1 Pour
des vues d’ensemble, voir Gibson, Lanfranc ; Lanfranco di Pavia ; Cowdrey, Lanfranc.
2 Sur les
conciles provinciaux normands, voir R. Foreville, « Royaumes,
métropolitains et conciles provinciaux. France, Grande-Bretagne,
Péninsule Ibérique », in Le
istituzioni ecclesiastiche della « Societas Christiana » dei
secoli XI-XII. Papato, cardinalato ed episcopato (Atti della
quinta settimana internazionale di studio, Mendola,
26-31 agosto 1971), Milan, Vita e pensiero (Università cattolica del
Sacro Cuore. Miscellanea del Centro di studi medioevali ; 7), 1974,
p. 272-313 (p. 302-309) et, surtout, Id., « The Synod of the Province of Rouen
in the Eleventh and Twelfth Centuries », in Church and Government in the Middle Ages.
Essays Presented to C.R. Cheney on his 70th Birthday, C.N.L. Brooke, D.E. Luscombe,
G.H. Martin et D. Owen (éd.), Cambridge, Cambridge University Press,
1976, p. 19-39, repris dans Gouvernement et vie de l’Église au Moyen Âge.
Recueil d’études, Londres, Variorum Reprints (Collected Studies
Series ; 95), 1979, n° VII-VIII.
3 Signalons les conciles provinciaux de Rouen (v. 1045,
1055, 1063), Lisieux (1064), Rouen (1072, 1074) et Lillebonne (1080)
célébrés sous les archevêques Mauger (1037-1054 / 55), Maurille
(1055-1067), Jean d’Ivry (1067-1079) et Guillaume Bonne-Âme
(1079-1110).
4 O. Pontal, Les conciles de la France
capétienne jusqu’en 1215, Paris, Le Cerf, 1995, p. 159,
196-204.
5 Pour la datation et la localisation du
travail, ainsi que l’identité du maître d’œuvre (Paschase Radbert),
voir K. Zechiel-Eckes, « Auf Pseudoisidors Spur oder : Versuch,
einen dichten Schleier zu lüften », in Fortschritt durch Fälschungen ? Ursprung,
Gestalt und Wirkungen der pseudoisidorischen Fälschungen
(Beiträge zum gleichnamigen Symposium an der Universität Tübingen
vom 27. und 28. Juli 2001), W. Hartmann et G. Schmitz (éd.),
Hanovre, Hahnsche Buchhandlung (MGH, Studien und Texte ; 31), 2002,
p. 1-28 et, plus récemment, Id., Fälschung als Mittel politischer
Auseinandersetzung. Ludwig der Fromme (814-840) und die Genese der
pseudoisidorischen Dekretalen, Paderborn, F. Schöningh, 2011.
6 La
version longue de la collection se décompose en trois parties qui
présentent (1) des décrétales pontificales apocryphes, de
Clément Ier (88-97) à
Miltiade (311-314) (elles ont fait le renom de la collection) ; (2)
les canons de cinquante-quatre conciles grecs, africains, gaulois et
ibériques, de Nicée I (325) à Séville II (619), d’après une version
de l’Hispana Gallica
retravaillée par les faussaires (l’Hispana Gallica Augustodunensis) – les
décrets du concile de Tolède XIII (683) sont compilés dans la
première partie – et (3) une section mixte de décrétales des papes
et de canons des conciles, faux, falsifiés et authentiques, compris
entre les pontificats de Silvestre Ier (314-335) et de Grégoire II
(715-731).
7 H. Fuhrmann, Einfluß und Verbreitung der pseudoisidorischen
Fälschungen. Von ihrem Auftauchen bis in die neuere Zeit,
Stuttgart, A. Hiersemann (MGH, Schriften ; 24, 1-3), 1972-1974, 3
vol.
8 S. Williams, Codices Pseudo-Isidoriani. A
Palaeographico-Historical Study, New York, Fordham University
Press (Monumenta iuris canonici, Series C : Subsidia ; 3), 1971,
p. 129.
9 Ibid., p. 6-7 (n° 4 = Avranches, BM, 146)
(province de Reims, plutôt que de Rouen ?), 20-21 (n° 17 = Eton,
College Library, 97) (Le Bec ?), 29-30 (n° 27 = London, BL, Cotton
Claudius E. V) (Le Bec ?), 42 (n° 42 = Paris, BnF, lat. 3854)
(Jumièges ?). Le manuscrit Avranches, BM, 146, qui appartenait à la
bibliothèque du Mont Saint-Michel, a été attribué au scriptorium local. Voir
F. Avril, « La décoration des manuscrits au Mont Saint-Michel (XIe-XIIe siècles) », in Millénaire monastique du Mont
Saint-Michel, Paris, P. Lethielleux (Bibliothèque d’histoire et
d’archéologie chrétienne), 1966-1971, 4 vol., t. II : Vie montoise et rayonnement
intellectuel, p. 203-238 (p. 206, 210, 213 et fig. 57) ;
G. Nortier, Les
bibliothèques médiévales des abbayes bénédictines de Normandie.
Fécamp. Le Bec. Le Mont Saint-Michel. Saint-Évroul. Lyre. Jumièges.
Saint-Wandrille. Saint-Ouen, Paris, P. Lethielleux, 1971, p. 67
(n. 39), 87, 216. Sur l’origine continentale (normande) d’Eton,
College Library, 97 (Exeter, decreta pontificum et concilia) et de
London, BL, Cotton Claudius E. V (Canterbury, Christ Church, decreta pontificum), voir
M. Gullick, « Manuscrits et copistes normands en Angleterre (XIe-XIIe siècles) », in Manuscrits et enluminures dans le monde
normand (Xe-XVe siècles) (Actes du colloque de
Cerisy-la-Salle, octobre 1995), P. Bouet et M. Dosdat (éd.), Caen,
Presses universitaires de Caen, 1999, p. 83-93 (p. 85, 92) et
R. Gameson, The Manuscripts
of Early Norman England (c. 1066-1130), Oxford, Oxford
University Press, 1999, p. 88 (n° 293), 98 (n° 373).
