1 De ordine, I, 3, 8, BA 4/2, p. 90-91 : Irritor, inquam, abs te uersus istos tuos omni metrorum genere cantando et ululando insectari, qui inter te atque ueritatem immaniorem murum quam inter amantes tuos conantur erigere ; nam in se illi uel inolita rimula respirabant.
2 Soulignons toutefois qu’il s’agit de la poésie élégiaque, car Augustin n’a pas condamné en tant que telle l’utilisation de la poésie pour un usage philosophique, comme le note Anne-Isabelle Bouton-Touboulic, « Boèce et Augustin : la Consolation de Philosophie comme nouveau De ordine ? », Vita Latina, nos 185-186, 2012, p. 198-199.
3 Ce rapprochement a déjà été établi par Anna Crabbe, « Literary Design in the De consolatione Philosophiae », dans Margaret Gibson (dir.), Boethius : His Life, Thought, and Influence, Oxford, Blackwell, 1981, p. 252 ; il a été réexaminé par A.-I. Bouton-Touboulic, « Boèce et Augustin… », art. cit., p. 198-199. Sur la Consolation de Philosophie, on pourra consulter la bibliographie sélective proposée par Sophie Van der Meeren, Lectures de Boèce. La Consolation de la Philosophie, Rennes, Presses universitaires de Rennes, 2012, p. 230-234. Nous utiliserons, pour le texte latin, l’édition de Claudio Moreschini, publiée chez Teubner en 2005, et reprise dans Le Livre de Poche en 2008, avec une traduction de V.-E. Vanpetegheim ; nous utiliserons cependant la traduction de J.-Y. Guillaumin, publiée en 2012 aux Belles Lettres.
4 Sur le prosimètre, terme médiéval, voir Bernhard Pabst, Prosimetrum. Tradition und Wandel einer Literaturform zwischen Spätantike und Spätmittelalter, Köln/Weimar/Wien, Brepols, 1994.
5 Voir à ce sujet Pierre Courcelles, La Consolation de Philosophie dans la tradition littéraire. Antécédents et postérité de Boèce, Paris, Études augustiniennes, 1967.
6 Pour l’analyse de ce parcours, voir S. Van der Meeren, Lectures de Boèce…, op. cit., p. 187 sqq.
7 Comme le souligne S. Van der Meeren, Lectures de Boèce…, op. cit., p. 11, note 3, à la suite de Joel C. Relhan, Ancient Menippean Satire, Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1993, p. 12 sqq.
8 Comme le rappelle S. Van der Meeren, Lectures de Boèce…, op. cit., p. 12-13.
9 Voir à ce sujet V. Zarini, « La “Foi” d’Ennode. À propos d’un poème de l’opuscule à Ambrosius et Beatus dit Paraenesis Didascalica », dans Jacques Eflassi, Cécile Lanéry et Anne-Marie Turcan-Verkerk (dir.), Amicorum societas. Mélanges offerts à François Dolbeau pour son 65e anniversaire, Florence, Sismel, 2013, p. 939 sqq.
10 Nous utiliserons le texte édité par C. Moreschini, repris dans le Livre de poche, et la traduction, qui s’appuie sur le même texte, de J.-Y. Guillaumin aux Belles Lettres ; nous renverrons, au cours de cette étude, aux pages de l’édition (éd.) et à celle de la traduction (trad.).
11 I, 1, 1, éd. p. 46 ; trad. p. 20 : Haec dum mecum tacitus ipse reputarem querimoniamque lacrimabilem stili officio signarem adstitisse mihi supra uerticem uisa est mulier […].
12 I, 1, 14, éd. p. 48 ; trad. p. 21 : Tum illa propius accedens in extrema lectuli mei parte consedit meumque intuens uultum luctu grauem atque in humum maerore deiectum, his uersibus de nostrae mentis pertubatione conquesta est.
13 I, 2, 1, éd. p. 50 ; trad. p. 22 : Sed medicinae tempus est quam querelae.
14 II, 2, 1, éd. p. 88 ; trad. p. 41 : Vellem autem pauca tecum Fortunae ipsius uerbis agitare.
15 I, 3, éd. p. 52 ; trad. 23 : Tunc me discussa liquerunt nocte Tenebrae/luminibusque prior rediit uigor. (« Alors la nuit se déchire, les ténèbres se dissipèrent/Et mes yeux retrouvèrent leur première vigueur. »)
16 II, 1, 1, éd. p. 84 ; trad. 39 : Post haec paulisper obticuit atque ubi attentionem meam modesta taciturnitate collegit sic exorsa est.
