Introduction

1Cette édition à caractère provisoire a été faite à partir des trois manuscrits suivants :

2Gz : Graz, Universitätsbibliothek 856. Originaire du monastère cistercien de Neuberg en Autriche. Écrit au xv^e siècle. L'Apocalypse figure aux folios 1-6v.

3Description : A. Kern, Die Handscriften der Universitätsbibliothek Graz, II, Vienne 1956, pp. 82-84.

4Z : Zürich, Zentralbibliothek, Codex C 101. Vient du monastère de Saint-Gall, Écrit au xv^e siècle. L'Apocalypse figure aux folios 70-74v.

5Description : L. C. Mohlberg, Katalog der Mss. der Zentralbibliothek Zürich, I, Zürich 1952, pp. 52-53.

6V : Vienne, Nationalbibliothek, Codex 362. Ne contient qu'un fragment de l'Apocalypse aux folios 7r-8v. Écrit au xiv^e siècle.

7Édition : Th. Silverstein, Visio sancti Pauli, pp. 149-152.

8Zürich C 101

9Graz 856

10(f° 70r) Reuelationes sancti Pauli quando raptus fuit. /

11(f° 1r) Scio hominem in Christo^a ante annos quatuordecim siue in corpore / siue extr<a>^b corpus nescio Deus scit raptum huius-modi usque I ad tercium celum. Et scio huiusmodi hominem siue in corpore siue ex/tra corpus nescio Deus scit quoniam raptus est in paradysum et audi/uit archana uerba que non licent homini loqui. Et cetera.

123. - Omnipotentis Dei uerbum factum est ad sanctum paulum dicens : O Paule / loquere populo et dic : quousque uultis peccatum super peccata operare / et temptare dominum qui uos creauit et filios uos uocauit. / Vos autem facitis opera dyaboli perfidenter nescientes quod et peccaltores estis.

13Recogitate et intelligite, homines, quod omnis creatura sub/ iecta est Deo praeter humanum genus quod est sibi inobediens et sepe / peccat.

143. - Omnipotentis Dei uerbum factum est ad sanctum Paulum apostolum dictis / : O Paule loquere populo et dic : quousque uultis peccatum super / peccatum operari et temptare Dominum qui uos creauit et filios suos / uoca¬uit ? Vos autem facitis opera dyaboli fidenter nescientes miseri quod / miseri et pauperes estis. Recogitate et intelligite hoc quod omnis / creatura subiecta est Deo praeter genus humanum quot sibi sit in/obediens et sepe peccat.

154. - Sol adorat eidem et conquerendo de hiis dicit : Domine / quamdiu debeo lucere super malas et super peccata quae faciunt, presta / mihi uires meas et palam faciam eis ut cognoscant quia tu es / factor eorum. Respondebitur ei diuinitus : Scio et ego istam et oculi mei / uident et aures mee audiunt ac pacientia mea tollelrat et expecto donec conuertantur. Sed si non emendauerint I eos iudicabo secundum opera sua.

164. - Sol adorat Deum et conque-rendo de illis dicit / : Domine quamdiu debeo lucere super malos et super peccata / que faciunt, presta meo ut uires meas palam faciam eis / ut cognoscant quia tu es factor eorum. Tunc respondetur Uli diuinitus : / Scio et ego ista, oculi hec uident, aures mee audiunt eas, / patientia mea tol-lerat ea, expecto donec conuer¬tantur. Sed si non / emendauerint tunc iudicabo illos secundum opera eorum. /

175. - Luna et stelle quodammodo / conqueruntur uerbis Domino : Tu, Domine, nostris potestatem dedisti in / nocte lucendi. Quous-que jubes nos lucere super coinquinationes / malorum hominum et furta eorum. Sine nos exercere a super Mos / uires nostras ut cognoscant quia tu es Deus eorum. Et ecce / respondit uox diuina : Noui, inquit, et hec omnia licet expecto / si forte conuersi fuerint ad me quod salutem D reddam illis secundum / opera eorum.

185. - Luna et stelle quodammodo suis conqueruntur uerbis ea Domino et / dicunt : Tu nos, Domine, potestatem dedisti lucendi. Quousque iulbes nos lucere super coinquinationes malorum hominum, homicidia etlfurta eorum. Sine nos exercere super illos uires nostras ut recong/noscant quia tu es Deus eorum. Et econtra uox diuina : Noui, / inquit, hec omnia. Sed expecto si forte conuersi fuerint ad me quod / si non reddam illis secundum opera eorum. /

196. - Mare in eadem uerba queri-moniam facit, ignis et / aqua accusant peccatores dicendo : Domine cur nos fecisti / ut seruiremus peccatoribus. Sed Dominus ait : Necesse est ut serluiretis illis donec uideo si conuersi fuerint ad me. Sin autem / ipse iudicabo eos secundum omnia opera.

206. - Mare in eadem uerba queri-moniam faciens easdem diuine re/sponsionis c uerba audiuit. Omnis ignis et d aquae / omnes peccatores accusant dicentes : Domine cur nos fecisti ut serui¬remus / peccatoribus. Et Domi¬nus : Necesse est ut seruiatis illis donec uidero si re/uersi fuerint ad me. Sin autem iudi¬cabo illos secundum facta sua.

2110. - Siue boni sine mali / angeli Dei nunciant donec uidero si conuersi fuerint ad me sin / autem iudicabo illos secundum opera illorum c.

2210. - Omnia/enim opera eorum siue bona siue mala angeli dei nuntiant. /

2311. — Spiritus Sanctus fuit / cum sancto Paulo et dixit angelus : Tantum sequere me et ducam te/ ut uidere potueris quo boni et mali post uite terminum sunt futuri. / Et duxit eum in abissum ubi multas animas peccatorum uidit. Statim / autem ut illas aspexit Paulus post tergum angelus fugit. Postea / autem duxit eum in celum et iussit eum deorsum respicere. Ille / uidit innumeros illic potentes sua ualde trepidantes. / Hic ira, hic inuidia, hic odium, hic obliuio, hic omnes qui primi / fuerunt in malum. Hic multos uidit sine misericordia angelos in quibus / nulla bonitas quorum facies erant terribiles, pleni ira, den/tes et capilli ualde nigri et ignis ex ore eorum processit. / Et interrogauit Paulus angelum qui essent illi. Respondit : Hii / sunt qui animas peccatores ad tormenta ducunt.

2411. - Spiritus Sanctus cum sancto Paulo fuit. Et dixit ad eum angelus Domini : / Sequere me et e ducam te in locum ubi poteris uidere quo boni / uel quo mali post huius uite terminum sunt uenturi. Et duxit eum / (f°lv) in abyssum ubi multas animas uidit peccatores. Statim ut illas / aspexit Paulus post dorsum angeli stent. / Post hec autem duxit eum in celum et iussit eum deorsum respicere. / Illic innumeros uidit potentes sibi ualde trepidantes. / Hic ira, hic inuidia, hic odium, hic obliuio, hic omnes qui primi fuerunt/in malis. Hic multos sine misericordia uidit angelos quibus ullam erat / bonitas quorum fades erant terribiles et pleni ira dentes et / capilli ualde nigri et ignis ex eorum ore processit. Et Paulus in/ terrogauit angelum qui essent illi. Hii sunt, inquid, qui animas pec/catrices ducunt ad tormenta.

2512. - Tunc iussit eum/sursum aspicere ubi alios uidit angelos ualde decoros qui / erant cuncti cincti zonis aureis et palmas in manibus / gestantes et uestiti in/scriptum nomen Domini et ipsi erant pleni gratia et bonitate. Et inlterrogauit angelum qui essent. Hii sunt, inquit, angeli qui / illos qui uere dei fideles sunt ad requiem perducunt.

2612. - Tunc iussit eum sur sum aspicere ubi / uidit alios angelos ualde decoros qui erant cincti zonis aureis et / palmas in manibus gestantes et uestiti erant uestibus pulchris nimis / in quibus erat scriptum nomen Domini et ipsi erant pleni gratia et boni-tate. / Et interrogauit angelum qui essent. Hii sunt, inquid angelus, angeli / uidelicet qui illos qui uere Dei fideles sunt ad requiem perducunt. /

2713. - Tunc (f° 70v) Paulus ait ad angelum : Uellem uidere animas bonorum et malorum / de seculo transeuntes.

2813. - Tunc Paulus ait ad angelum : Uellem uidere animas bonorum seu / malorum de seculo transeuntes.