10 O. Pontal, Les conciles…, p. 199-201.
11 Concilia Rothomagensis provinciae,
G. Bessin (éd.), Rouen, F. Vaultier, 1717, p. 54-62 (p. 57, c. 23) ;
Mansi, t. XX, col. 33-48 (col. 40, c. 24) ; OV, t. II, p. 284-292 (p. 292).
12 JK † 74 (c. 2)
(Victor Ier) ; JK 255 [ep.
I] (c. 2) (Sirice) ; JK 414 [ep. XVI] (c. 1, 4-5) (Léon Ier) ; JK 636 (c. 12)
(Gélase Ier). Sur les
anciennes décrétales et leur tradition canonique, voir D. Jasper,
« The Beginning of the Decretal Tradition. Papal Letters from the
Origin of the Genre through the Pontificate of Stephen V », in Papal Letters in the Early
Middle Ages, D. Jasper et H. Fuhrmann (éd.), Washington, The
Catholic University of America Press (History of Medieval Canon
Law), 2001, p. 1-133.
13 Decretales Pseudo-Isidorianae et capitula
Angilramni, P. Hinschius (éd.), Leipzig, B. Tauchnitz, 1863 ;
réimpr. anast. Aalen, Scientia Verlag, 1963, p. 520-523 (p. 520-521,
c. 2) (Sirice), 611-614 (p. 611-613, c. 1, 4-5) (Léon Ier). Au-delà du travail
d’Hinschius, il convient désormais de se reporter à l’édition en
ligne des Fausses Décrétales proposée par Karl Georg Schon (http://www.pseudoisidor.mgh.de).
14 G.G. Austin, Shaping Church Law around the Year 1000. The
Decretum of Burchard of Worms, Aldershot, Ashgate (Church,
Faith and Culture in the Medieval West), 2009.
15 Burchardus von Worms (Burchardus Wormaciensis
ecclesiae episcopus), Decretorum libri XX, Cologne, Melchior de
Neuss, 1548, G. Fransen et T. Kölzer (éd.), Aalen, Scientia Verlag,
1992, fol. 83ra-83va, Lib. IV, cap. 2 (Léon Ier), 3 (Victor), 4 (Gélase Ier), 5 (Sirice).
16 G. Nortier, Les bibliothèques médiévales…, p. 205.
Pour les anciens inventaires, voir Catalogue général des manuscrits des
bibliothèques publiques de France, H. Omont (éd.), Paris,
Librairie E. Plon, Nourrit et Cie, 1886-1888, t. I, p. xxv-xxvi, n° II
(Fécamp, XIIe siècle)
(p. xxvi, n° 114), t. II, p. 385-394 (Le Bec, XIIe siècle, Tituli librorum Beccensis almarii)
(p. 392, n° 128), p. 394-398 (Le Bec, XIIe siècle, Tituli librorum quos dedit Philippus,
episcopus Baiocensis, ecclesie Becci) (p. 396, n° 49).
17 L’inventaire de la
librairie du chapitre cathédral de Bayeux (1437) signale deux
exemplaires du Décret de Burchard de Worms, sans que l’on connaisse
leur date de rédaction : Catalogue général des manuscrits des
bibliothèques publiques de France, H. Omont, E. Coyecque et
G. Amiot (éd.), t. X, Paris, Librairie E. Plon, Nourrit et Cie, 1889, p. 272-287 (p. 282,
n° 130 ; p. 283, n° 132).
18 M. de Boüard,
« Notes et hypothèses sur Maurille, moine de Fécamp, et son élection
au siège métropolitain de Rouen », in L’abbaye bénédictine de Fécamp. Ouvrage
scientifique du XIIIe centenaire, 658-1958, Fécamp, L. Durand
et fils, 1959-1963, 4 vol., t. I, p. 81-92, 351-354 ; Spear, The Personnel, p. 196-197.
Ce que nous savons de Maurille dépend surtout de la notice des Acta archiepiscoporum
Rotomagensium (après 1070) : R. Allen, « The Acta archiepiscoporum Rotomagensium.
Study and Edition », Tabularia, « Documents », t. IX, 2009,
p. 1-66 (p. 39-40).
19 OV,
t. II, p. 200 ; Vita
Lanfranci, p. 682 ; Spear, The Personnel, p. 3, 197. Les Acta archiepiscoporum
Rotomagensium ne font pas référence au choix de Lanfranc comme
archevêque de Rouen mais rapportent la mission que lui a confiée le
roi Guillaume auprès d’Alexandre II, afin d’autoriser la translation
de Jean d’Ivry (R. Allen, « The Acta archiepiscoporum Rotomagensium… »,
p. 40-41).
20 Le
monastère du Bec est un pourvoyeur de manuscrits pour la Normandie
et l’Angleterre. L’archevêque Lanfranc s’est adressé à Anselme, qui
lui a succédé au priorat (1063-1078) avant de devenir abbé
(1078-1093), pour faire copier les Moralia in Job de Grégoire le Grand
(† 604) ainsi que des « livres » d’Ambroise († 397) et de Jérôme
(† 420) : Anselmi opera
omnia, t. II, p. 130-131 (n° 23), 132-133 (n° 25), 134 (n° 26).
La filière normande, d’abord valorisée, a dû ensuite compter avec
l’essor du scriptorium
de Christ Church, après la mort de Lanfranc (1089).
21 Cambridge, Trinity College, B. 16. 44, p. 405 : « Hunc librum dato precio emptum
ego Lanfrancus archiepiscopus de Beccensi cenobio in anglicam terram
deferri feci et ecclesie Christi dedi. Si quis eum de iure prefate
ecclesie abstulerit, anathema sit ».
