi carnau entre el e lo païsatge ; e d’aquí naisson lo luòc poetic e la paraula dau poeta, coma fecondada d’aquela proximitat materiala.

10Lo rescontre poetic entre Jordi Pere Cerdà e Robert Lafont s’es naturalament fach, per lo mens s’es realizat dins tot son ample, a l’entorn d’aquela Cerdanya que lo poeta de Sallagosa era a ne faire lo centre de son mond de lengatge e de son imaginari. L’itinerari que mena a aqueu rescontre se pòt mesurar dins lo temps. Quauquei ponchs de referéncias ajudan a ne balisar lo camin, fins a la data de 1959, que figura dins lo text e mai a la fin dau grand poema de Lafont, dedicat a son amic catalan, Pausa cerdana, e la de 1962, quand se fai la primiera publicacion, amb una version francesa, d’aqueu text12. Mençonarai donc : la dedicacion a Robert Lafont per Jordi Pere Cerdà de son segond recuelh poetic en catalan, Tota llengua fa foc, publicat dins la colleccion « Messatges » de l’Institut d’estudis occitans ; la publicacion de poemas catalans de Cerdà dins la revista dau meteis Institut d’estudis occitans, Òc, entre 1950 e 196413 ; leis intervencions criticas de Cerdà totjorn dins Òc pendent aqueu periòde14, e mai lei renduts comptes critics de mai d’una òbra de Cerdà dins aquela revista totjorn15. Aqueleis escambis, aqueleis agachs en ressons, dessenhan ja clarament lei caminaments d’una mutuala reconeissença, que lei doas aventuras poeticas parallelas s’i rejonhon amb una força vertadiera. Lo « companhonatge » entre escrivans catalans « rosselhonés » e escrivans occitans recampats a l’entorn de la revista Òc, pendent quauqueis ans, se realiza clarament a l’entorn de Cerdà d’un costat, de Lafont (e de quauqueis autres, mens vesedors : Pèire Lagarda, Joan-Maria Auziàs, Bernat Lesfargues16), de l’autre17. La cima d’aqueu companhonatge es sensa ges de dobte la preséncia importanta de Cerdà, amb la de Pons e de Brazès, discípol perfiech dau poeta d’Illa, dins l’antologia de la poesia occitana reünida en 1962 per Andrée-Paule Lafont18.

11En 1963, totjorn dins la revista Òc, Joan-Maria Auziàs aviá dubert larg lo camin crític, dins doas paginas titoladas « Jordi Pere Cerdà e Robert Lafont, poetas de Cerdanha »19. Auziàs, dins aquel estudi ont confrontava Pausa cerdana amb mai d’un poema de Cerdà20, insistissiás sus la diferència de ponch de vista e de traduccion d’aquela diferéncia dins l’escritura, entre lei dos poetas : Cerdanha « dau dedins » per Cerdà, « dau defòra », mai leu leu integrada a son univers, per Lafont. Auziàs sotalinhava tanben l’immediatetat mai granda de l’agach de Cerdà, en ligason directa amb son environament, dau temps que Lafont, contemplant lo país cerdan, ne preniá pauc a cha pauc possession a travers un verb que podiá semblar fortament marcat per l’agachada e l’escritura d’un poeta coma Saint-John Perse. Pus recentament, Clara Torreilles, a l’escasença d’un rescontre entre lei dos poetas, tornèt sus aquela question, a prepaus totjorn de Pausa cerdana e d’un poema de Cerdà, « Entre Sallagosa i Llívia » (poema dau recuelh Un bosc sens armes). Mostrèt, entre autrei causas, la diferéncias de postura que se pòt notar entre lei doas votz poeticas : votz catalana en contacte directe amb son environament e sei vibracions vitalas, votz occitana mai exteriora, e d’aquí tanben mai panoramica, portada tota per lo dessenh de l’agach que la mena e li designa son espaci a flor e a mesura que ne fai la descoberta e se n’apodera per s’i establir dedins e i respirar larg21.