2914. - In ipsa hora uidit quendam morientem. Et respondit / angelus sancto Paulo : Fuit, inquiens, uir iustus. / Et uidit sanctus Paulus / omnia opera illius iusti, seu^d quoque recordatus est ipse que non re/cordatus fuit ante oculos separationis anime a corpore. Et erant / ibi boni angeli, aderant et mali nihil inuenerunt suum. Boni / receperunt animam mox exutam a corpore osculantesque eam dixerunt : / Salue, sancta anima, que Dei uoluntatem implesti quamdiu in corpore / fuisti. Venit etiam angelus a Deo sibi ad custodiam in hac uita / deputatus. Inquit : Aue sancta anima. Hodie letus factus sum a te / quia uoluntatem Dei perfe-cisti. Nam ego sum qui cotidie opera / tua representaui. Et hec dicentes duxit eam ad celum et ecce / occurebant ei hostes metuendi et dicebant : quo tendis anima /, anne in celum ? Subsiste parum ut probamus si in te aliquid / de nostro conuenire pos-simus. Sed post hec nichil suum in ea relperierunt. Flentes dixerunt : O anima qualiter nos defraudasti / quia mandata Dei tui compiesti. Dehinc audita est uox / in celo dicens : Deferte animam que Domini compleuit iussa / ut congnoscat quod ipse uerax est. Et cum intrauit celum dilcebant omnes maxime primi angelorum : Salue, sancta anima, / felix es quod tibi talia elegisti. Leti sumus tecum quia tu Deo / placuisti. Tunc adduxerunt eam in presentiam Domini et cum ipsa Deum / adorauerunt. Cecidit sanctus Michael cum omni celesti millicia ante scabellum Domini. Ostenderunt Dominum ei et dixerunt : / Hic est sanctus Creator qui te ad ymaginem suam creauit / et angelus qui custodiuit eam ait ad Deum : Recordare, / obsecro, omnium operum eiusdem quia hic est anima cuius ego tibi opera / cot-tidie presentaui. Tunc Dominus respondens dixit : Sicut ipsa prelcepta mea custodiuit nec aliquem contristauit, sic / ego nunquam contristabo eam sicut ipsa misericors fuit ita et / ego sui miserebor. Reddatur sancto Michaheli ut ducat iplsam in paradisum ut illic sit usque in diem generalis resurrectionis / consors omnium sanctorum. Tunc omnes ordines angelorum clalmabant dicentes : / Iustus es, Domine, et rectum iudicium tuum quia / tu reddis unicuique secundum opera sua.

3014. - In ipsa hora quendam morientem / uidit. Et respondit angelus sancto Paulo : Iste fuit, inquiens, iustus uir i/ Et uidit sanctus Paulus omnia opera illius iusti, seu que recordatus est ipse / seu que non recordatus, omnia ante oculos eius in hora separationis / anime a corpore. Aderant ibi boni angeli, aderant et mali. Mali nichil / suum inuenerunt. Boni receperunt animam mox de corpore exutam oscullantesque eam dixerunt : Salue, sancta anima, que Dei uoluntatem implesti quamdiu in corpore fuisti. Venit etiam angelus a Deo sibi ad custodiam dum / in hac uita deputatus. Aue, inquid, sancta anima. Hodie letus factus / sum de te quia Dei uoluntatem perfecisti. Nam ego sum qui cottildie Deo opera tua presentaui. Et hec dicens duxit eam ad celum. / Et ecce occurebant ei hostes metuendi et dicebant : Quo / tendis anima, anne in celum ? Subsiste parum ut probemus si in te / aliquid nostrum inuenire possumus. Sed postquam in ea nichil suum relperierunt, flentes dixerunt : O anima qualiter nos effugisti quod Dei tui mandata implesti ? Dehinc audita est uox in celo dicens : / Defferte animam que Domini impleuit iussa ut cognoscat quod ipse / uerax est. At cum intrabat celum dicebant omnes : Salue, sancta anima, / et felix que tibi talia elegisti. Leti sumus quia tu Deo placuisti. / Tunc adduxerunt eam in presenciam Domini et cum ipsa adorarent Dominum. Tunc cecidit sanctus Michael cum omni celesti militia ad scabelllum Domini et ostenderunt ei Dominum et dixerunt : / Hic est sanctus Creator qui te ad ymaginem suam creauit. Et / angelus qui custodiuit eam ait ad Dominum : Recordare, obsecro, (f° 2^r) omnium operum eius, Domine, quia hec est anima cuius ego opera cottidie tibi prelsentaui. Tunc ipse Dominus respondens ait : Sicut ipsa precepta mea / custodiuit nec aliquem contristauit, sic ego nunquam contristal bo eam. Et sicut ipsa misericors fuit ita et ego sui miserebor. Redditur / ergo sancto Michaeli ut ducat eam/ in paradysum ut illic sit usque in / diem generalis resurreccionis omnium consors sanctorum. / Tunc omnes ordines sanctorum clamabant dicentes : Iustus es, Domine, / et iustum iudicium tuum quia reddis unicuique secundum opera sua. Et / dixit angelus ad sanctum Paulum : Credis quod uniusquisque qui hec opera / fecit talem habuerit mercedem ? Credo inquid Paulus.

3115. - Tunc angelus : Respice nunc ad terram et uide malam animam / transire de mundo que Deum offendit quomodo ^f uixit. Et uidit / malam animam transeuntem, ante cuius oculos etiam omnia opera eius ostenlsa sunt et ductus est ad sinistra iudicia cui melius fuisset si nunquam / facta esset. Venerum illic boni angeli et mali. Sancti angeli nichil g inuelnerunt ibi suum. Mali autem improperabant ei peccata sua dicentes : O, mi/sera anima, uae cadaueri unde existi. Quam necesse tibiforet ad corpus / tuum reuerti in quo et cum quo crimina commisisti ut tu cum tua penitentia te ^h emendares ?

3216 - Tunc uenit / angelus qui eam custodire debuit et ait : O misera anima ego sum / qui cottidie mala opera tua Deo renunciaui et si licuisset mihi ultra / te nollem uidere. Sed Dominus precepit mihi ne dimitterem te priusquam / uidissem si te corrigere uoluisses . Et ecce modo perdidisti tempus penitencia. / Propterea hodie extranea facta es a me. Debeo tamen ducere te ad iustum / iudicem tuum . Antequam terminum te non dimittam quamuis alienus sum a te / propter tua scelera. Post hec clamor factus est in celo : Afferte / hanc miseram animam ut ille eam uideat cuius precepta contempsit. / Que dum ingrederetur in celum milia mimium clamabant angelorum : / uae tibi, misera anima, pro omnibus malis que operata es in carne. Quid / respondebis Deo cum eius ueneris in conspectu ? Et custos eius an/ gelus respondit : Nihil ergo boni habui in hac anima, fratres, ideo / mecum lamentamini. At illi : Talis, inquiunt, procul absit a nobis / que nichil preter pessima gessit in mundo opera. Tunc adducta est / ad tribunal ludicis et ille dixit ad eam : Ubi est fructus quem por/tas de bonis que tibi concessi ? At Ma obmutuit. Et ait ludex : / Iustum est iudicium meum. Quisquis fecerit uoluntatem meam et misericordiam / illius miserebor. Et qui non est misericors nec ipse misericordiam consequetur. / Talis anima tradatur principi tenebrarum ut mittat eam in tenebras / exteriores. Ibi erit fletus et stridor dentium et ibi sit usque ad ultimum / diem. Et celestis exercitus uociferabat dicens : Iustus es, inquid, / (f° 2V) Domine et rectum iudicium tuum. Tunc abduxerunt eam duo nequam / angeli.

3317. - Et exclamauit misera et dixit : Miserere mei Deus quia septilma dies est hodie ex qua corpus reliqui. Et ait.Dominus : Quid fe/cisti boni quia misericordiam postulas ? Sed quia inmise-ricors fuisti, data es / illis qui non habent misericordiam. Et quare non ........ⁱ / Que respondit : Domine, nunquam peccaui. Et ira-tus Dominus indignacione / magna dixit ei : Mentiris. Adhuc reputas te esse in seculo / ubi unusquisque sua abscondit peccata. Non ita erit hic. Sed cum ante me uenturum fuerit omnia manifesta fuerint. Hec ut audiuit nesciens /quid diceret plorans obticuit. lussit autem Dominus dyabolo afferre / breuem in quo peccata eius erant scripta.

34Zurich C 101

35Vienne 362

36Graz 856

37Et locuta est uox Domini, et dixit : Per memet ipsum et uirtutem meam iuro, et per angelos meos iuro, si hec anima uno anno antequam moreretur sua emendaret peccata, obliuiscerer illorum omnium.

38Et locuta est uox Domini et dixit : / Per memetipsum et uirtutem meam iuro et per angelos meos : si anima / hec uno anno antequam moreretur sua peccata deplorasset, obliuilscerer ego omnium illorum.

3918. - Tunc clamabant milia angelorum : Iustus es Domine et rec-tum iudicium tuum.

4018. - Tunc clamabant milia angelorum : Ius-tus es, / Domine, et rectum iudicium tuum.

4119. - Et dixit angelus : Paule / sequere me et ducam te ad loca iustorum. Et duxit eum / in tercium celum et demonstrauit ei portam auream et duas / columpnas ante eas et duas tabulas aureas super / columpnas qui scripte erant plene et dixit Paulo : Beatus / es, Paule, si liceat tibi per hanc portam intrare quam nullus / umquam intrauit nisi bonus et innocens. Et interrogauit / angelum quid in tabulis esse scrip turn. Dixit autem angelus : / Hii sunt qui corde perfecto suo Domino seruierunt in terra. Tunc Paulus / (f° 71r) dixit : Que, inquit, est causa ut in celo scribuntur nomina ipsorum ? Et / angelus inquit : Quoniam die ac noc-te assistunt Domino in ueritate.

4219. - Et dixit angelus ad Paulum : Vidisti et audisti hoc ? Audiui, inquit. Et ille : Sequere me et ducam te ad locum iustorum. Et duxit eum ad tercium celum et monstrauit ei auream portam et duas columpnas que erant plene omnibus bonis. Et dixit Paulo : Beatus es, Paule, si liceat tibi per hanc portam intrare quam nullus intrabit nisi bonus et innocens. Et interrogauit angelum quid in tabulis esset scriptum. Hii sunt, inquit, qui perfecto corde suo Domino seruierunt in terra. Tunc sanctus Paulus : Que, inquit, est causa ut in celo scribantur nomina eorum ? Ut hii, inquit, qui die et nocte assistunt Domino sciant bonitatem illorum.