22 L. Kéry, Canonical Collections of the Early Middle Ages
(ca. 400-1140). A Bibliographical Guide to the Manuscripts and
Literature, Washington, The Catholic University of America
Press (History of Medieval Canon Law), 1999, p. 239-243 ; Clavis canonum. Selected Canon
Law Collections before 1140. Access with Data Processing,
L. Fowler-Magerl (éd.), Hanovre, Hahnsche Buchhandlung (MGH,
Hilfsmittel ; 21), 2005, p. 181-182. Parmi les principales études
sur la Collectio
Lanfranci : Z.N. Brooke, The English Church and the Papacy. From the
Conquest to the Reign of John [1931], 2e éd., Cambridge, Cambridge University
Press, 1989, p. 57-83, 231-235 ; M. Brett, « The Collectio Lanfranci and its
Competitors », in Intellectual Life in the Middle Ages : Essays
Presented to Margaret Gibson, L. Smith et B. Ward (éd.),
Londres – Rio Grande, Hambledon Press, 1992, p. 157-174 ;
M. Philpott, « Lanfranc’s Canonical Collection and the “Law of the
Church” », in Lanfranco di
Pavia, p. 131-147 ; M. Gullick, « The English-owned Manuscripts
of the Collectio
Lanfranci (s. xi / xii) », in The Legacy of M. R. James, L. Dennison
(éd.), Donnington, S. Tyas, 2001, p. 99-117 (+ pl. 33-35) et,
dernièrement, N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de Lanfranco de
Bec, Rome, Pontificia Università Sanctae Crucis, Facultas iuris
canonici, 2004 ; Id.,
La « Collectio Lanfranci ».
Origine e influenza di una collezione della Chiesa
anglo-normanna, Milan, Giuffrè Editore (Monografie giuridiche ;
32), 2008.
23 La section des décrétales conclue avec le synode de
Grégoire II (731) (decreta
Gregorii pape iunioris) est suivie par les Capitula Angilramni (compagnons de la
version longue du Pseudo-Isidore), dans une forme particulière :
K.G. Schon, Die Capitula
Angilramni. Eine prozessrechtliche Fälschung Pseudoisidors,
Hanovre, Hahnsche Buchhandlung (MGH, Studien und Texte ; 39), 2006
(p. 32-36).
24 S. Williams, Codices Pseudo-Isidoriani…, p. 133.
25 En dernier lieu, voir M. Gullick, « Lanfranc and the
Oldest Manuscript of the Collectio Lanfranci », in Bishops, Texts and the Use of
Canon Law around 1100. Essays in Honour of Martin Brett,
B.C. Brasington et K.G. Cushing (éd.), Aldershot, Ashgate (Church,
Faith and Culture in the Medieval West), 2008, p. 79-89.
26 M. Gullick, « The English-owned Manuscripts… »,
p. 100-101 ; Id.,
« Lanfranc and the Oldest Manuscript… », p. 79 et, contra, N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de
Lanfranco…, p. 53 ; Id., La « Collectio Lanfranci »…, p. 75.
27 Cambridge, Trinity College, B. 16. 44, p. 209,
209-210, 210 ; JL 4405 (Nicolas II, Vigilantia universalis regiminis [Rome,
05 / 1059]) ; Constitutiones
et acta publica imperatorum et regum inde ab a. DCCCCXI usque ad
a. MCXCVII, L. Weiland (éd.), Hanovre, Hahnsche Buchhandlung
(MGH, Leges, Constitutiones et acta publica imperatorum et regum ;
1), 1893, p. 546-548, n° 384 ([04 / 1059]) ; R. Schieffer, Die Entstehung des päpstlichen
Investiturverbots für den deutschen König, Stuttgart,
A. Hiersemann (MGH, Schriften ; 28), 1981, p. 208-225 (Anhang 1,
[après 04 / 1059]) ; JL 4431a (Nicolas II, Erga simoniacos [1060, sic]) ; Constitutiones et acta publica…,
p. 549-551, n° 386, c. 1-4 ([04 / 1060, sic]) ; R.B.C. Huygens, « Bérenger de
Tours, Lanfranc et Bernold de Constance », Sacris erudiri, t. XVI, 1965, p. 355-403
(p. 372-373) ; J. de Montclos, Lanfranc et Bérenger. La controverse
eucharistique du XIe siècle, Louvain, Spicilegium sacrum
Lovaniense (Spicilegium sacrum Lovaniense, Études et documents ;
37), 1971, p. 171-172. Pour plus de détails, voir D. Jasper, Das Papstwahldekret von 1059.
Überlieferung und Textgestalt, Sigmaringen, Thorbecke (Beiträge
zur Geschichte und Quellenkunde des Mittelalters ; 12), 1986,
p. 63-64 et n. 253-254.
28 Cambridge, Trinity College, B. 16. 44, p. 211 ;
JL 4446 (Nicolas II, Satis
desideratam [1059-1061]) (PL, t. CXLIII, col. 1349-1350, ep. XXX ;
Southern, Saint Anselm. A
Portrait, p. 32-33), avec la note marginale « Hanc epistolam accepit cum Becci monachus
esset ». Suivent les décrétales, préalablement omises,
d’Urbain Ier (222-230)
(p. 211-213), Denis (259-268) (p. 213) et Silvestre Ier (p. 213-215), ainsi que la lettre
d’Athanase d’Alexandrie et des évêques d’Égypte au pape Marc (336)
(p. 215-216) et la réponse de ce dernier (p. 216),
incomplète.
29 Cambridge, Trinity College, B. 16. 44, p. 405
(Alexandre II, Gratias
omnipotenti Deo, JL 4669 [1061-1070]) (PL, t. CXLVI, col. 1353, ep. LXX). Une
annotation marginale (« Hanc
epistolam accepit dum Cadomensi cenobio preesset ») permet de
resserrer la chronologie aux années 1063-1070.
30 M. Gullick, « The English-owned Manuscripts… »,
p. 101 (et n. 8), 116 (n. 51), 117 et pl. 33 ; N. Álvarez de las
Asturias, La Colección
canónica de Lanfranco…, p. 114-115 ; Id., La « Collectio Lanfranci »…, p. 81-82 ;
M. Gullick, « Lanfranc and the Oldest Manuscript… », p. 84. Le
fol. 7 transcrit la fin de la lettre de Damase à tous les évêques
d’Italie et le début de la section des décrétales de Sirice. On lit,
au bas du feuillet : « S[eymour] de R[icci] : “Trouvé dans une
reliure à Pont-Audemer” ».
