1 Sur la vie de Lanfranc et sa contribution
intellectuelle, voir Gibson, Lanfranc, en particulier p. 1-97 ;
Cowdrey, Lanfranc, en
particulier p. 1-28, 46-74. Voir également R.W. Southern, « Lanfranc
of Bec and Berengar of Tours », in Studies in Medieval History presented to
Frederick Maurice Powicke, R.W. Hunt, W.A. Pantin et R.W.
Southern (éd.), Oxford, Clarendon Press, 1948, p. 27-48 ; Id., Saint Anselm and his Biographer : A Study of
Monastic Life and Thought 1059-c. 1130, Cambridge, Cambridge
University Press, 1963, p. 12-26 ; Southern, Saint Anselm. A Portrait, p. 14-66 ;
C. Viola, « Lanfranc de Pavie et Anselme d’Aoste », in Lanfranco di Pavia,
p. 531-578 ; T.J. Holopainen, Dialectic and Theology in the Eleventh
Century, Leyde, Brill (Studien und Texte zur Geistesgeschichte
des Mittelalters ; 54), 1996, p. 44-76 ; Id., « Logic and Theology in the Eleventh
Century : Anselm and Lanfranc’s Heritage », in Anselm and Abelard : Investigations and
Juxtapositions, G.E.M. Gasper et H. Kohlenberger (éd.),
Toronto, Pontifical Institute of Mediaeval Studies (Papers in
Mediaeval Studies ; 19), 2006, p. 1-9.
2 Pour le
commentaire de Lanfranc sur les Épîtres de Paul, In omnes Pauli epistolas commentarii,
voir A. Collins, Teacher in
Faith and Virtue : Lanfranc of Bec’s Commentary on Saint Paul,
Leyde, Brill (Commentaria ; 1), 2007 ; Gibson, Lanfranc, p. 50-61 ; Cowdrey, Lanfranc, p. 50-59.
3 Eadmer, Vita Anselmi, I, 4-5 (p. 6, 8).
4 G.R. Evans, « Anselm’s Life, Works, and Immediate
Influence », in The
Cambridge Companion to Anselm, B. Davies et B. Leftow (éd.),
Cambridge, Cambridge University Press, 2004, p. 8-9, qui caractérise
Anselme comme « une acquisition utile » pour l’école du Bec : « Lanfranc, like Anselm, was an
educated and able Italian. … Anselm was apparently soon involved by
Lanfranc in the teaching, for he must have been a useful acquisition
to the little school ». Voir également T.J. Holopainen, « The
Proslogion in Relation
to the Monologion »,
The Heythrop Journal,
t. L, no 4, 2009,
p. 598-599.
5 J. de Montclos, Lanfranc et Bérenger : la controverse
eucharistique du XIe siècle, Louvain, Spicilegium sacrum
Lovaniense (Spicilegium sacrum Lovaniense, Études et documents ;
37), 1971, p. 341-432 ; Cowdrey, Lanfranc, p. 67-74.
6 Gibson, Lanfranc, p. 88-91.
7 R.W. Southern, « Lanfranc of Bec… »,
p. 39-41 ; Id., Saint Anselm and his
Biographer…, p. 21-22 ; Southern, Saint Anselm. A Portrait, p. 47-50. Pour
une critique, voir T.J. Holopainen, Dialectic…, p. 67-72. Voir également
J. de Montclos, Lanfranc et
Bérenger…, p. 447, n. 5.
8 Voir Gibson, Lanfranc, p. 84-88 ; T.J. Holopainen, Dialectic…, p. 59-67 ; Id., « Logic and
Theology… », p. 4-9.
9 Pour
l’histoire de l’affaire bérengarienne, voir J. de Montclos, Lanfranc et Bérenger…,
p. 22-25 (aperçu général) et p. 30-245 (discussion
détaillée).
10 Lanfranc, De corpore, 2, col. 411A :
« … panem et vinum quae in
altare ponuntur, post consecrationem … verum corpus et sanguinem
Domini nostri Jesu Christi esse, et sensualiter non solum
sacramento, sed in veritate manibus sacerdotum tractari, frangi et
fidelium dentibus atteri… ». Le texte du De corpore et sanguine Domini de Lanfranc
dans la Patrologie
latine (PL, t. CL,
col. 407-442) doit être amélioré avec les collations publiées par
J. de Montclos, Lanfranc et
Bérenger…, p. 540-545. La traduction anglaise dans Lanfranc of
Canterbury, On the Body and
Blood of the Lord, M.G. Vaillancourt (trad. angl.), Washington,
DC, The Catholic University of America Press (The Fathers of the
Church : Medieval Continuation ; 10), 2009, n’est pas entièrement
fiable.
