1 BNF, lat. 14593 ; voir illustration no 1.
2 Alain Boureau, La Papesse Jeanne, Paris, Aubier, 1988, p. 124.
3 Mireille Chazan, « Écrire l’histoire au xiiie siècle à Metz : la chronique de Jean de Mailly », Cahiers lorrains, no 3, 1991, p. 205-238. Il est vrai que Require apparaît aussi fréquemment dans des manuscrits du haut Moyen Âge. Voir à ce propos Edita Steinová, « Nota and Require: The Oldest Western Annotation Symbols and their Dissemination in the Early Middle Ages », dans Barbara A. Shailor & Consuelo Dutschke (dir.), Scribes and the Presentation of Texts (from Antiquity to c. 1550), Turnhout, Brepols Publishers, 2021, p. 477-494.
4 Georg Waitz, MGH SS, vol. 24, p. 513.
5 Ibid., p. 514.
6 Paris, Bibliothèque de l’Arsenal, 985, fo 52r et Berne, Burgerbibliothek, cod. 29, fo 195v.
7 Harry Bresslau, Manuale di diplomatica per la Germania e l’Italia, Anna Maria Voci-Roth (trad.), Rome, Ministero per i beni culturali e ambientali / Ufficio centrale per i beni archivistici, 1998, p. 222 (pour l’année 1150).
8 Ann Dalzell, « The Forma dictandi Attributed to Albert of Morra and Related Texts », Medieval Studies, no 39, 1977, p. 440-465.
9 Salimbene de Adam, Cronica, Giuseppe Scalia (éd.), Bari, Laterza, 1966, vol. 1, p. 377 et vol. 2, p. 744.
10 Agostino Paravicini Bagliani, Le Bestiaire du pape, Paris, Les Belles Lettres, 2018, p. 59-77.
11 Jordanes, Getica, xxiv, 129.
12 Fredegarius, Chronicarum quae dicuntur Fredegarii scholastici libri IV, Bruno Krusch (éd.), dans MGH SS, vol. 2, p. 141-142.
13 Guibert de Nogent, Autobiographie, Edmond-René Labande (éd.), Paris, Les Belles Lettres, 1981, p. 370-371.
14 Pierre de Vaux Cernay, Historia Albigensium, dans Michel-Jean-Joseph Brial (dir.), Recueil des historiens des Gaules et de la France, Paris, Imprimerie royale, 1833, vol. 19, p. 28 ; Pierre de Vaux Cernay, Petri Vallium monachi Historia Albigensis. Historia de factis et triumphis memorabilibus nobilis viri domini Simonis comitis de Monte Forti (1213-1218), Pascal Guébin & Ernest Lyon (éd.), Paris, Honoré Champion, 1926-1939, chap. xxxii, planches 213 et 580.
15 Matthaeus Parisiensis, Chronica majora, Henry Richard Luard (éd.), Londres, Longman & Co., 1874, vol. 2, p. 418-419.
16 Annales Ceccanenses, Ludwig Conrad Bethmann (éd.), dans MGH SS, vol.19, p. 294.
17 Sur les Quatre-Temps, voir Fernand Cabrol & Henri Leclercq, Dictionnaire d’archéologie chrétienne et de liturgie, Paris, Letouzey et Ané, 1948, vol. 14, partie 2, p. 214-217.
18 Liber Pontificalis, Louis Duchesne (éd.) Paris, Ernest Thorin, 1886, vol. 1, p. 141.
19 Voir Girolamo Arnaldi, « Qualche novità sulla leggenda della papessa Giovanni nella versione di Martino Polono », dans Maria Consiglia De Matteis (dir.), Ovidio Capitani: quaranta anni per la storia medioevale, Bologne, Patron Editore, 2003, p. 110-111.
20 Herbert Edward John Cowdrey, « Pope Gregory VII (1073-1085) and the Liturgy », Journal of Theological Studies, vol. 55, no 1, 2004, p. 55-83.
21 Oswald Holder-Egger, « Über eine römische Papst- und Kaiserchronik », Neues Archiv der Gesellschaft für ältere deutsche Geschichtskunde, no 28, 1903, p. 221-223.