31 Catalogue général des manuscrits…, t. II,
p. 390 (n° 89-90), 392 (n° 123-124).
32 Cambridge, Trinity College,
B. 16. 44, p. 405-407. Après trois lettres de Clément III (Guibert
de Ravenne) à Lanfranc (p. 405-406) (F. Liebermann, « Lanfranc and
the Antipope », EHR,
t. XVI, 1901, p. 328-332) – Fraternitati tue litteras
(JL – [1085-1086]), Noverit caritas tua (JL – [1088-1089]) et
Benedictus sit Deus
(JL – [1086-1089]) – dont la deuxième et la troisième ont été
copiées de la main d’Eadmer, moine-chroniqueur de Christ Church
(M. Gullick, « Lanfranc and the Oldest Manuscript… », p. 85),
viennent trois textes touchant la discipline monastique : un décret
d’un concile de Boniface IV (608-615) (Ex concilio Bonefacii pape qui quartus a beato
Gregorio fuit. Quod liceat monachis cum sacerdotali officio ubique
ministrare) (p. 406-407), un décret du concile de Paris (?)
(Ex concilio Parisiensi. Ut
monachi decimas habere possint) (p. 407) et un canon apocryphe
de Grégoire le Grand (590-604) (Gregorius. Oportet eos qui seculum
relinquerint – in Niceno concilio) (p. 407). Sur les derniers
articles, voir F. Böhmer, Die Fälschungen Erzbischof Lanfranks,
Leipzig, Dieterich (Studien zur Geschichte der Theologie und der
Kirche ; 8, 1), 1902 ; réimpr. anast. Aalen, Scientia Verlag, 1972,
p. 61-82 (§ 7), 161-164 (n° 1-3).
33 Vita Lanfranci,
p. 681.
34 Cambridge, Trinity College, B. 16. 44, p. 406 ;
F. Liebermann, « Lanfranc… », p. 331.
35 Dans ce sens, autour
de trois auteurs plus tardifs (Bernold de Constance, Alger de Liège
et Yves de Chartres), voir M. Brett, « Finding the Law : the Sources
of Canonical Authority before Gratian », in Law before Gratian. Law in Western Europe
c. 500-1100 (Proceedings of the Third Carlsberg Academy
Conference on Medieval Legal History 2006), P. Andersen,
M. Münster-Swendsen et H. Vogt (éd.), Copenhague, Djøf Publishing,
2007, p. 51-72.
36 Au-delà des pages de W. Ullmann (The Growth of Papal Government in the Middle
Ages. A Study in the Ideological Relation of Clerical to Lay
Power, Londres, Methuen and Co., 1970, p. 167-189), voir
A. Marchetto, Episcopato e
primato pontificio nelle decretali pseudo-isidoriane. Ricerca
storico-giuridica, Rome, Pontificia Università Lateranense,
1971 ; F. Yarza, El obispo
en la organización eclesiástica de las decretales
pseudoisidorianas, Pampelune, Universidad de Navarra, 1985.
37 K. Zechiel-Eckes, « Der “unbeugsame” Exterminator ?
Isidorus und der Kampf gegen den Chorepiskopat », in Scientia veritatis. Festschrift
für Hubert Mordek zum 65. Geburtstag, O. Münsch et T. Zotz (éd.),
Ostfildern, Thorbecke, 2004, p. 173-190.
38 Die Texte des Normannischen
Anonymus, K. Pellens (éd.), Wiesbaden, F. Steiner, 1966,
p. 7-18 (J2) ([De equalitate
ecclesiarum provinciarum et de unitate ordinis episcopalis in una
sancta ecclesia])(p. 14).
39 C.N.L. Brooke,
« Archbishop Lanfranc, the English Bishops, and the Council of
London of 1075 », Studia
Gratiana, t. XII, 1967, p. 39-59.
40 Letters of Lanfranc, p. 72-78, n° 11
([25 / 12 / 1074-28 / 08 / 1075]) (p. 74) ; Councils and Synods, t. II, p. 607-616,
n° 92 ([25 / 12 / 1074-28 / 08 / 1075]) (p. 612).
41 U. Fischer, Stadtgestalt im Zeichen der
Eroberung. Englische Kathedralstädte in frühnormannischer Zeit
(1066-1135), Cologne – Weimar – Vienne, Böhlau Verlag, 2009,
p. 201-251 (p. 214-220).
42 Letters of Lanfranc, p. 74,
76, 78 ; Councils and
Synods, t. II, p. 612-614.
43 Z.N. Brooke, The English Church…,
p. 68-72 ; N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de Lanfranco…,
p. 59 (et n. 53) ; Id.,
La « Collectio
Lanfranci »…, p. 76, 99-100, qui recense 187 occurrences ;
M. Gullick, « Lanfranc and the Oldest Manuscript… », p. 79-84, 87
(pl. 5. 1-4), qui en compte 195 et distingue trois groupes de
lettres « A / a », attribués à autant de scribes (sous réserve,
celui du texte principal, au Bec, avant 1063, et deux autres à
Canterbury, fin XIe-début
XIIe siècle puis XIIe siècle).
44 Letters of
Lanfranc, p. 150-152, n° 47 ([automne 1070 ?-1081]) (p. 152).
45 M. Richter, « Archbishop Lanfranc and
the Canterbury Primacy. Some Suggestions », Downside Review, t. XC, 1972, p. 110-118
(p. 117).
46 Cowdrey, Lanfranc, p. 91-92 ;
F. Delivré, « The Foundations of Primatial Claims in the Western
Church (Eleventh-Thirteenth Centuries) », JEH, t. LIX, 2008, p. 383-406
(p. 385-387).
47 Canterbury Professions,
M. Richter (éd.), Torquay, Devonshire Press (The Canterbury and York
Society ; 67), 1973, p. liv-xcvi.