11 Lanfranc, De corpore, 1,
col. 408A-409A : « Sed quia
elegisti pravitatem, quam semel imbibisti, clandestinis
disputationibus apud imperitos tueri, palam autem, atque in
audientia sancti concilii orthodoxam fidem non amore veritatis, sed
timore mortis confiteri … nulla re te audire tecumque conferre
libentius vellem quam quod sententias tuis sententiis commodas
plectenda temeritate confingis, easque seu studio nocendi, seu
ignorantia veri, sacris doctoribus attribuis … Per quam diabolicam
fallaciam ignaras divini mysterii mentes tibique credulas invadis,
decipis, subruis, … ». Ibid., 4, col. 415D : « Unde apparet perversorem ac subversorem te
esse divinarum litterarum, et ex depravatis fictisque sententiis
erroris nebulas spargere imperitis… ». Ibid., 8, col. 418D : « Quod vero dialectica verba, affirmationem,
praedicatum, subjectum, caeteraque in hunc modum tractatui tantae
rei laboras inserere, propter nihil aliud videris id facere nisi ut
hac occasione peritum te disputandi imperitis valeas suadere ».
Ibid., 9,
col. 419C-421A : « O mentem
amentem ! o hominem impudienter mentientem ! o puniendam
temeritatem ! … Paucissima de multis me dixisse sufficiat ut
lectores tuarum atque mearum sententiarum perspicaciter agnoscant
qua fraude fingis non inventa ; qua astutia depravas inventa qua
pervicacia in aliud detorquere conaris quaecunque relinquis illaesa.
Cui nequitiae nulla fere haereticorum pravitas a tempore Luciani et
Isichii similis exstitit, quorum uterque propheticas, et evangelicas
atque apostolicas Scripturas ad suae causae commodum depravavit.
Quaeque haeresis sacras quidem litteras male intellexit, sed tamen
sine ulla eversione vel perversione in suo eas statu manere
permisit ».
12 Ibid., 4, col. 413B : « Post haec praecepit papa ut ego surgerem,
pravi rumoris a me maculam abstergerem, fidem meam exponerem,
expositam plus sacris auctoritatibus quam argumentis probarem.
Itaque surrexi, quod sensi dixi, quod dixi probavi, quod probavi
omnibus placuit, nulli displicuit ». Ibid., 4, col. 414B-C : « … quia si etiam deesset mihi
auctoritas, atque ratio, quibus fidem meam tueri possem, mallem
tamen cum vulgo esse rusticus et idiota catholicus quam tecum
existere curialis atque facetus haereticus ». Ibid., 7, col. 416D-417A : « Relictis sacris auctoritatibus,
ad dialecticam confugium facis. Et quidem de mysterio fidei
auditurus ac responsurus quae ad rem debeant pertinere, mallem
audire ac respondere sacras auctoritates quam dialecticas rationes.
Verum contra haec quoque nostri erit studii respondere, ne ipsius
artis inopia me putes in hac tibi parte deesse ; fortasse jactantia
quibusdam videbitur, et ostentationi magis quam necessitati
deputabitur. Sed testis mihi Deus est, et conscientia mea, quia in
tractatu divinarum litterarum, nec proponere, nec ad propositas
respondere cuperem dialecticas quaestiones vel earum solutiones.
Etsi quando materia disputandi talis est ut hujus artis regulis
valeat enucleatius explicari, in quantum possum, per aequipollentias
propositionum tego artem, ne videar magis arte quam veritate
sanctorumque Patrum auctoritate confidere… ».