17 III, 1, éd. p. 134 ; trad. p. 63 : Iam cantum illa finiuerat, cum me audiendi auidum stupentemque arrectis adhuc auribus carminis mulcedo defixerat.
18 II, 4, 29, éd. p. 104 ; trad. p. 49 : Quodsi multos scimus beatitudinis fructum non morte solum uerum etiam doloribus suppliciisque quaesisse, quonam modo praesens facere beatos potest quae miseros transacta non efficit ?
19 III, 3, 19, éd. p. 148 ; trad. p. 69 : Quare si opes nec submoere indigentiam possunt et ipsae suam daciunt, quid est quod eas sufficientiam praestare credatis ?
20 III, 4, 5, éd. p. 152 ; trad. p. 72 : Quis illos igitur putet beatos/quos miseri tribuunt honores ?/An ueros regna regumque familiaritas efficere potentem ualeat ?
21 III, 9, 32-33, éd. p. 172 ; trad. p. 80-81 : Inuocandum rerum omnium patrem, quo praetermisso nullum rite fundatur exordium. – Recte, inquit ; ac simul ita modulata est.
22 IV, 2, 1, éd. p. 214 ; trad. p. 99 : Tum ego : Papae, inquam, ut magna promittis ! nec dubito quin possis efficere, tu modo quem excitaueris ne moueris.
23 III, 1, 1, éd. p. 134 ; trad. p. 63 : Iam cantum illa finiuerat, cum me audiendi auidum stupentemque arrectis adhuc auribus carminis mulcedo defixerat. […] O, inquam, summum lassorum solamen animorum, quam tu me uel sententiarum pondere uel canendi etiam iucunditate refouisti […] !
24 IV, 1, 1, éd. p. 210 ; trad. p. 97 : Haec cum Philosophiae dignitate uultus et oris grauitate seruata lenitae suauiterque cecinisset […].
25 III, 2, 5-6, éd. p. 142 ; trad. p. 67 : […] placet arguto/Fidibus lentis promere cantu.
26 II, 4, éd. p. 106 ; trad. p. 49-50 : Quisquis uolet perennem/ Cautus ponere sedem/ Stabilisque nec sonori/ Sterni flatibus Euri/Et fluctibus minantem/ Curat spernere pontum,/ Montis cacumen alti,/ Bibulas uitet harenas./ Illud proteruus Auster/ Totis uiribus urguet,/ Hae pendulum solutae/ Pondus ferre recusant./ Fugiens periculosam/ Sortem sedis amoenae/Humili domum memento/ Certus figere saxo./ Quamuis tonet ruinis/ Miscens aequora uentus,/ Tu conditus quieti/ Felix robore ualli,/ Duces serenus aeuum/Ridens aetheris iras.
27 II, 6, éd. p. 120 ; trad. p. 56 : Nouimus, quantas dederit ruinas/ Urbe flammata patribusque caesis,/Fratre qui quondam ferus interempto/ Matris effuso maduit cruore ;/ Corpus et uisu gelidum pererrans/ Ora non tinxit lacrimis, sed esse/ Censor exstincti potuit decoris.
28 IV, 4, éd. p. 244 ; trad. p. 112 : Quid tantos iuuat excitare motus/ Et propria fatum sollicitare manu ?/ Si mortem petitis, propinquat ipsa/ Sponte sua uolucres nec remoratur equos./ Quos serpens, leo, tigris, ursus, aper/ Dente petunt, idem se tamen ense petunt./ An distant quia dissidentque mores,/ Iniustas acies et fera bella mouent/ Alternisque uolunt perire telis ?/ Non est iusta satis saeuitiae ratio./ Vis aptam meritis uicem referre ?/Dilige iure bonos et miseresce malis.
29 I, 2, éd. p. 52 ; trad. p. 21-22 : Heu, quam praecipiti mersa profundo/Mens hebet et propria luce relicta/ Tendit in externas ire tenebras,/ Terrenis quotiens flatibus aucta/ Crescit in immensum noxia cura !/ Hic quondam caelo liber aperto/Suetus in aetherios ire meatus […].
30 Ce que montre le livre de S. Van der Meeren.
31 I, 5, éd. p. 70-72 ; trad. p. 31 : O stelliferi conditor orbis,/ Qui perpetuo nixus solio/ Rapido caelum turbine uersas/ Legemque pati sidera cogis, […]/ O iam miseras respice terras,/ Quisquis rerum foedera nectis./ Operis tanti pars non uilis/ Homines quatimur fortunae salo/ Rapidos, rector, comprime fluctus,/ Et quo caelum regis immemsum,/ Firma stabiles foedere terras.