48 Actus pontificum Cantuariensis
ecclesie, in Gervasii
monachi Cantuariensis opera quae extant historica, W. Stubbs
(éd.), Londres, Longman (Rerum britannicarum medii aevi scriptores,
RS ; 73, 1-2), 1879-1880, 2 vol., t. II ; réimpr. anast. Wiesbaden,
Kraus reprint, 1965, p. 325-414 (p. 361) ; M. Brett, « Gundulf and
the Cathedral Communities of Canterbury and Rochester », in Canterbury and the Norman
Conquest. Churches, Saints and Scholars, 1066-1109, R. Eales et
R. Sharpe (éd.), Londres – Rio Grande, Hambledon Press, 1995,
p. 15-25 (p. 18 et n. 18).
49 M. Philpott, « The De iniusta vexacione Willelmi episcopi
primi and Canon Law in Anglo-Norman Durham », in Anglo-Norman Durham,
1093-1193, D.W. Rollason, M.M. Harvey et M.C. Prestwich (éd.),
Woodbridge, The Boydell Press, 1994, p. 125-137. Pour l’édition du
texte, voir De iniusta
vexacione Willelmi episcopi primi per Willelmum regem filium
Willelmi magni regis, H.S. Offler (†), A.J. Piper et A.I. Doyle
(éd.), in Chronology,
Conquest and Conflict in Medieval England, Cambridge, Cambridge
University Press (Camden Miscellany ; 34), 1997, p. 49-104,
n° II.
50 Textus Roffensis. Rochester Cathedral Library
Manuscript A. 3. 5. Part I-Part II, P. Sawyer (éd.),
Copenhague, Rosenkilde and Bagger (Early English Manuscripts in
Facsimile ; 7, 11), 1957-1962, 2 vol., t. I, fol. 81v-87 (Exceptiones ex decretis
pontificum, quales accusatores accipiantur et quales non
recipiantur) ; N. Álvarez de las Asturias, La « Collectio Lanfranci »…, p. 104-105.
51 M. Philpott, « Some
Interactions between the English and Irish Churches », ANS, t. XX, 1998,
p. 187-204 et, plus récemment, M. Brett, « Canterbury’s Perspective
on Church Reform and Ireland, 1070-1115 », in Ireland and Europe in the Twelfth Century.
Reform and Renewal, D. Bracken et D.Ó. Riain-Raedel (éd.),
Dublin, Four Courts Press, 2006, p. 13-35.
52 H. Immenkötter, « Imago ecclesiae. Das Konziliare
Reformprogramm des Gilbert von Limerick », in Ecclesia militans. Studien zur Konzilien- und
Reformationsgeschichte Remigius Baümer zum 70. Geburtstag
gewidmet, W. Brandmüller, H. Immenkötter et E. Iserloh (éd.),
Paderborn, F. Schöningh, 1988, 2 vol., t. I, p. 67-81 ; J. Fleming,
Gille of Limerick
(c. 1070-1145). Architect of a Medieval Church, Cornwall, Four
Courts Press, 2001.
53 J. Fleming, Gille of Limerick…, p. 150, 162.
54 R.E. Reynolds, « Clerics in the Early Middle Ages :
Hierarchies and Functions », in Clerics in the Early Middle Ages. Hierarchy
and Image, Aldershot, Ashgate (Variorum Collected Studies
Series ; 669), 1999, p. 1-31 (p. 22-23).
55 The Historia regum Britannie of
Geoffrey of Monmouth. I. Bern, Burgerbibliothek, MS. 568,
N. Wright (éd.), Cambridge, D.S. Brewer, 1984, p. 46-47,
§ 72.
56 Bede’s
Ecclesiastical History of the English People, B. Colgrave et
R.A.B. Mynors (éd. et trad.), Oxford, Clarendon Press, 1969 (Oxford
Medieval Texts), p. 104-105 (I, 29).
57 Non sans nuance puisque l’arthurienne
Caerleon, sortie de l’imagination de Geoffroy de Monmouth, ne se
compare pas à Llandaff et, surtout, à St. Davids : C.N.L. Brooke,
« The Archbishops of St. Davids, Llandaff and Caerleon-on-Usk », in
Studies in the Early British
Church, N.K. Chadwick, K. Hughes, C.N.L. Brooke et K. Jackson
(éd.), Cambridge, Cambridge University Press, 1958, p. 201-242,
repris dans The Church and
the Welsh Border in the Central Middle Ages, Woodbridge, The
Boydell Press (Studies in Celtic History ; 8), 1986, p. 16-49 ;
M. Richter, « Canterbury’s Primacy in Wales and the First Stage of
Bishop’s Bernard Opposition », JEH, t. XXII, 1971, p. 177-189.
58 À
l’encontre de S. Williams, « Geoffrey of Monmouth and the Canon
Law », Speculum,
t. XXVII, 1952, p. 184-190 (p. 186-187), qui penchait pour la
collection d’Anselme de Lucques, voir W. Ullmann, « On the Influence
of Geoffrey of Monmouth in English History », in Speculum historiale. Geschichte im Spiegel von
Geschichtsschreibung und Geschichtsdeutung. Johannes Spörl aus
Anlass seines sechzigsten Geburtstages dargebracht von Weggenossen,
Freunden und Schülern, C. Bauer, L. Boehm et M. Müller (éd.),
Fribourg – Munich, K. Alber, 1965, p. 257-276 (p. 258-259,
n. 14).
59 R. Somerville, « Pope Calixtus II and Canon Law », in
« Panta Rei ». Studi
dedicati a Manlio Bellomo, O. Condorelli (éd.), Rome, Il Cigno,
2004, 5 vol., t. V, p. 235-243.
60 Scotia Pontificia. Papal Letters
to Scotland before the Pontificate of Innocent III,
R. Somerville (éd.), Oxford, Clarendon Press, 1982, p. 23-24, n° 5
(Beauvais, 20 /11 / [1119]) (JL 6787).