12Rescontre e mai contrast, donc : lector de Cerdà, coneisseire dempuei lei primiers temps de l’òbra dau poeta catalan, Robert Lafont, amb Pausa cerdana, se pausa, precisament, coma lector e mai espectator d’aquela òbra ja reconeguda en 195922. S’es agut discutit, a l’epòca, sus lo títol dau poema lafontian, e pus encara benleu sus sa revirada francesa : « pose », e non pas « pause »23. Lafont beu primier escartèt lo problema quand reeditèt son poema, vengut d’ara enlà « Cerdana », simplament. Se pòt pasmens pensar qu’una interpretacion es pas exclusiva de l’autra : « pausa » es a l’encòp, per parlar francés, « pause » e « pose ». E lo moment d’apasiament, de repaus, mena tanben a una mesa en scena : mesa en scena dau poeta (la « postura » que ne parla Clara Torreilles, tornant prene una analisi facha per Joan-Claudi Forêt d’un poema recent de Robert Lafont, La gacha a la cisterna24) e mai mesa en scena de la paraula e dau luòc, dins un anar-venir que sagèla l’unitat de sentiment nascuda a un moment donat, moment de realitat viscuda e (o) moment d’escritura « fixant » aquela realitat. (Es d’alhors d’apondre aquí que la « Pausa », amb aquò, es pas estada completament suprimida, mai simplament mesa a distància per Lafont dins la mai recenta edicion, la de 1974, de son poema : « Cerdana », amb tres autrei composicions « longas » de l’autor (« Cantata de la misèria dins Arle », « Òda a Marselha » e « Poema a l’estrangiera »), i figura dins una segonda part titolada... : « Quatre étapes / Quatre pausas »).

13D’aquí se pòt tornar a l’ipotèsi qu’aquela « postura » o « pausa » lafontiana, dins son poema cerdan, es a l’encòp la dau lector e la d’aqueu que se plaça davant lo luòc que Cerdà n’a fach lo nos de sa paraula, l’origina e l’espaci de son escritura poetica. Lafont, davant Cerdanha estant, confronta sa lectura de Cerdà a la vista que pòt aver eu d’aqueu paisatge vengut paraula poetica. Un poeta se miralha dins l’escritura d’un autre poeta, frairalament, e fai l’experiéncia de son acte poetic primier, fondator. Aquela confrontacion amistosa, o notèt Clara Torreilles, se debana a l’entorn d’un motiu fòrt : lo de la frontiera, de la desseparacion a l’encòp invesibla e pasmens tan vesedoira dins lo temps e dins lo paisatge. L’imatge dei doas Cerdanha dessepara l’uman de l’uman, destria l’uman de l’inuman, mai demòra ric de reconciliacions avenidoiras, de la frontiera plaga a la frontiera ligam. Pausa cerdana, dins aquela circulacion d’agachs, vèn coma l’espectacle de la creacion poetica, de la naissença e de la paraula e dau poema, e dau biais que l’una e l’autre se religan a un luòc. Es aqueu « miracle » cerdan, lo d’un païsatge vengut luòc de poesia, que pivèla lo poeta occitan Robert Lafont. Son poema es liric, per l’essenciau, mai aqueu fons liric es organizat narrativament (Clara Torreilles, per caracterizar lei grandei composicions de Lafont a aqueu moment, parla de « fresca istorica o epica »). E lo motiu narratiu centrau i es tot beu just, a comptar dei primiers mots dau text, lo de l’emergéncia dau poema :

mai per l’òme, lo ceu, l’espiga annadiera, la dralha –
d’un grand poema me pren l’enveja sens ren que diga que Cerdanha e ieu au rescontre dau jorn.

14L’agach mandat simultaneament dins l’espaci e dins lo temps, noirit qu’es dei fòrças mescladas de la vista panoramica e de la vision istorica, dessenha aquela espelison fins a l’enonciacion fïnala, a l’entorn dau poeta que parla a la primiera persona, enonciacion a l’encòp singulara e, coma sovent en cò que Lafont dins aqueu periòde, collectiva :

Aicí siam. La poesia nos vai nàisser.

15Nos remanda, aquela constatacion davant la frontiera, a l’acte fondator dau poeta. Sus lei pesadas de Cerdà, Lafont se vei dins la dobla postura dau poeta catalan de Cerdanha son amic e dau poeta occitan qu’es de tot son voler :

Vaquí. En l’an cinquanta-nòu dau segle
ieu poeta occitan signe. Sabe doçor de blat dins la pauma e Cerdanha,
ai la votz per cantar de montanha a montanha.
Marche. Dins un torrent de fuelhas e de ceu nade viu. Cride vida e Bon dia 1

16Aquí son lei darrierei frasas dau poema lafontian, lo moment ultim de la pausa presa e mantenguda, sus un subjècte que lei primiers mots dau text, en mirau, l’anonciavan clar :

d’un grand poema me pren l’enveja sens ren que diga que Cerdanha e ieu au rescontre dau jorn

17En delà dei circonstàncias que pòblan lo poema e que la frontiera fai sorgir coma aitant de perilhs sempre menaçós (« Vint ans ençà que Puigcerdà cremava »), es lo moment privilegiat, magic, de la naissença dau poema e dau poeta dins son escritura que Lafont lector de Cerdà transcriu, quasi fotograficament. Pren la pausa, per que son doble frairenau cerdan la prenga dins son agachada.