4319. - Et dixit angelus ad Paulum : Vidisti et audisti / hec ? Audiui, inquid, et uidi. Et ille : / Sequere me et ducam te ad locum iustorum. Et duxit eum ad tercium / celum et monstrauit ei portam auream et duas columpnas ante j / eam et duas tabulas aureas super columpnas que scripta erant / plene. Et dixit Paulo : Beatus es, Paule, si liceat tibi per hanc portam / intrare quam nullus unquam intrauit nisi bonus et innocens. Et / interrogauit angelum quid in tabulis esset scriptum. Dixit autem angelus : / Hii sunt qui perfecto corde suo Domino seruierunt in terra. Tunc sanctus / Paulus : Que, inquid, est causa ut in celo percribantur nomina eorum ? Ut / hii, inquid, qui die ac nocte assistunt Domino sciant bonitatem eorum.

4420 - Dehinc / duxit eum prope portam et obuiauit ei primo senex cuius facies ut / sol enituit et osculatus est eum gaudens quamuis flebat et / Paulus : Cur, pater, fles ? Homines, inquit, ualde nos consistant / quia promissions Dei magne et pauci sunt subsecuturi / eas. Et requisiuit ab angelo quis esset senex et Me : Hic, inlquit, Enoch primus scriba. Hinc abiit obuiam sanctum uatem Helylam qui eum post magne dilectionis osculam conpleuit dicens : Utinam /, Paule, tuorum laborum merces iam nunc tibi esset attributa / quam tu meruisti humano generi subueniendo. Quam innumera / bona ipsis preparata sunt qui per te crediderunt ! Sed pauci sunt qui / ea subsecuturi sunt quia proprias uoluntates multi secuntur !

4520.- Deinde duxit eum prope portam et obuiauit ei senex primum cuius facies sicut sol enituit. Et osculatus est eum gaudens quamuis fleret. Et Paulus : Cur, ait, pater, fles ? Et ille : Nos homines ualde tristamur quia promissiones Dei magne sunt et pauci suscepturi sunt eas. Et requisiuit Paulus ab angelo quis esset senec ? Hic est, inquit, Enoch primus scriba. Hinc habuit obuiam sanctum uatem Helyam qui post magne dilectionis oscula compleuit dicens : Utinam, Paule, tuorum labiorum merces iam nunc tibi esset attributa quam tu meruisti humano generi subueniendo. Quam innumera bona parata sunt hiis qui per tuam doctrinam crediderunt ! Sed pauci sunt qui eam suscepturi sunt quia proprias uoluntates multi secuntur !

4620. - Dehinc duxit eum per portam et obuiauit ei primum senex cuius / facies ut sol enituit et osculatus est eum gaudens quamuis flebat. / Et Paulus : Cur, pater, fles ? Homines, inquid, ualde contristant / Deum quia promissiones Domini magne sunt et pauci suscepturi / eas. Et requisiuit ab angelo quis esset senex. Et ille : Hic est, inquid, / Enoch primus scriba. Dehinc habuit obuiam sanctum uatem Helyam / qui eum magne dilectionis osculo compellauit dicens : Utinam, Paule, / tuorum laborum merces iam nunc tibi esset attributa quam tu melruisti humano generi subueniendo. Quam innumerabilia eis bona / parata sunt qui per te crediderunt ! Sed pauca sunt qui proprias uoluntates / reliquerunt ! Sed multi sunt qui secuntur.

4721. -Et / i.... ad Paulum : Frater ne, inquid, forte archana uidens cellestia manifestes ea homini-bus incaute. Sequere / me et talia tibi demonstrabo que tu possis licenter dicere. / Et duxit eum ad aliud celum cui erat fundamentum de lapide salphiro et riuus aque intus erat. Et Paulus ^b in/ quisiuit nomen aque. Et angelus : Hic est, inquit, Oceanus / qui circuit omnem terram. Tunc duxit eum in aliud celum ut fulget / super omnem terram.

4821. - Item angelus : Frater, inquit, uide ne archana que uides celestia incaute manifestes hominibus. Sequere me et tibi talia demonstrabo que tu decenter possis dicere. Et duxit eum in altum celum cui erat fundamentum de lapide saphiro et riuus aque introcurrebat. Et Paulus inquisiuit nomen aque. Et angelus : Hic est Oceanus qui circuit orbem terre. Tunc in aliud celum duxit eum unde fulget lux super terram omnem.

4921. - Et idem angelus / ad Paulum : Frater, inquid, ne forte archana uideres celestia / manifestes ea hominibus incaute. Sequere me et tibi talia monstra / (f° 3^r) bo que tu possis libenter dicere. Et duxit illum in aliud celum / cui erat fundamentum de lapide saphiro et riuus aque intus / currebat. Et Paulus nomen quesiuit aque. Et angelus : Hic est, / inquit, Oceanus qui circuit orbem terre Tunc in aliud celum duxit eum unde fulget super omnem terram. /

5022. - Hinc aspexit quamdam terram omni auro pull chriorem et fluuius lacteus et melleus currebat per illam / et palme pulcherrime in ripa stabant utraque qui erant / floribus ex diuersis coloribus. Tunc Paulus interrogauit / angelum unde hic locus esset quem Deus preparauit Sanctis suis. / Septempliciter, ait, ille est pulchrior locus. Tantum cum / fuerint de corpore educti huc ueniunt iusti.

5122. - Hinc aspexit quendam terram omni auro pulcriorem et fluuius lacteus et melleus currebat per eam at palme pulcerrime in ripa stabant ex diuersis coloribus. Et interrogauit Paulus angelus an hic esset locus quem Deus preparauit Sanctis suis. Et respondit angelus : Septempliciter pulcrior est locus ille ubi est requies beatorum. Tantum cum fuerint primum educte de corporibus anime huc ueniunt iusti.

5222. - Hinc aspexit quandam terram omni auro pulchriorem / et fluuius melleus et lacteus currebant per illam et palme / pulcherrime in ripa stabant et utraque piene erant floribus / ex diuersis coloribus. Tunc interrogauit an hic esset locus quem / Deus preparauit santis suis. Et ait angelus : Septempliciter pulchrior / est locus. Tantum cum primum de corpore educti fuerint huc ueniunt / iusti et electi.

5323. - Post eduxit / eum in cuiutatem pulchram nimis ubi terra aurea et / lux clarior luce priori habitatores quoque eius splendil diores auro in circuitu eius duodecim muri in ea et XIII turres et quattuor flumina intus currencia. Et scissitatus / est Paulus nomina ipsorum fluminum. Et angelus inquit : Unum / Physon, alterum Euffrates quod et lacteum est, tercium de oleo, / quartum Tygris de uino. Qui mundi cordis sunt ad hos / riuos post mortem uenientes hic remunerantur a Domino.

5423. - Post haec duxit eum in ciuitatem pulcram nimis ubi terra erat aurea et lux clarior luce priori habitatores quoque eius splendidiores auro. Et in cireuitu eius duodecim muri et duodeeim turres in ea et quatuor flumina intus currencia. Et sciscitatus est Paulus nomina ipsorum fluminum. Et angelus ait : Unum dicitur Phison de melle, alterum Eufrates quod et lacteum est, tercium Geon de oleo, quartum Tygris de uino. Qui in mundo recti sunt ad hos riuos perueniant post mortem. Hic remunerantur a Domino.

5523. - Post hec duxit eum in ciuitatem pulchram nimis / ubi terra aurea et lux clarior priori luce habitatores eius / quoque splendidiores auro et in circuitu eius duodecim muri / et duodecim turres in ea et quatuor flumina intus curen-cia. / Et sciscitatus est Paulus nomina ipsorum fluminum. Et angelus : / Unum, in quid, Physon quod et melleum, alterum Eufrates / quod et lacteum est, tercium Gyon de oleo, quartum Tygris / de uino. Qui in mundo recti sunt ad hos riuos post mortem ueni/entes hic remunerantur a Domino.

5624. - Ante urbem autem ipsam multe magne arbores steterunt / alte in quibus nullus fructus erat preter folias super quas / sederunt multi homines ualde lacrimantes. Et cum uidissent / ingredientem in ciuitatem ceperunt eidem arbores uelhementer tremere. Hos ut uidit Paulus cum illis cepit / et ipse lacrimare et qui essent ab angelo inquisiuit et / cur non permitterentur introire. Et angelus dixit : / Isti sunt qui seculum dereliquerunt, ieiunauerunt, uigilauerunt / (f° 71^v) et tamen in superbia uixerunt. Quibus uoluerunt boni fuerunt et quibus uoluerunt / obfuerunt et ^g propter humanas laudes sibi unum multum placuerunt. Et Paulus / ait : Non enim pro sola superbia ab ingressu arcentur ciuitatis ? At ille : Radix / omnium malorum, inquit, est superbia. Percunctatur etiam cur arbores tremuerunt. In mocione, respondit, arborum mocionem uarietatem intellige / morum quibus nulla erat stabilitas nisi in superbia que est initium / omnium malorum. Paulus dixit : Quare tamen prope sunt porte cum non / permittuntur intrare ? Angelus respondit dicens : Propter magnam Dei clemenciam / factum est hoc quia hic est omnium sanctorum introitus hic relicti / sunt ut quando Dominus Ieshus Christus ab omnibus Sanctis hic ingressurus est / ut et ipsi tandem hic ingressum habere possint.