61 Sur les manuscrits de la Collectio Lanfranci, voir
Z.N. Brooke, The English
Church…, p. 57-83, 231-235 ; S. Williams, Codices Pseudo-Isidoriani…, p. 78-83
(Excerpta 1-21) ; R. Gameson, The Manuscripts of Early Norman England…,
p. 61 (n° 57), 67 (n° 116), 73 (n° 162), 85 (n° 266), 88 (n° 295),
89 (n° 305), 90 (n° 308, 310), 91 (n° 317), 93 (n° 341), 97
(n° 372), 117 (n° 538, 539), 123 (n° 593), 134 (n° 698), 150
(n° 845) ; M. Gullick, « The English-owned Manuscripts… »,
p. 100-114, 117 ; N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de Lanfranco…,
p. 50-117 ; Id., La « Collectio
Lanfranci »…, p. 73-94.
62 A.C. Browne,
« Bishop William of St. Carilef’s Book Donations to Durham Cathedral
Priory », Scriptorium,
t. XLII, 1988, p. 140-155 (+ pl. 15-16) (p. 141, 146-147, 150, 152,
153-155, n° 21 [Lanfrancus]. Decreta pontificum).
63 Z.N. Brooke suggère que les deux recueils dépendent
d’une copie réalisée à Canterbury au temps de Lanfranc (The English Church…,
p. 232-233). Pour la relation entre Cambridge, Peterhouse College
Library, 74 et Christ Church, voir N. Álvarez de las Asturias, La « Collectio
Lanfranci »…, p. 76. A
contrario, M. Gullick n’en dit rien (« The English-owned
Manuscripts… », p. 102-103). Plusieurs additions au manuscrit, parmi
lesquelles les décrets du concile de Latran I (1123), sont le fait
d’un scribe identifié à Symeon de Durham : voir M. Gullick, « The
Scribes of the Durham Cantor’s Book (Durham, Dean and Chapter
Library, MS B. IV. 24) and the Durham Martyrology Scribe », in Anglo-Norman Durham,
1093-1193, D.W. Rollason, M.M. Harvey et M.C. Prestwich (éd.),
Woodbridge, The Boydell Press, 1994, p. 93-109 (p. 106, 108) ;
N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de Lanfranco…,
p. 61-67 (p. 62-66). Pour l’attribution de Cambridge, Corpus Christi
College Library, 130 à Winchester (?) (plutôt qu’à Canterbury ?),
voir M. Gullick, « The English-owned Manuscripts… », p. 105-107 ;
N. Álvarez de las Asturias, La « Collectio Lanfranci »…, p. 76-77.
Quoi qu’il en soit, le parcours qui conduit de Canterbury à Durham
est suivi dans les années 1090 (avant la mort de Guillaume de
Saint-Calais) par un manuscrit des coutumes que Lanfranc a écrites,
vers 1077, pour le prieuré de Christ Church : Monastic Constitutions of Lanfranc,
p. xxx-xxxi, xliv.
64 Pour une révision à
la hausse de la culture canonique d’Anselme, voir M. Philpott, « “In primis…omnis humanae
prudentiae inscius et expers putaretur”. St. Anselm’s Knowledge
of Canon Law », in Anselm.
Aosta, Bec and Canterbury (Papers in Commemoration of the
Nine-Hundredth Anniversary of Anselm’s Enthronement as Archbishop,
25 September 1093), D.E. Luscombe et G.R. Evans (éd.), Sheffield,
Academic Press, 1996, p. 94-105.
65 Pour les versions du
registre pontifical et du De
corpore et sanguine Domini de Lanfranc, voir Das Register Gregors VII. [1920-1923],
E. Caspar (éd.), 2e éd.,
Berlin, Weidmann (MGH, Epistolae, Epistolae selectae ; 2, 1-2),
1955, 2 vol., t. II, p. 425-427 (VI, 17a) (Rome, 11 / 02 / 1079) ;
R.B.C. Huygens, « Bérenger de Tours… », p. 373-374.
66 W. Holtzmann, Papsturkunden in England,
Berlin – Göttingen, Weidmann-Vandenhoeck und Ruprecht, 1930-1952
(Abhandlungen der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen,
Philologisch-historische Klasse, Neue Folge ; 25 / 1-2, Dritte
Folge ; 14-15, 33), 3 vol., t. III, p. 69-70 ; N. Álvarez de las
Asturias, La Colección
canónica de Lanfranco…, p. 61-67 (p. 62-66).
67 Councils and Synods, t. II, p. 794-804,
n° 144 ([v. 14 / 03 / 1143 ?]) (p. 800-804) ; K. Schnith, « Zwei
englische Legatenkonzilien (März 1143, März 1151) im Vergleich », in
Synodus. Beiträge zur
Konzilien- und allgemeinen Kirchengeschichte. Festschrift für Walter
Brandmüller, R. Baümer, E. Chrysos, J. Grohe, E. Meuthen et
K. Schnith (éd.), Paderborn, F. Schöningh, 1997 (Annuarium historiae conciliorum,
t. XXVII-XXVIII, 1995-1996), 2 vol., t. I, p. 237-248.
68 W. Holtzmann, Papsturkunden in England,
t. II, p. 74-75.
69 Durham, Cathedral Library, B. IV. 18,
fol. 71v-76v ; W. Holtzmann, Papsturkunden in England, t. II,
p. 121-122 (p. 121). Sur le manuscrit, voir Z.N. Brooke, The English Church…,
p. 81-82, 232 ; M. Brett, « The Collectio Lanfranci… », p. 161 et n. 14 ;
N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de Lanfranco…,
p. 101-102 ; Id., La « Collectio
Lanfranci »…, p. 102-103. Bien que cité par F. Böhmer (Die Fälschungen Erzbischof
Lanfranks, p. 16) et Z.N. Brooke (The English Church…, p. 124, n. 1), le
volume n’a pas été pris en compte dans les débats relatifs à la
confection des faux de Canterbury, alors même qu’il pourrait étayer
la solution défendue par R. Southern (« The Canterbury Forgeries »,
EHR, t. LXXIII, 1958,
p. 193-226), qui a daté la falsification entre 1120 / 21 et 1123
(plutôt que des années 1070-1072). Le dernier examen de la vexata quaestio
(R. Berkhofer III, « The Canterbury Forgeries Revisited », HSJ, t. XVIII, 2006,
p. 36-50), qui identifie quatre phases entre 1067 et 1123, délaisse
tout autant Durham, Cathedral Library, B. IV. 18.