13 Ibid.,
1, col. 407A : « … tu ipse,
deposito superbiae fastu quo plenus contra orbem terrarum sentire
coepisti, auctoritati totius sanctae Ecclesiae rectisque sanctarum
Scripturarum expositionibus acquiesceres… ». Ibid., 1, col. 409C : « Hujus propositi sacrilegus violator contra
prefatam synodum, contra catholicam veritatem, contra omnium
Ecclesiarum opinionem scriptum postea condidisti… ». Ibid., 22, col. 440D-441A :
« Si verum est quod de
corpore Christi tu credis et astruis, falsum est quod ab Ecclesia
ubique gentium de eadem re creditur et astruitur. Omnes enim qui
Christianos se et esse et dici laetantur, veram Christi carnem
verumque ejus sanguinem, utraque sumpta de Virgine, in hoc
sacramento se percipere gloriantur. Interroga universos qui Latinae
linguae nostrarumve litterarum notitiam perceperunt. Interroga
Graecos, Armenos, seu cujuslibet nationis quoscunque Christianos
homines ; uno ore hanc fidem se testantur habere ».
14 Ibid., 2 ; ibid., 4 ; J. de Montclos, Lanfranc et Bérenger…,
p. 53-83, 149-179.
15 De corpore, 2-17,
col. 409D-430A.
16 Pour
des analyses partielles, voir Gibson, Lanfranc, p. 84-88 ; T.J. Holopainen, Dialectic…, p. 49-67 ; Id., « Logic and
Theology… », p. 4-9.
17 De corpore, 1, col. 407B : « … ad veram fidem, quam sancta
Ecclesia praedicare non cessat… ». Ibid., 4, col. 414B-C : « … quia si etiam deesset mihi
auctoritas, atque ratio, quibus fidem meam tueri possem, mallem
tamen cum vulgo esse rusticus et idiota catholicus quam tecum
existere curialis atque facetus haereticus ». Ibid., 17, col. 427A : « Quonammodo panis efficiatur caro
vinumque convertatur in sanguinem, utriusque essentialiter mutata
natura, justus, qui ex fide vivit, scrutari argumentis et concipere
ratione non quaerit ». Ibid., 17, col. 429A-B : « Has, et hujusmodi scripturas per
totum fere divinarum litterarum corpus sparsim diffusas, si amoto
inanis jactantiae appetitu, pro intentione vitae aeternae humiliter
legeres, si inter legendum effusis ad Dominum precibus impetrata
divina gratia intelligeres, si ea quae ad litteram accipi, et ea
quae spiritualiter oportet intelligi, Christiana cautela
distingueres, procul dubio crederes quod universalis Ecclesia
credit, praedicares quod apostolica doctrina in tota mundi
latitudine praedicandum instituit… ». Ibid., 19, col. 435C : « Et ne quis perversus atque
perversor aliter ea intelligeret vel exponeret quam unversalis
Ecclesiae spirituales filii intelligunt et exponunt… ».
18 Voir
T.J. Holopainen, « “Lanfranc of Bec” and Berengar of Tours », ANS, t. XXXIV, 2012,
p. 105-121.
19 Lanfranc, Lettre 4, à Alexandre, in Letters of Lanfranc,
p. 56 : « Epistolam quam
Beringerio scismatico dum adhuc Cadomensi cenobio praeessem
transmisi paternitati uestrae sicut precepistis transmittere
curaui ».
20 Voir A. Collins, Teacher…, p. 196-202. Pour
expliquer la différence qualitative entre le De corpore et le commentaire sur les Épîtres de Paul, A. Collins
postule que le commentaire devrait être vu comme un ouvrage écrit
très tôt : vers 1042-1045.
21 Gibson, Lanfranc, p. 69-70, 96-97 ;
Cowdrey, Lanfranc,
p. 63-67.
22 Lanfranc était le
seul penseur contemporain que Bérenger avait l’habitude de
mentionner comme partisan de la vision commune. Bérenger, Purgatoria epistola contra
Almannum, J. de Montclos (éd.), in J. de Montclos, Lanfranc et Bérenger…, p. 531-538,
p. 534, lignes 71-72 : « Adversarii ergo, vulgus, et cum vulgo
insanientes Paschasius, Lanfrannus, et quicumque alii ita causam
intendebant… » ; Bérenger, Scriptum contra synodum, in Lanfranc, De corpore, 4, col. 412D :
« Erat autem Burgundus in
sententia, imo vecordia vulgi, Paschasii atque Lanfranci, minime
superesse in altari post consecrationem substantiam panis atque
vini ».
23 Lanfranc, De corpore, 4, col.
413B.
24 Eadmer, Vita Anselmi, I, 5 (éd. Southern, p. 8) :
« Occupatur [Anselmus] die
noctuque in litterarum studio, non solum quae volebat a Lanfranco
legendo, sed et alios quae rogabatur studiose
docendo ».