32 I, 6, éd. p. 76 ; trad. p. 34 : Cum Phoebi radiis graue/ Cancri sidus inaestuat,/ Tum qui larga negantibus/ Sulcis semina credidit,/ Elusus Cereris fide/Quernas pergat ad arbores./ Numquam purpureum nemus/ Lecturus uiolas petas […]/ Sic quod praecipiti uia/Certum deserit ordinem,/ Laetos non habet exitus.
33 II, 7, 21-26, éd. p. 128 : Iacetis ergo prorsus ignorabiles/ Nec fama notos efficit./ Quodsi putatis longius uitam trahi/Mortalis aura nominis,/ Cum sera uobis rapiet hoc etiam dies,/ Iam uos secunda mors manet.
34 I, 2, 1, éd. p. 50 ; trad. p. 22 : Sed medicinae tempus est quam querelae.
35 I, 6, 21, éd. p. 80 ; trad. p. 36 : Sed quoniam firmioribus remediis nondum tempus est et eam mentium constat esse naturam, ut, quotiens abiecerint ueras, falsis opinionibus induantur, ex quibus orta perturbationum caligo uerum illum confundit intuitum, hanc paulisper lenibus mediocribusque fomentis attenuare temptabo, ut dimotis fallacium affectionum tenebris splendorem uerae lucis possis agnoscere.
36 I, 5, 11, éd. p. 74 ; trad. p. 33 ; même chose en II, 3, 4, éd. p. 94 ; trad. p. 44.
37 De natura rerum, I, 921-950.
38 II, 5, 1, éd. p. 106 ; trad. p. 50 : Sed quoniam rationum iam in te mearum fomenta descendunt, paulo ualidioribus utendum puto. Age !
39 IV, 6, 58, éd. p. 264 ; trad. p. 120 : Sed uideo te iam dudum et pondere quaestionis oneratum et rationis prolixitate fatigatum aliquam carminis exspectare dulcedinem. Accipe igitur haustum, quo refectus firmior in ulteriora contendas.
40 I, 1, éd. p. 44 ; trad. p. 19-20 : Carmina qui quondam studio florente peregi,/ Flebilis heu maestos cogor inire modos./ Ecce mihi lacerae dictant scribenda Camenae/ Et ueris elegi fletibus ora rigant./ […] Nunc quia fallacem mutauit nubila uultum,/ Protrahit ingratas impia uita moras./Quid me felicem totiens iactastis, amici ?/ Qui cecidit, stabili non erat ille gradu.
41 I, 3, éd. p. 52 ; trad. p. 23-24 : Tunc me discussa liquerunt nocte tenebrae/ Luminibusque prior rediit uigor./ Ut, cum praecipiti glomerantur nubila coro/ Nimbosisque polus stetit imbribus,/ Sol latet ac nondum caelo uenientibus astris,/ Desuper in terram nox funditur ;/ Hanc si Threicio Boreas emissus ab antro/ Verberet et clausum reseret diem,/ Emicat et subito uibratus lumine Phoebus/ Mirantes oculos radiis ferit.
42 V, 4, 1.
43 V, 3, éd. p. 292 ; trad. p. 132-133 : Quaenam discors foedera rerum/ Causa resoluit ? Quis tanta deus/ Veris statuit bella duobus,/ Ut, quae carptim singula constent,/ Eadem nolint mixta iugari ?
44 V, 6, 47-48, éd. p. 320 ; trad., p. 145 : Nec frustra sunt in deo positae spes precesque, quae cum rectae sunt, inefficaces esse non possunt. Auersamini igitur uitia, colite uirtutes, ad rectas spes animum subleuate, humiles preces in excelsa porrigite. Magna uobis est, si dissimulare non uultis, necessitas indicta probitatis, cum ante oculos agitis iudicis cuncta cernentis.
45 A.-I. Bouton-Touboulic, « Boèce et Augustin… », op. cit., p. 198-199, montre bien comment Boèce a « mis en acte » une forme de poésie, philosophique, opposée à la poésie élégiaque de Licentius, qu’avait envisagée Augustin.
46 « Trois témoins privilégiés de l’état de la culture dans l’Italie de Théodoric : Ennode et Cassiodore, “lecteurs” de Boèce », Vita Latina, nos 185-186, 2012, p. 203-236.