5724. - Ante urbem autem ipsam multe magne et alte arbores sta-bant in quibus nullus erat fructus preter folia super quas sedebant homines multi lacrimantes. Et cum uidis sent eum ingredi ciuitatem ceperunt eedem arbores tremulare. Hos ut uidit Paulus cum eis cepit lacrimare et qui essent angelum inquirere et cur non permitterentur introire. Et angelus ait : Isti sunt qui seculum reliquerunt, ieiunauerunt, uigilauerunt et tamen inde superbi erant. Quibus uoluerunt bona fecerunt ac de benefactis suis humanas laudes quesiuerunt sibi ipsis pla cuerunt. Hii per solam superbiam ab ingressu arcentur illius ciuitatis quia radix omnium malorum est superbia. Percunctatur et Paulus cur arbores tremuerunt in commocione. Respondit ei angelus : Arborum commocio significat uariacionem mortuorum quibus nulla erat stabilitas nisi superbia que est inicium peccati. Paulus dixit : Quare tamen prope sunt porte cum non permittantur introire ? Angelus respondit : Propter magnam clemenciam Dei factum est hoc et quia hic est introitus omnium sanctorum hic relicti sunt ut quando dominus noster Iesus Christus cum omnibus Sanctis ingressus hic sit ut ipsi tandem ingrediantur.

5824. - Ante urbem autem ipsam multe arbores steterunt et alte in quibus nullus erat fructus / preter folia super quas sederunt multi homines ualde lacrimantes. / Et cum uidissent eum ingredientem ciuitatem ceperunt cedere arbores uehementer. Hos ut uidit Paulus cum illis cepit et ipse / lacrimari et qui essent angelum inquirere et cur non permit/terentur intrare. Et angelus dixit : Isti sunt qui seculum reliquerunt, / ieiunauerunt, uigilauerunt et tamen inde superbierunt. Quibus uoluerunt boni fuerunt et quibus noluerunt obfuerunt et / propter humanas laudes sibi tamen multum placuerunt. Et Paullus ait : Num pro sola superbia ab ingressu arcentur ciuitatis ? / Et ille : Radix omnium malorum superbia, inquid, est. - Percunctatur / etiam cur arbores tremerent. In commocione arborum, respondit, / Mutationem uariacionemque intellige morum quibus in nullo erat / stabilitas nisi in superbia que est inicium omnis peccati. Paulus / dixit : Quare tam prope sunt porte cum non permittuntur introire ? / Angelus respondit : Propter magnam-Dei clemenciam factum est hoc. Et / quia hic est omnium sanctorum introitus hic relicti sunt ut quando Dominus Ihesus Christus cum omnibus Sanctis hic ingressurus est ut ipsi tandem / (f° 3^v) hic in-gredi mereantur.

5925. - Et tunc assumpl sit angelus Paulum et transduxit eum per flumen melleum et ibi / cernebat decorem prophetarum et recongnouit sanctum Ysaiam et Ierelmiam et omnes prophetas Dei. Et osculati sunt eum et interrogauit / angelum que esset hec uia splendida. Et dixit ei qui in mundo / proprias relinquerunt uoluntates tradentur sancto Michaheli post / obi-tum uite et deducantur per hanc uiam ut suscipiantur ab illis / senioribus.

6025. - Tunc assumpsit angelus Paulum et transduxit eum per melleum flumen. Et ibi cernebat delectabilem uiam in qua recognouit sanctum uatem Ysaiam et Ieremiam et omnes prophetas Dei. Et osculati sunt eum. Et dixit ei : Omnes qui in hoc mundo proprias uoluntates relinqunt traduntur sancto Michaeli post obitum uite et deducuntur per hanc uiam et suscipiuntur ab hiis senioribus.

6125. - Tunc assumpsit angelus Paulum / et transduxit eum per melleum flumen et cernebat delectabilem / uiam in qua recognouit sanctum Ysiam et Ieremiam et omnes / prophetas Dei et osculati sunt eum. Et interrogauit angelum que / esset hec uia splendida et dixit ei : omnes qui in mundo proprias / uoluntates et uoluptates reliquerunt tradentur sancto Michali / post obitum uite et ducuntur per hanc uiam ut ab istis suscipiantur / senioribus.

6226. - Dehinc transuexit per alueum qui lacte mainabat. Hic uidit pueros Mos quos im-pius Herodes / occidit et ipsi susceperunt eum amicabiliter. Et angelus dixit : Omnes, O Paule, qui mundi corpore cum de hoc seculo transierint / istis sociantur cum gaudio.

6326. - Deinde transduxit eum per alueum qui lacte manabat. Hic pueros illos uidit quos Herodes impius occidit et ipsi susceperunt eum amicabiliter. Et ait angelus : Omnes, O Paule, qui mundi sunt corpore cum de hoc mundo transierint istis sociantur in gaudio.

6426. - Deinde transduxit eum qui lacte / manabat. Hic uidit pueros illos quos Herodes impius / occidit et ipsi susceperunt eum amabiliter. Et angelus ait : Omnes / qui mundi sunt corpore cum de hoc transierint seculo istis sociantur / in gaudio.

6527. - Tunc transduxit eum per / flumen quod uino uidebatur redundare et uidit Abraham, / Ysaac, Iacob et Loth ac multos patres qui eum omnes salul tauerunt amicabiliter. Et requisiuit Paulus ab angelo quis / esset locus Ule. Quisquis, inquit Ule, qui fuerit humilis, / peregrinis et hospitibus misericors cum obierit educetur huc / a sancto Michahele ut hic gaudeat in eternum.

6627. - Tunc transduxit eum per flumen quod uino uidebatur redundare. Et uidit Abraham, Ysaac et Iacob ac Loth necnon et Iob multosque patres qui omnes salutabant eum amicabiliter. Et dixit Paulus : Quis est iste locus ? Et angelus : Quisquis fuerit humilis, peregrinis hospitalis, misericors cum obierint a sancto Michaele huc ducuntur.

6727. - Tunc traiecit eum flumen quod uino redunldare uidebatur. Et uidit Abraham, Ysaac et Iacob et Loth / et multos patres qui omnes salutabant eum amabiliter. / Et Paulus requisiuit ab angelo quisquis esset locus Ule. / Quisquis, inquid Ule, est qui fuerit humilis et peregrinis et hoslpitibus misericors cum obierit deducentur huc a sancto Michahelo / ut hic gaudeant in eternum.

6828. - Tunc transuexit / eum per aluei fluenta et uidit homines multos ualde letantes / et cantantes : Gloria tibi Domine ! Et Paulus ab angelo interrogabat / qui essent. Ac Ule : Isti sunt qui uota sua uouebant et soluebant / et Dei uoluntatem semper implebant.

6928. - Et uidit multos homines tetantes et cantantes : Gloria tibi Domine ! Et interrogauit Paulus angelum qui essent hii. Et respondit angelus : Isti sunt qui se Deo uouerunt et uota persoluerunt et non suam uoluntatem sed Dei impleuerunt.

7028. - Tunc transposuit eum per olei / flumen siue fluenta. Et uidit multos homines ualde letantes / et cantantes : Gloria tibi Domine ! Et Paulus ad angelum qui essent / interrogauit. Et ille : Isti sunt qui Deo uota sua uouebant et / soluebant et non suam sed Dei uoluntatem implebant.

7129. - Et postea duxit eum in meldiam ciuitatem et uidit innumeras sedes pulcre paratas. Et quibus, ait Paulus, istis sedibus electis collocandus ? At ille : Qui, inquit, / in hoc stulti uidebuntur mundo et bonitatem in se habentes quidquid / boni audierunt retinendo seruauerunt. Deinde uidit altare / altum et insigne et uirum pulchriorem sole super Mud stantem / et habebat psalterium in manu alta uoce cantans : Alleluia ! Omnes qui intus fuerunt responderunt illi dicentes similiter : Alleluia ! / ita ut conuerterentur templi fundamenta. Et interrogauit / angelum quis esset ille qui pulchrior ceteris uidebatur. / Et respondit angelus : Dauit est, inquit, qui fuit rex et propheta / et multa mirabilia fecit in terra. Et ciuitas uocabitur superna. / (f° 72^r) Cum uenerit sanctus santorum Xristus cum magna gloria et potencia tunc / cantabit ipse ante eum et ceteri seniores sicut modo fecerunt. / Et dixit angelo ^h : Quid est quod Dauit ante alios cantat ? / ...

7229. - Et postea duxit eum in mediam ciuitatem et uidit ibi innumeras sedes pulcre paratas. Et qui, ait Paulus, in istis sedibus collocabuntur ? Ait angelus : qui in hoc mundo stulti uidebantur sed bonitatem in se habenter quicquid boni audierunt retinendo seruauerunt. Deinde uidit altare altum et igneum et uirum pulcriorem sole super illud stantem et habebat psalterium in manu sua alta uoce cantans : Alleluia ! Et omnes intus responderunt Mi similiter : Alleluia ! ita ut confunderentur templi fundamenta. Et interrogauit Paulus angelum quis esset uir ille qui pulcrior ceteris uidebatur. Et dixit angelus : Dauid est qui fuit rex et propheta et multa mirabilia facit in terra. Et ciuitas ista uocatur lerusalem superna. Cum uenerit sanctus sanctorum Christus cum magna gloria et potencia tunc cantabit ipse ante eum et ceteri seniores sicut modo fecerunt. ...