70 Councils and Synods, t. II,
p. 733-741, n° 130 (08 / 09 / 1125) (p. 738-741) ; M. Brett, « The
Collectio Lanfranci… »,
p. 161 et n. 14 ; N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de Lanfranco…,
p. 102-104 ; Id., La « Collectio
Lanfranci »…, p. 102-103.
71 R. Somerville, « Lanfranc’s Canonical Collection and
Exeter », Bulletin of the
Institute of Historical Research, t. XLV, 1972, p. 303-306.
L’hypothèse du rôle d’Osbern Fitz Osbern dans l’acquisition
d’Oxford, Bodleian Library, Bodley 810 a été avancée par M. Gullick
(« Manuscrits et copistes normands en Angleterre… », p. 93 et « The
English-owned Manuscripts… », p. 110-111). Pour une datation au
début du XIIe siècle du
même manuscrit originaire de Normandie – la première main est celle
du « scribe de la Bible de Durham », qui se retrouve dans huit
autres manuscrits d’origine normande ainsi que dans le rouleau
mortuaire de Vital de Savigny († 1122), où il a écrit une partie de
l’inscription pour la cathédrale de Bayeux (M. Gullick, « The Scribe
of the Carilef Bible : a New Look at some Late-Eleventh-Century
Durham Cathedral Manuscripts », in Medieval Book Production. Assessing the
Evidence, L.L. Brownrigg (éd.), Anderson – Lovelace, The Red
Gull Press, 1990, p. 61-83) – voir R. Gameson, « Manuscrits normands
à Exeter aux XIe et XIIe siècles », in Manuscrits et enluminures dans
le monde normand (Xe-XVe siècles) (Actes du colloque de
Cerisy-la-Salle, octobre 1995), P. Bouet et M. Dosdat (éd.), Caen,
Presses universitaires de Caen, 1999, p. 107-127 (p. 125,
127).
72 Copié avant décembre
1486, le second faisait partie de la librairie de Jean Budé avant
d’entrer en possession de Colbert puis d’intégrer le fonds de la
Bibliothèque royale (Paris, BnF, lat. 1563, fol. 276 ; voir
C. Samaran, R. Marichal, Catalogue des manuscrits en écriture latine
portant des indications de date, de lieu ou de copiste, t. II :
Bibliothèque nationale,
fonds latin (N° 1 à
8.000), Paris, CNRS, 1962, p. 468).
73 R. Somerville, « A Parisian Fragment of the Collectio Lanfranci », Bulletin of Medieval Canon
Law, t. XVI, 1986, p. 87-89.
74 Bibliotheca
Bigotiana manuscripta. Catalogue des manuscrits rassemblés au
XVIIe siècle par les Bigot, mis en vente au mois de
juillet 1706, aujourd’hui conservés à la Bibliothèque
nationale, L. Delisle (éd.), Rouen, H. Boissel, 1877, p. 26,
n° 86.
75 G. Nortier, Les bibliothèques médiévales…, p. 169,
216 ; L. Guizard, « Manuscrits canoniques du fonds de Jumièges :
recueils de décrétales. Un corpus de droit canonique au XIVe siècle », in Jumièges (Congrès
scientifique du XIIIe centenaire, Rouen, 10-12 juin 1954),
Rouen, Lecerf, 1955, 2 vol., t. II, p. 681-690 (p. 682-683). Le
manuscrit Rouen, BM, E 23 (703) se termine au milieu de la réponse
de Grégoire le Grand à Augustin de Canterbury, sur les mots « nisi prius mundos eos David a
mulieribus » (fol. 145v). Pour son association à Rouen, BM,
Y 109 (1408), fol. 1-3v, voir R. Schieffer, Die Entstehung…, p. 65, n. 81 ;
M. Gullick, « The English-owned Manuscripts… », p. 116,
n. 50.
76 Rouen, BM, E 78 (701),
fol. 135ra-136ra ([De
simoniacis] [S]tatuimus ut si quis symoniace
ordinatus fuerit – consultis archiepiscopis et episcopis non
negamus). Sur la législation du concile de Reims (octobre
1131), mais sans mention du manuscrit rouennais, voir R. Somerville,
« The Canons of Reims (1131) », Bulletin of Medieval Canon Law, t. V,
1975, p. 122-130, repris in Papacy, Councils and Canon Law in the 11th and
12th Centuries, Aldershot, Variorum (Collected Studies Series ;
312), 1990, n° XV et p. 7 (additions et corrections) ; Id., « Another
Re-examination of the Council of Pisa, 1135 », in Readers, Texts and Compilers in the Earlier
Middle Ages. Studies in Medieval Canon Law in Honour of Linda
Fowler-Magerl, M. Brett et K.G. Cushing (éd.), Aldershot,
Ashgate (Church, Faith and Culture in the Medieval West), 2009,
p. 101-110 (p. 102-103, 106 et n. 24). Établie par Z.N. Brooke (The English Church…,
p. 233), l’attribution au concile de Reims est confortée par le
recoupement avec les dix-sept canons que découvrit Jacques Sirmond
(† 1651) dans un manuscrit de l’abbaye du Mont Saint-Michel : Sacrosancta concilia ad regiam
editionem exacta, P. Labbe et G. Cossart (éd.), t. X
(a. 1073-1197), Paris, Impensis societatis typographicae librorum
ecclesiasticorum jussu regis constitutae, 1671, col. 982-987, repris
dans Mansi, t. XXI, col. 457-462.
77 L’affaire est connue à travers la copie qu’effectua
l’évêque Gilles d’Évreux (1170-1179), pour Alexandre III, d’une
lettre que l’archevêque de Rouen avait expédiée à son prédécesseur
Adrien IV (PL, t. CC,
col. 1411-1412, ep. LII-LIII). Voir W. Levison, England and the Continent in the Eighth
Century, Oxford, Clarendon Press, 1946, p. 207-210 ; Gazeau,
Normannia monastica,
t. I, p. 83-84, t. II, p. 158-159.