22 Elisabeth Gössman, Mulier papa: der Skandal eines weiblichen Papstes. Zur Rezeptionsgeschichte der Gestalt der Päpstin Johanna, Munich, Iudicium, 1994, p. 28.
23 Alain Boureau, La Papesse Jeanne, Paris, Aubier, 1988, p. 124.
24 « MC » est clairement lisible dans le Codex Heidelberg.
25 L’usage de graphies particulières (caractères romains, soulignement) dans les textes originaux sera systématiquement expliqué dans le commentaire correspondant.
26 « equum » est omis dans le manuscrit de la BNF.
27 Voir par exemple Hermanus Contractus : « in chronicis Prosperi Ursinus dicitur » (MGH SS, vol. 5, p. 79) ; Marianus Scotus : « sicut dicit Eusebius in chronicis suis » (MGH SS, vol. 5, p. 321) ; Pierre Damien : « quia sicut in chronicis suis sollertissimus Beda testatur » (Die Briefe des Petrus Damiani, Kurt Reindel [éd.], Munich, Monumenta Germaniae Historica, 1988, vol. 2, épitre 2, p. 211) ; Hermann, abbé de Altaich : « ex chronicis Ottonis Frisingensis episcopi posita sunt et sumpta » (« Annales », dans MGH SS, vol. 17, p. 381) ; Annales Windbergenses : « Beatus Ieronimus in chronicis quas propriis manibus contexuit » (MGH SS, vol. 13, p. 752).
28 Oswald Holder-Egger (éd.), Monumenta Erphesfurtensia saec. XII. XIII. XIV, Hanovre, Impensis Bibliopolii Hahniani, 1899, p. 498-499.
29 Ibid., p. 652.
30 Ibid., p. 662, 644-646, 651, 653-656, 658, 664 et 666.
31 Ibid., p. 654-655.
32 Ibid., p. 646, 663 et 666.
33 Ibid., p. 655.
34 Ibid., p. 663.
35 Ibid., p. 654.
36 Ibid.
37 Ibid., p. 663.
38 Ibid., p. 658.
39 Ibid., p. 660.
40 Ibid., p. 655 (voir p. 489).
41 Ibid.
42 Ibid., p. 488.
43 Ibid., p. 652-653 (voir p. 488). Voir aussi Ingo Herklotz, « Sepulcra » e « monumenta » del Medioevo: Studi sull’arte sepolcrale in Italia, Rome, Rari Nantes, 1985, p. 104.
44 Oswald Holder-Egger (éd.), Monumenta, op. cit., p. 657 (voir p. 488).
45 Ibid., p. 624 (voir p. 488).
46 Ibid., p. 623 (voir p. 488).
47 Ibid., p. 524.
48 Ibid., p. 580.
49 Ibid., p. 593.
50 Ibid., p. 495-496.
51 Ibid., p. 592.
52 Ibid., p. 638.
53 Agostino Paravicini Bagliani, « Le corps du pape, vingt ans après », dans Le Monde symbolique de la papauté : corps, gestes, images d’Innocent III à Boniface VIII, Florence, SISMEL-Edizioni del Galluzzo, 2020, p. 3-20.
54 Oswald Holder-Egger (éd.), Monumenta, op. cit., p. 656 et 690.
55 Ibid., p. 651 ; voir Petrus Pressutti (éd.), Regesta Honorii papae III, Rome, Typographia vaticana, 1895, vol. 2, p. 177, no 4582.
56 Oswald Holder-Egger (éd.), Monumenta, op. cit., p. 674.
57 Ibid., p. 665.
58 Werner Maleczek, Papst und Kardinalskollegium von 1191 bis 1216: die Kardinäle unter Cölestin III. und Innocenz III., Vienne, Verlag des Osterreichischen Akademie der Wissenschaften, 1984, p. 298.
59 Salimbene de Adam, Cronica, Giuseppe Scalia (éd.), Bari, Laterza, 1966, vol. 1, p. 325-334.
60 Agostino Paravicini Bagliani, Le Corps du pape [1994], Catherine Dalarun Mitrovitsa (trad.), Paris, Éditions du Seuil, 1997, p. 110-111.
61 Oswald Holder-Egger (éd.), Monumenta, op. cit., p. 552, 588, 631 et 634.