7329. - Postea duxit eum in mediam ciuitatem et uidit innumeras / sedes pulchre paratas. Et quis, ait Paulus, istis sedibus / erit collocandus ? At ille : Qui, inquid, in hoc mundo stulti / uidebantur et bonitatem in se habentes quidquid boni audierunt / tenendo seruauerunt. Dehinc uidit altare altum et insigne et uirum pulchriorem sole super illud stantem et habebat psal/terium in manu cantans alte uoce : Alleluia ! Omnes qui intus / fuerunt responderunt illi similiter dicentes : Alleluia ! ita ut / conuerterent templi fundamenta. Et interrogauit angelum quis esset / ille qui pulchrior ceteris esse uidebantur. Et responda angelus : Dauid est qui fuit rex et propheta et multa miracula fecit / in terra. Et ciuitas ista uocatur Iherusalem superna. Cum uenerit / sanctus sanctorum Christus cum magna gloria et potentia tunc cantabit / ipse ante eum et ceteri seniores sicut modo fecerunt. Et / dixit angelo : Quid est quod Dauid ante alios cantat ? Ideo, / inquid, quod in septimo habitat celo.

7430. - Et interrogauit quid significaret Alleluia. Et dixit angelus : / Hoc est laus Dei et angelorum eius. Et Paulus interrogauit / angelum utrum esset illi peccatum alium aliquem audiret Alleluia / cantantem ipsum non adiuuaret an non ? Respondit : Magnum, / inquit, peccatum est.

7530. - ... Et hec est laus Dei et sanctorum angelorum...

7630. -Et interrogauit / quid Alleluia significaret. Et dixit : Hoc est laus Dei et / (f° 40 angelorum eius. Et interrogauit Paulus eum utrum illi esset / Peccatum qui aliquem Alleluia cantantem non adiuuauerit ? Et / angelus : Magnum, inquid, peccatum est. /

7731. - Tunc deduxit eum in locum ilium i ubi / occidit sol super amnem quendam magnum. Et interrogauit / Paulus nomine aque. Hic, inquit, est Oceanus qui circuit / terram. Et uidit ibi Paulus locum ualde terribilem / in parte occidentali ipsius aque et ibi erat tenebre / et tristicie multe et affliccio multarum animarum ubi / multi tiui sulphuris et picis fluxerunt et multa turba / intus submersa : aliqui usque ad genua, alii usque ad / umbilicum, alii usque ad labia, alii usque ad capillos. Et inlterrogauit quid illi fecissent peccati quos talia uidelbat pati : Quos, inquit angelus, usque ad genua / uides immergi, hii sunt qui ad ecclesias euntes et rede/-untes et in ipsa ecclesia inmunda exercuerunt eloquia. Qui / autem usque ad labia, hii sunt qui fratribus suis detrahebant. / Qui uero usque ad umbilicum, hii sunt qui corpus / et sanguinem Domini inmunde susceperunt. Qui usque ad calpillos, hii sunt qui sibi-metipsis et proximis suis / maledixerunt.

7831. - Tunc duxit eum in locum ubi cecidit sol super amnem quendam magnum. Et inquisiuit Paulus nomen aque. Et angelus : Hic est Occeanus qui circuit terram. Et uidit sanctus Paulus locum terribilem in parte occidentali ipsius aque. Et erant ibi tenebre et tristicie multe et afflictio multa animarum. Ibi multi riui sulphuris et picis fluebant et magna hominum turba submersa : alii usque ad genua, alii usque ad umbilicum, alii usque ad labia, alii usque ad supercilia, alii usque ad capillos. Et interrogauit Paulus angelum quid illi haberent peccati quos talia uidit pati. Quos, inquit angelus uides usque ad genua dimergi, hii sunt qui ad ecclesias euntes et redeuntes et in ipsa ecclesia exercuerunt eloquiia. Qui usque ad labia ? Hii sunt qui proximis detrahunt. Qui usque ad umbilicum ? Hii sunt qui corpus et sanguinem Domini immundi susceperunt. Qui usque ad capillos ? Hii sunt qui sibimet ipsis et proximis suis maledicebant.

7931.- Tunc deduxit eum in locum ubi occidit sol super amnem / quendam magnum. Et interrogauit Paulus nomen aque. / Hic, inquid, est Oceanus qui circumfluit terram. Et uidit ibi / sanctus Paulus locum ualde terribilem in parte occidentalis / ipsius aque. Et erant ibi tenebre et tristicie multe et afflic/cio multarum animarum. Ibi multi riui sulffuris et picis flue/bant et multa turba intus submersa : aliqui usque ad gelnua, alii usque ad umbilicum, alii usque ad labia, alii usque ad ca/ pillos. Et interrogauit angelum quid illi haberent peccati quos / talia videbat pati. Quos, inquid, ad genua usque uides dilmersi, ad ecclesias euntes et redeuntes et in ipsam ecclesiam inlmunda exercuerunt eloquia. Qui usque ad labia, hii sunt qui / fratribus suis detrahebant... Qui usque ad capillos, hii sunt qui / sibimetipsis maledixerunt et proximis.

8032. - Deinde magnam uidit fossam anima/ bus plenam et unam super alteram. Requirenti de hiis / Paulo dixit angelus : Hii sunt qui in Deum nec credi-derunt bene nec sperauerunt. Profunditas autem / huius fossi ultra quadringentas fertur uertigines / esse.

8132. - Deinde uidit fossam animarum plenam et una super alteram sedebat. Et requirenti de hiis Paulo dixit angelus : Hii sunt qui in Deum non bene crediderunt nec sperauerunt. Profunditas autem huius fosse ultra quadrigentas fertur uertigines esse.

8232. -Deinde uidit magnam fossam animarum plenam et una super / alteram. Et requirenti de hiis Paulo dixit angelus : Hii / sunt qui Deum nec bene crediderunt nec sperauerunt. Profunlditas huius fosse ad quadringentas fertur uertigines esse. /

8333. - Et cum audisset Paulus eleuata uoce flebat super / tormenta tot miserorum. Quid, ait angelus, fles ? An / nescis quod homines immineri sciunt qui iussa Dei contempnunt ?

8433. - Cum hec audisset Paulus eleuata uoce flebat super tormenta miserorum. Et ait angelus : Paule quid fles ? An nescis quod homines he sibi imminere sciunt qui Dei iussa contempnunt ?

8533. - Cum Paulus hec audisset eleuata uoce fleuit super tot torimenta miserorum. Quid fles, ait angelus, an nescis quod / homines hoc sibi imminere sciunt qui Dei iussa contempnunt ?

8634. - Introgressus autem stetit senex usque ad umbilicum / dimersus et requisitus angelus ait : in seculo erat iste / Paule J qui suum non bene custodiuit officium in super / fornicator et superbus fuit. Et princeps tenebrarum / accutum habens ferrum et perforauit uentrem eius et os / cum ferro.

8734. - Introgressus autem stetit senex usque ad umbilicum dimersus et requisitus angelus ait : In seculo erat prespiter qui suum non bene custodiuit officium insuper fornicator et superbus fuit. Et princeps tenebrarum perforauit uentrem eius et os de ferro.

8834. - Inter eos autem stetit senex usque ad umbilicum dimersus et / requisitus angelus ait : In seculo erat ille presbiter qui suum / non bene custodiuit officium insuper fornicator et superbus fuit. / Et princeps tenebrarum acutum habens ferrum perforauit uenltrum eius et os de ferro.

8935. - Iterum uidit alium senem quem quattuor de/mones per flammam et os percuciebant ne posset dicere : / Deus miserere ! Et angelus interrogatus respondit : / (f° 72 ^v) Hic episcopus erat arrogans de tanto nomine superbiens et non seruauit / Xristi preceptum qui sibi dedit honorem nec fuit misericors uiduis et / orphanis ^k.

9035. - Item uidit senem quem quatuor demones cumflamma contra os percuciebant ne posset dicere : Deus miserere mei ! Et interrogatus angelus respondit : Hic erat episcopus arrogans de tanto nomine superbiens et non seruauit Christi preceptum qui sibi dedit honorem nec fuit misericors uiduis et orphanis.

9135. - Iterum uidit senem qui a quatuor / demonibus trahebatur per flamma et contra os eum percuciebant / ne posset dicere : Deus miserere mei ! Et angelus interrogatus respondit : / Hic erat episcopus arrogans de tanto nomine superbiens et non / seruauit Dei1 preceptum qui sibi dedit honorem nec fuit misericors / uiduis et orphanis et fuit pontifex iudeorum.