18Pausa cerdana se presènta coma una interrogacion apasimada sus lo moment que nais lo poema, e mai sus lo ligam entre lenga (lenga catalana, lenga occitana), « país » (luòc pusleu) e escritura. S’agís per Lafont de tornar viure, a son biais, l’experiéncia de Cerdà, en seguissent lo camin que vai dau luòc a la paraula, guidat per sei lecturas dau poeta catalan. Au còr d’aquela experiéncia viva, crese que se pòt devinhar un dei grands temas qu’a aqueu moment Lafont es a l’interrogar dins son òbra non solament de poeta, mai tanben de critic. Dau meteis biais que Cerdà dins un poema de granda auçada questionava la poesia de Josep Sebastià Pons (« Llegint Pons », dins Un bosc sense armes) :

Si voleu, ens asseurem cap i cap
en el pedrís davant la porta

19– e se pensa aitanleu a l’ostau dau Bolés d’Illa, e mai au títol dau recuelh ponsian de 1919, El bon pedrís –, Lafont questiona lo rapòrt de Mistral a son luòc e a la lenga d’aqueu luòc, Malhana e leis Aupilhas, dins son ensag critic Mistral ou l’illusion. E renovèla sa question, en 1958, a prepaus de Jacint Verdaguer, dins un estudi en catalan qu’es lo text d’una conferéncia prononciada dins l’« autra Catalonha », montanhòla ela tanben, a Cantonigròs25. Lo periòde qu’escriu Pausa cerdana, per Lafont, es estat per eu, çò sèmbla, un periòde de reflexion intensa sus la creacion poetica, en relacion amb l’environament natural e uman dau poeta. D’autreis articles, publicats au meteis moment pòrtan d’alhors testimoniatge d’aquela atencion, a mitat camin entre critica e escritura26. Se pòt pensar que lo rescontre amb la persona e l’òbra de Cerdà es estat estrechament mesclat a aquela reflexion, d’un biais pron originau. Que Pausa cerdana (se comprendrà perqué lo primier títol, tot ben comptat, me pareis fòrça mielhs adaptat que non pas lo segond, tròp banalizat) apareis coma çò que me permetrai de sonar d’un biais aparentament un pauc estranh e paradoxau un poema de critica poetica. A prepaus de Verdaguer coma de Mistral, Robert Lafont escriviá :

...parlant d’un poeta coma aquell, vinculat per totes les fibres del seu cor i per tota la seva ampla sensualitat al marc natural de la seva vida, penso que es podria emprar la paraula un poc atrevida de geopoètica. Així diriem que, dins del cas de Mistral, la inspiració poètica no es relaciona amb el sentit paisatgístic, sinó que el poeta va apoderant-se, en un moviment únic, i tot plegat, de la seva realitat interior i de l’exterior, és a dir de si mateix i de la seva terra. (p. 59)

20Es aquela circulacion entre lo poeta e « son » païsatge, e mai coma s’i farga la paraula dau poema a s’escriure, lo tema principau de Pausa cerdana : a flor e a mesura que se debana lo fiu dei remembres istorics, dei paurs, dei crenhenças e dei mancas que trèvan lo poeta, se bastís e s’emplena, fàcia a l’espectacle de la Cerdanha, la votz dau poema. En s’apoderant dau luòc, lo poeta s’apodera dau tot de sa paraula, l’un e l’autre fasent pas qu’un a la fïn.

21Omenatge a la poesia de Jordi Pere Cerdà, Pausa cerdana o es donc ben a mai d’un títol. Ditz e celèbra, primier, un companhonatge d’un desenat d’ans entre l’escrivan catalan renovator de la tradicion rosselhonesa e quauqueis-uns deis escrivans occitans de sa generacion recampats dins leis ans mila nòu cent cinquanta a l’entorn de la revista Òc. Enóncia, puei, una certa similaritat d’escritura e d’actitud davant lo mond e la poesia entre Cerdà e Robert Lafont. Lei títols de doas parts màgers dau recuelh Dire de Lafont podrián resumir lei termes d’aquela similaritat d’ambicion : « Dire l’amor lei causas », primier ; puei : « Dire l’òme lo segle ». Prepausa, enfin, una meditacion poetica en actes sus çò que se pòt sonar lo mistèri dau rescontre entre un escrivan e un luòc, aicí luòc deis originas, a travers una lenga. Aquela tresena característica de Pausa cerdana vèn de segur capelar lei doas autras : la Cerdanha de Lafont es « filha » de la de Cerdà, e sèmbla d’aitan mai lafontiana que sap posar son vam e sa fòrça dins la paraula poètica de son dedicatari.