9236. - Et uisus est alius stans in tormentis manibus exltensis cruentatis et uermes egressi sunt de ore eius et ingemilscens et flens sepe dicebat : Miserere Domine. Ego magis tormen/ta sustineo quam omnes alii. Et angelus interrogatus respondit : / Hic erat dyaconus qui communicauit indignus, insuper erat / fornicator. Et uidit alium iuxta se stantem ad quem curlrebat demonia et impugnabant eum in ignem et / uenit princeps demoniorum cum rasorio ualde incidenti / et precidit ei linguam suam et labia. Et plorauit Paulus et quis esset interrogauit. Et ille, inquit, lector fuit / qui populum docere debuit et ipse mandatum Dei non seruauit. /

9336. - Et uisus est alius stans in tormenti manibus extensis et cruentatis et uermes egressi sunt de ore eius et naribus et ingemiscens et flens sepe dicebat : Miserere mei, Domine, quia plus ego tormenta sustineo quam omnes alii. Et angelus interrogatus respondit : Hic fuit dyaconus qui communicauit indignus, insuper fornicator fuit et nihil boni gessit. Et uidit alium iuxta ilium stantem ad quern currebant demones et intingebant eum fortiter in ignem. Et uenit illuc princeps demoniorum cum rasorio ualde acuto et perscidit ei labia et linguam. Et plorauit sanctus Paulus et quis esset interrogauit. Et angelus : Hic, inquit, lector fuit qui populum docere debuit et ipse mandatum Dei non seruauit.

9436. - Et uisus / est alius stans in tormentis manibus extensis et cruentatis / et uermes egressi sunt de ore eius et naribus et ingemiscens / et flens sepe dicebat : Miserere mei, Domine, quia ego plus tormenlta sustineo quam omnes alii. Et angelus interrogatus respondit : / (f° 4^v) Hic erat leuite ^m qui semper communicauit indignus, in/super erat fornicator et nil boni gessit. Et uidit alium iuxta / se stantem ad quem currebant demonia et fortiter inpingelbant eum in ignem. Et uenit princeps illuc dyabolorum cum ralsorio ualde incidenti et precidit ei linguam et labia. Et ploraluit sanctus Paulus et quis esset interrogauit. Et ille : Hic, / inquid, lector fuit qui populum docere debuit et ipse manda/tum Dei non seruauit.

9537. - Et multos uidit ibi utriusque sexus in tormentis quos comederent / uermes et ait angelus : Hii sunt qui pecuniam suam dabant / ad usuram et plus de pecunia quam de Deo habebant curam. / Et multos uidit proprias linguas comedentes et dixit angelus / Paulo : Hii sunt qui in ecclesiis Dei nес uerbum audiunt Dei пес / ualen-tes audire permittunt.

9637. - Et uidit ibi multos utriusque sexus in ipsis tormentis quos comedebant uermes. Et ait angelus : Hii sunt qui pecuniam suam dabant ad usuram et plus de pecunia quam de Deo habuerunt curam. Et uidit multos proprias linguas comedentes. Et dixit angelus Paulo : Hii sunt qui in ecclesiis Dei uerbum non audiunt пес alios audire permittunt.

9737. - Et uidit ibi multos qui pecuniam suam / dabant ad usuram et plus de pecunia quam de Deo habebant / curam. Et uidit multos proprias linguas manducantes. Et / dixit angelus Paulo : Isti sunt qui in ecclesiis Dei uerbum nec ipsi auldiunt nec alios audire permittunt. /

9838. - Hinc uidit aliam fossam / profundam et spaciosam et requisiuit quis hic locus esset. At ille : In hanc fossam, inquit, omnes decurrunt fluuii / tormentorum et homines quos uides usque ad labia intus / dimersos olim ueneficii et prestigia et alios colentes / errores. Deinde uidit homines utriusque sexus pice / nigriores stantes in igne. Et angelo dixit : Qui sunt / hii ? At ille ait : Hii sunt qui proprias uxores habentes et cum aliis fornicati sunt.

9938. - Hinc uidit aliam foueam profundam et spaciosam et requilsiuit quis hic locus esset. Et ille : In hanc, inquid, fouelam omnes decurrunt fluuii tormentorum n et homines quos uides / usque ad labia intus dimersos uenefici fuerunt olym et prestigia / et uarios colentes errores. Deinde uidit homines utriusque / sexus pice nigriores in igne. Et ait angelo : Qui sunt isti ? At ille dixit : Hii sunt qui proprias uxores habentes cum aliis hominibus / fornicati sunt.

10039. - Item uidit alios intus ma-hus / suas rumpentes et uermes comedebant eos. Et Paulus cum fletu requisiuit qui essent. Et audiuit : Isti sunt qui calumpniati sunt uiduas et orphanos et alios inopes et / nolebant dimittere propter Deum. Tunc uidit Paulus multos prolmiscui sexus per capillos suspensos super aquam quondam / lucidam qui et cum ipsi ualde sitirent non poterant inde / bibere et flores pulcri ante oculos eorum et inde gu/stare non poterant. Et Paulus quesiuit qui essent. An/gelus ait ei : Isti sunt qui in diebus ieiuniorum anticipaluerunt tempora brandiorum.

10139. - Item uidit alios intus manus suas rumpenltes et uermes commedebant eos. Et Paulus cum fletu requisiuit / qui essent. Et audiuit : Isti sunt qui calumpniati sunt uiduas et / orphanos et reliquos inopes et nolebant hoc propter Deum dilmittere. Tunc o uidit Paulus multos promiscui sexus per calpillos suspensos super aquam lucidam et cum ipsi ualde sitirent / non poterant bibere et flores pulchre ante oculos eorum et inde gusltare non poterant. Et interrogauit sanctus Paulus qui essent Mi. / Et respondit angelus : Isti sunt qui in diebus ieiuniorum anticipauerunt / tempora prandiorum.

10240. - Et uidit Paulus multos cecos et afflictos et requìsiuit ab angelo qui essent. Respondit illos esse qui de iniusta pecunia facerent elemosinis. Tunc multasfeminas uidit quos uermes commedebant tam / crebre ut liceret eis dicere : Domine miserere. Et dyabolus locutus / (f° 73^r) est ad eas : Cur non cognouistis uos filium Dei. Quando sancta Scripture / recitate sunt uobis Iesus nullam curam habuistis. Tunc plorauit / sanctus Paulus et que essent interrogauit. Angelus dixit : Hee / sunt, inquit, qui partus suos necauerunt et paruuli conquesti / sunt Domino et rogauerunt eum ut uindicaret eos quia canes / et porci manducabant1 eos. Et uidit sanctus Paulus mares / et feminas sulphure uestitos et pice et dracones circa colla eorum contorti iacebant et circa humeros et pedes. / Et dyabolus locutus est ad eos dicens : Quare non cognouistis / tempus penitencie ? Et interrogauit Paulus quod esset / eorum delictum. Respondit : Isti qui seculum derelinquunt et tamen m/ secularia opera faciunt et non dant elemosinam nec sunt mi/sericordes uiduis et orphanis nec peregrinis aut holspitibus oratio nulla die aput Deum parata est aut munda. / Propter hoc nunc multipli-cata sunt super eos uincula. Cum / hoc audisset sanctus Paulus suspirauit et cum fletu dixit : / Ue nobis peccatoribus quod umquam nati sumus ! Et angelus / dixit Paulo : Cur ploras ? An nescis quia Dominus misericors est / et permittit unumquemque quodcumque uolu-erit facere. Et ille / plus fleuit et angelus adiecit : Adhuc septempliciter ⁿ / grauiora supplicia uidebis.

10340. - Tunc uidit Paulus multos cecos et afflic/tos et requisitus angelus respondit illos esse qui de iniusta pecunia / facerent elemosinas. Tunc uidit multas feminas quas uermes / commedebant tam crebro ut non liceret eis dicere : Domine miserere. Et dyabolus locutus est P ad eas iracunde : Cur non agnouistis / uos filium Dei ? Quando Scripture Sacre recitati sunt uobis nullam / curam habuistis. Tunc plorauit sanctus Paulus et qui essent inter/rogauit : Hec sunt que partus suos necauerunt et paruuli conquesti / sunt Domino et rogauerunt q eum ut uindicaret eos quia canes / et porci commedebant eos. Et uidit Paulus multos mare / et animas sulffure uestitos et picem et dracones circa colla eorum /° (f° 5^r) contorti iacebant et circa humeros et pedes. Et dyabolus dure locu/tus est ad eos et dixit : Quare uos non congnouistis tempus penitencie ? Et / interrogauit Paulus quod esset eis delictum : Isti sunt qui seculum relinquerunt / et se monachizauerunt et tamen secularia opera fecerunt et non fecerunt / elemosinas ^r nec fuerunt misericordes nec uiduis nec orphanis nec / peregrinis et hospitibus. Oracio eorum nulla die aput Deum pura fuit / aut munda. Propter hoc multiplicata sunt nunc super eos uincula. / Cum hec sanctus Paulus audisset suspirauit et cum fletu dixit : Ue uobis / peccatoribus quod unquam nati fuistis ! Et dixit angelus Paulo : Cur plo/ras, Paule ? Nescis quia Dominas misericors est et permittit unumquemque fa/cere quod quodcumque uoluerit ? Et amplius ille fleuit. Et angelus adiecit : /Adhuc septempliciter grauiora uidebis supplicia.

10441. - Et duxit eum super puteum / clausum septem sigillis et cla-mauit demonio quod intus / erat : Aperi puteum ut inspiciat in eum Paulus Deo carus / cui datum est a Deo uidere omnia tormenta. Et cum aperuis/set puteum angelus dixit ad Paulum : Sta superius quia / non potes suffer e fetorem. Qui puteus tantum constrici/tus erat quod nullus homo sumitatem implere posset. Et / angelus ait Paulo : Quisquis hunc puteum introierit / nunquam exibit nec eius memoria erit ante Deum uel angelis suis. Paulus autem interrogauit qui essent / qui intus essent° clausi. Respondit angelus : Hii sunt qui / Patrem et Filium et Spiritum Sanctum non sunt confessi et non credilderunt quod Xristus ex Maria uirgine natus sit et quod panis / et uinum corpus et sanguis Xristi fieri possit.

10541. - Et duxit eum / super puteum clausum septem sigillis. Et clamauit demonio / quod intus erat : Aperi puteum ut inspiciat in eum Paulus Deo cams / cui datus est a Deo omnia uidere tormenta. Et cum aperuisset puteum / angelus dixit ad Paulum : Sta superius quia non poteris suffere fetorem. / Qui puteus in tantum strictus erat ut unus homo summitatem eius / implere potuisset. Et angelus ait Paulo : Quisquis hunc puteum / in-troierit ulterius non exibit nec eius memoria unquam erit / ante Deum uel angelos eius. Paulus autem interrogauit angelum qui / essent illi clausi. Et ille respondit : Hii qui Patrem et Filium / et Spiritum Sanctum non sunt confessi et non crediderunt quod Xristus ex Maria / uirgine natus sit. Et quod panis et uinum corpus et sanguis Xristi / se fieri possit.

10642. - Inde duxit / eum in locum terribilem ubi multos uiros et feminas / uidit frigore magno constrictos et interrogauit Paulus / angelum qui essent miseri algore cruciati. Et angelus : / Isti sunt qui non crediderunt Xristum resurrexisse a mortuis. / Et Paulus ait : Nunquam illic calor erit umquam ? Et angelus : / Si, inquit, sol omnem P locum claritate illustret ille nunquam / (f° 73^r) caloris sentit inicium. Dum hec sanctus Paulus audiuit, gemitum / in lacrimis effudit dicens : profuerat nobis miseris non uidisse munus / lucis.

10742. - Inde duxit eum in locum terribilem ubi uidit multos / uiros et feminas frigere magno constrictos. Et ipse interrogauit / angelum qui essent miseri algore cruciati. Et angelus : Isti non cre/diderunt Xristum resurrexisse a mortuis. Et Paulus ait : Nunquid / illic calor erit umquam ? Et angelus : Si, inquid, sol omni suauita/te locum illustraret illum nullum caloris erit unquam sensibilis in/dicium. Dum hec sanctus Paulus audiuit gemitum cum lacrimis fudit / dicens : Profuerat uobis peccatoribus credidisse Xristum resurrexisse a / mortuis ^s.

10843. - Tunc uidit sanctus Paulus celum apertum et qualiter sanctus Michalhel descendit et omnes angeli ad eos qui erant in tormentis. / Et cum uiderent cum ingenti clamore dicebant : Miserere nostri, sancte / Michahel, quia ualde miseri sumus. Respondit illis sanctus Michalhel : Ego semper et in presencia Dei suffragatus sum uobis diebus ac / noctibus in orationibus meis et uos in malis operibus perseuera/stis.

10943. - Tunc uidit sanctus Paulus celum apertum et qualiter sanctus Michalhel descendit et omnes angeli ad eos qui erant in tormentis. Et / cum uiderent eum cum ingenti clamore dicebant : Miserere nostri, / sancte Michahel, quia ualde miseri sumus. Et respondit illis sanctus / Michahel : Ego steli in presencia Dei et suffragatus sum pro uobis / diebus ac noctibus meis orationibus et uos in malis operibus perseuerastis. / Et nunc iterum atque iterum cum omnibus angelis sodalibus meis petimus Dei / misericordiam.

11044. - Tunc ceciderunt sanctus Michael et omnes angeli in facies / suas proni cum sancto Paulo et clamabant ad Dominum. Et dixit / Paulus : Domine, miserere operibus manuum tuorum et angustiis / eorum. Nouissime uenit ipse Xristus cum sua corona. Et / cum uiderent illum Mi qui erant in penis leuauerunt uocem / suam cum lacrimis dicentes : Miserere, fili Dei altissimi qui / es requies tocius mundi. Et respondit eis Dominus et dixit : Quid / fecistis uos propter me ut misericordiam uobis patrare debeam ? Ego inlcarnatus sum propter uos et ieiunaui quadraginta diebus et noc/tibus quod et uos non fecistis. Ego contumelias pro uobis sustilnui et flagellatus et spoliatus uestibus crucifixus sum. Spineam coronam in capite meo sustinui, sputa tolleraui, / lancea latus meum perforatum est. Primum ante uos multa / signa feci et uos credere noluistis. Misi nuncios meos / ad uos prophetas et uos occidistis eos et doctrinam meam / respuistis. Sed tamen propter sanctum Michahelem et angelos qui cum / ipso sunt q et Paulum dilectum meum quem nunquam contristare uolo / et propter amicos quos in seculo suntr qui elemosinas mihi / offerunt et maxime propter ingentem clemenciam concedo uobis / eternam requiem per omnes dies domi-nicos. Et clamabant / uoce magna et dicebant : Laudatus sis tu, fili Dei, in / sempiter-num de omnibus miseracionibus. Et recessit Xristus / ab eis in celum et omnes angeli cum eo. Post hoc yrati sunt / contra eos immundi spiritus et dixerunt. Cur ausi fuistis / implorare ueniam quam non meruistis ?

11144. - Tunc cecidit sanctus Michahel et omnes angeli in facies / suas proni cum sancto Paulo et clamabant ad Dominum. Et dixit / Paulus : Domine miserere operibus manuum tuarum et angustiis eorum. / (f° 5^v) In nouissismo uenit et ipse Xristus cum sua sancta corona. Et cum uiderent / eum illi qui erant in penis leuauerunt uocem cum lacrimis : Miserere / nobis fili altissimi Dei qui es tocius mundi saluator et re/demptor. Et respondit Dominus et dixit eis : Quid fecistis / uos propter me ut uobis misericordiam prestare debeam ? Ego incarnalus / sum propter uos et baptizatus sum sicut et uos et ieiunaui qualdraginta diebus et noctibus quod uos non fecistis. Ego pro uobis conltume-lias sustinui et flagella et exspoliastis me uestibus / meis et crucifixus sum. Spineam coronam in capite meo, / sputa in facie mea tolleraui ; in manibus et pedibus meis claluis perforatus sum ; lancea latus meum uulneratum est. Primum / ante uos multa signa feci et uos credere noluistis. Misi / nuncios meos as uos prophetas et uos cecidistis et doctrilnam eorum respuistis. Sed tamen propter sanctum Michahelem / et angelos qui cum ipso sunt et Paulum dilectum meum quem / nunquam contristari uolo et propter amicos quos in seculo habetis / qui elemosinas et missas pro uobis mihi offerunt et maxime / propter ingenitam mihi clemencia concedo uobis in eternum requilem per omnes dies dominicos et noctes dominicas. Et ex/clamabant omnes uoce magna et dicebant : Laudatus sis tu, / fili Dei, in sempiternum de omnibus miseracionibus tuis. Et recessit / Xristus ab eis in celum et omnes angeli cum eo. Post hoc irati sunt / contra eos inmundi spiritus et dixerunt : Cur ausi fuistis im/-plorare ueniam quam non meruistis ?

11245. - Et angelus dixit / Paulo : Ecce nunc ducam te in parodisi delicias ut te uideat hii qui habitant ibi et cum ipsis leteris. Et cum inltroduxisset eum dixit Paulo : Ecce nunc ducam te in paraldisi delicias ^s. Et dixit Paulo : Hic est paradisus de quo / eiecti sunt prothoplasti Adam et Aua. Et duxit eum ad arlborem et ait : Hec arbor est per cuius fructus gustum mors / intromit in mundum.

11345. - Tunc locutus est angelus Paulo et dixit : Ecce nunc ducam te / paradysi delicias ubi te uideant illi qui habitant ibi et cum / ipsis leteris. Et cum introduxisset eum dixit Paulo : Hic est paradylsus de quo eiecti sunt prothoplasti Adam et uor eius Eua. / Et duxit eum ad arborem et ait : Hec arbor ex cuius fructu gusltu mors intromit in mundum. /

11446. - Deinde ^t uidit ad se ueniens / pulcherrimam uirginem ante quam angelici cetus leti cecine / (f° 74^r) rent. Et ait angelus Paulo : Hec est mater Domini sancta per qua salus / facta est seculo. Et salutauit sanctissima Paulum et ait : Salue ^u, Paule beatissime, Deo gracias ago quia uidere te potui priusquam ad seculum reliteraris quia nomen Domini per te glorificatum est in mundo ualde. Ideo te suscepi prima et alii melius te suscipiant.

11546. - Deinde uidit ad se uenire pulcherrimam uirginem ante quam / angelici cetus leti concinere coreas. Et angelus ait Paulo : / Hec est sancta Domini mater per quam salus facta est seculo. Et salutauit / sanctissima sanctum Paulum et ait : Salue, Paule beatissime, Deo gratias / quod uidere te potui priusquam ad seculum reuerteris quia no/men Domini glorificatum est per te in mundo ualde. Nam ego ideo sus/-cepi te prima ut alii suscipiant te melius.

11647. - Tunc uidit / Paulus tres seniores. Et qui essent interrogauit Paulus. / Et angelus respondit : Hii sunt patriarche Abraham, Ysac et lacob. / Hii optime susceperunt eum, osculati sunt eum. Et dixit illi Abralham : Hic est filius meus Ysaac et Iacob. Omnes nos credimus / Domino postquam eum semel cognouimus et retribuit nobis cum magna / retribucione. Deinde uidit XII seniores ad se uenire cum / grandi honore. Et ait angelus : Isti sunt XII filii Iacob. Et / illi ad eum dixerunt : Bene uenias, Paule, Deo care et angelis / eius et Sanctis eius omnibus. Deus non contristauit nos sed / priusquam corpus mitteres ostendit te nobis. Et dixit sanctus Io seph : A fratribus meis uenditus fui sed in omnibus necessitatibus / lapsum incurri die ac noctibus.

11747. - Tunc uidit tres / seniores Paulus. Et qui essent interrogauit. Et angelus respondit : Isti / sunt patriarche Abraham, Ysaac et Iacob. Et optime eum susceperunt / et osculati sunt eum. Et dixit illi Abraham : Hic est filius meus Ysaac / (P 6^r) et eius filius lacob . Et illi ad eum bene uenias, Paule, Deo care / et angelis eius. Omnes nos credidimus Domino postquam illum semel conglnouimus et retribuit cum magna retribucione hec nobis ^t. Inde / uidit duodecim seniores ad se uenire cum grandi honore. Et / ait angelus : Isti sunt XII filii Iacob. Et illi ad eum : Bene uenias, Paule, / Deo dilecte et angelis eius et Sanctis eius. Deus non contristauit nos / sed priusquam corpus dimitteres ostendit te nobis. Et dixit ei sanctus / Ioseph : Ego a fratribus meis uenditus fui sed in omnibus necessitatibus et trilbulationibus quos sustinui nunquam lapsum incurri die aut nocte. /

11848. - Postea uidit decorum / senem quern precedebant angeli cantantes. Et ait angelus Paullo : Hic est legislator dominus Moyses et osculans sanctum Paullum fleuit. Et Paulus : Cur, inquit, pater fles ? Ait : Ego / audiui quia multos homines mansuetudine superasti. Respondit / Moyses : Ploro populum meum Israel quem erudiui quia fructum / habuerunt de doctrina quam dedi eis. Et uideo eos ire / tanquam oues non habentes pastorem. Et ego, Paule, tibi / dico quia in ipsa hora qua Iudei suspenderunt salualtorem in cruce quem tu predicas tunc intuitus me sanctus / Michael et omnes angeli et dicebant : O Moyses quid nunc / agant populi quos tu docuisti. Idcirco benedictus est populus / qui per te credidit, Paule.

11948. - Postea uidit decorem senem quem precedebant angeli cantantes. / Et dixit angelus : Hic est dominus Moyses legislator et osculans / sanctum Paulum fleuit amare. Et Paulus : Cur, inquid, pater ploras ? / Ego audiui quia tu multos homines tua mansuetudine superasti. Respondit Moyses : Ego piango populum meum Israel quem erudiui / quia nullum fructum habuerunt de doctrina quam dedi eis. Sed uideo / eos ire sicut oues non habentes pastorem. Et ego dico tibi Paule quia / in ipsa hora qua Iudei suspenderunt saluatorem in cruce quem tu / predicas tunc intuitus est me sanctus Michahel et eciam omnes / angeli et dicebant : O Moyses quid agunt nunc populi quos tu / docuisti. Idcirco beatus es tu et populus qui per te credidit, Paule.

12049. - Iterum uidit alios XII ad / se uenire et interrogauit qui essent. Et illi salutantes / eum dixerunt : Tu es, Paule, in celo et in terra glorificatus. / Et primus eorum dixit : Ego sum Esdras ^u quifui sectus / in duas partes. Et alter dixit : Et ego sum Ezechiel super / aceruos lapidum et super rupes pedibus distractus sum / ... ^x usque dum sanctus Michahel me eleuauit. Beatus tu, Paule, et populus qui per te credidit. Item tertius dixit : / Ego sum Daniel qui bis liberatus de lacu leonum / et in captiuitatem ductus sum. Et consequenter per omnes / gradus prophetarum susceptus et consolatus fuit Paulus.

12149. - Iterum uidit alios duodecim Paulus ad se uenire. Et interrogauit / qui essent. At illi salutantes eum dixerunt : Tu es Paulus in celo et / multa glotificatus. Et primus eorum dixit : Ego dicor Ysaias quifui / sectus in duas partes. Et alter dixit : Et ego sum Ieremias qui fui / lapidatus. Et tertius : Et ego sum Ezechiel qui super aceruos lapidem / et supra ruppes pedibus equorum indomitum detractus sum. Et tibi dico, Paule : Post omnia que mihi intulerunt supplicia pronus cecildi et pro peccatas illorum intercessi quousque sanctus Michahel me leualuit. Beatus ideo es tu, Paule, et populus qui per te credidit. Et quartus ait : Ego sum Danyel qui bis liberata sum de lacu leolnum et qui in captiuitatem ductus fui et multa aduersa sustinui a / gentibus. Et unusquisque prophetarum retulit quomodo passusfuit. /

122Et uidit Paulus alium senem satis pulchrum. Et angelus inquisitus / dixit : Hic est Loth ^u qui solus in Sodomis inuentus fuit fidelis. / Et Loth ait Paulo : ad domum meam uenerunt quidam angeli in / specie peregrinorum. Et uenientes nocte uicine mei uolebant eos / decipere. Tunc ego accepi duas filias meas abutendum tradens / eas illis idcirco ne molesti essent illis qui se commendauerunt fidei / mee. Et adiecit : Beatus es, Paule, et omnes qui crediderunt per te. Hinc uidit sanctum lob et osculatus est eum et dixit : Frater Paule tu habes / laudem ante Deum et homines. Ego sum ille lob qui multos (f° 6^v) annos in afflictione corporis fui. Uermes comederunt carnes meas qui / fuerunt tam magni in grossitudine ut granum in longitudine ut / digitus hominis. In ultimo locutus est ad me uermium unus qui uolcatur Zabulus et dixit : Loquere unum uerbum et statim morieris. Ideo, inquid, Paule, beatus es quia tanta pro Deo passus / fuisti ^u.

12350. - Tunc uidit Paulus seniorem Noe et osculatus est eum et / dixit : Dominus precepit mihi, Paule, ut fabricarem archam uigin/ti per annos. Et ego per tot tempora nec tonsus nec rasusfui / nec uestimenta mea abluta fuerunt et tamen nullum fetor em emi/serunt. Ego autem hominibus dixi imminere diluuium ut se corrigel-rent sed ipsi deriserunt me nec fieri posse ista affirmauerunt. /

12451. - Tunc uidit Helyam et Helyseum. Et Helyas ait Paulo : cum iam / homines multum essent peccatores continuit Dominus celum ne plueret / annos tres et menses sex. Propter sermones meos emendauerunt / se et dedit eis pluuium. Et dixit Heliseus : Et Deus fecit unum / hominem per me reuiuiscere sicut tu, Paule, sepe audisti dicere.

125Et uidit ibi plurima gaudio elec-torum qui in ipsis / permanebant in secula seculorum. Amen.

126Tunc angelus reduxit sanctum Paulum ad locam ubi inuenit prius propter ut acciperet ibi honores perpetuales. Amen, amen.

NOTES

127a. exorcere. — b. erreur pour saltem ? — c. siue boni ... opera illorum : contraction fautive de deux passages éloignés ; comparer Graz et J 13/17 et 14/33. — d. sein. — e. ea hominibus répété. — f. et Paulus répété et barré. — g. oc exponctué. — h. angelus. — i. illam. — k. ajout en marge gauche, même main : Dicta que hic narrantur exemplarem de futuris intelliguntur et licet loquatur de preterito per anticipacio-nem siue preuencionem futurorum contigere horum quia sanctus Paulus fuit unus de primiti omni nouo testamento quem scimus ex Scripturis in terram archana uidisse que per modum docu¬menti dantur. — l. maducabant. — m. ajout en marge droite, même main : Hec rectius in presenti toties loquitur per modum anticipationis. — n. ajout en marge droite, même main : De que habente tormentorum in maiorum. — o esset. — p. omnes. — q. sum. — r. hunc. — s. dixit Paulo... delicias : répétition de la phrase précédente. — t. ajout en marge gauche, même main : De uisione patriarcharum et matris. — u. Saule. — u. erreur pour Ysaias. — x. deux lignes sautées sans doute.

128a. mot ajouté au dessus de la ligne — b. extrn. — c. audiuit : barré. — d. cum : barré — e. uet. — f. donec : barré, corrigé en marge droite, même main que le texte. — g. nichil  : ajouté en marge droite, même main. — h. tuum... te : ajout en marge gauche, remplace ubi crimina reuerti tua penitencia barré. — i. Confessa es peccata tua in mundo : barré ; la version corrigée en marge gauche, de la même main que le texte, a été coupée par le relieur ; on peut conjecturer une leçon de ce type : (exp/iasti te (pecca)tis que (feci)t in mundo. — j. aure. — k. une demi-ligne grattée. — l. Christi barré, corrigé en marge gauche. — m. dyaconus barré, corrigé sur la ligne. — n. torum corrigé sur la ligne, leçon barrée illisible. — o. un mot barré — p. un mot barré. — q. Deum barré. — r. elomonisas. — s. Nutus lucis barré, cf. Zurich : munus lucis. — t. Ajout en marge droite, même main que le texte : Loth deserui. — u. Ajout en marge gauche, même main que le texte : Loth debet stare ad tale signum. — v. ajout marge gauche, même main que le texte : ... hoc debet... ad tale (signum ?).