78 Rouen,
BM, E 78 (701), fol. 136v (JL 13802 [1159-1181]) ; Corpus iuris canonici. Pars secunda :
Decretalium collectiones, E. Friedberg (éd.), Graz, Akademische druck- und
verlagsanstalt, 1959 (Leipzig, B. Tauchnitz, 1881), col. 139 (X, 1,
17, 11). La même lettre (avec l’évêque de Bayeux comme destinataire)
figure en addition dans un manuscrit normand de la Collectio Francofurtana : Die Collectio Francofurtana :
eine französische Decretalensammlung, P. Landau et G. Drossbach
(éd.), Cité du Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana (Monumenta
iuris canonici, Series B : Corpus collectionum ; 9), 2007, p. 103
(Frcf. R12.4 ζ).
79 Le texte
s’interrompt au milieu de la deuxième décrétale de Léon Ier sur les mots : « consortio in communionem
catholicam ea impru[dentia] » (Città del Vaticano, BAV, Reg.
lat. 1044, fol. 71vb). Avant d’être évêque de Durham, Guillaume de
Saint-Calais a dirigé l’abbaye rivale de Saint-Vincent du Mans
(v. 1078-1080).
80 M. Gullick, « Lanfranc and the Oldest Manuscript… »,
p. 84-86, 89 (pl. 5. 7). La pièce a été intercalée au sein de la
lettre relative aux chorévêques (De chorepiscopis, Licet fratres carissimi – radicitus
amputentur, p. 80-83) qui abrège la version longue du
Pseudo-Isidore (De vana
superstitione chorepiscoporum vitanda, Licet fratres carissimi – consulibus)
(Decretales
Pseudo-Isidorianae, p. 509-516).
81 M. Gullick, « Lanfranc and the Oldest Manuscript… »,
p. 89 (pl. 5.7).
82 M. Schrör, Metropolitangewalt und papstgeschichtliche
Wende, Husum, Matthiesen (Historische Studien ; 494), 2009,
p. 89-90 (et n. 455), 140-143.
83 Die Briefe des Petrus Damiani, K. Reindel
(éd.), Munich, MGH (MGH, Epistolae, Die Briefe der deutschen
Kaiserzeit ; 4, 1-4), 1983-1993, 4 vol., t. II, p. 323-325, n° 71
([début 1060]) (p. 325).
84 OV,
t. II, p. 200 ; Vita
Lanfranci, p. 682.
85 Letters of
Lanfranc, p. 38-48, n° 3 ([21 / 04 / 1073-28 / 08 / 1075])
(p. 42).
86 Spear, The
Personnel, p. 197.
87 Das Register
Gregors VII., t. II, p. 568-569 (IX, 1) ([1081])
(p. 569).
88 L’acte
d’Urbain II ([1094]), qui porte sur la suite du différend,
appartient à un ensemble de douze lettres pontificales (dont neuf
relatives au pallium)
– de Jean VIII (872-882) à Pascal II (1099-1118) – qui ont été
copiées dans un manuscrit de la Panormie. Sur ce dossier, voir
M. Brett, « Some New Letters of Popes Urban II and Paschal II », JEH, t. LVIII, 2007,
p. 75-96, qui a publié et étudié l’extrait (p. 84-88, n° VI)
(p. 84-85).
89 Si l’on ignore la
nature des relations entre Lanfranc et Guillaume Bonne-Âme, du temps
où ils étaient archevêques de Canterbury et de Rouen, le second
avait été moine de Saint-Étienne de Caen sous l’abbatiat du premier
et l’avait remplacé, en 1070, à la tête de l’établissement : voir
D.S. Spear, « William Bona Anima, Abbot of St. Stephen’s of Caen,
1070-79 », HSJ, t. I,
1989, p. 51-60 ; Gazeau, Normannia monastica, t. II,
p. 41-43.
90 M. Gullick,
« Lanfranc and the Oldest Manuscript… », p. 84-86.
91 Burchardus von Worms, Decretorum libri XX, fol. 3va-3vb,
Lib. I, cap. 25 (Ex decretis
Damasi papae cap. 2. De ordinationibus episcoporum diu minime
differendis) ; H. Hoffmann, R. Pokorny, Das Dekret des Bischofs Burchard von Worms.
Textstufen – Frühe Verbreitung – Vorlagen, Munich, MGH (MGH,
Hilfsmittel ; 12), 1991, p. 173.
92 London,
BL, Cotton Claudius C. VI et Durham, Cathedral Library,
B. IV. 17.
93 M. Brett, « The Collectio Lanfranci… »,
p. 162.
94 Gibson, Lanfranc, p. 234, n. 2.
95 S. Williams, Codices Pseudo-Isidoriani…, p. 29-30
(n° 27) ; R. Gameson, The
Manuscripts of Early Norman England…, p. 98 (n° 373) ;
M. Gullick, « Manuscrits et copistes normands en Angleterre… »,
p. 85, 92 ; N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de Lanfranco…,
p. 118-122 ; Id., La « Collectio
Lanfranci »…, p. 24 ; W. Holtzmann, Papsturkunden in England, t. I, p. 83-85.
Parmi les additions (fol. 235rb-238ra, 238rb-239ra, 241va-255vb), il
faut signaler la confirmation de la primauté de Canterbury par
Pascal II (1103) (fol. 248ra), les « Canterbury Forgeries »
(fol. 235va-237rb, 238rb-242va), la lettre de l’archevêque Raoul
d’Escures à Calixte II (fol. 249vb-254vb) et les cinq pièces
(fol. 242va-243va) – Vigilantia universalis regiminis, Erga simoniacos, profession
de Bérenger, Satis
desideratam, Gratias
omnipotenti Deo – que l’on trouve dans l’archétype de la Collectio Lanfranci
(Cambridge, Trinity College, B. 16. 44, p. 209-211, 405). On
remarquera la proximité entre l’annotation de l’archétype en marge
de la lettre d’Alexandre II Gratias omnipotenti Deo (« Hanc epistolam accepit dum
Cadomensi cenobio preesset ») (p. 405) et la rubrique du même
acte dans London, BL, Cotton Claudius E. V (fol. 243va) (Epistola Alexandri pape missa
Lanfranco dum Cadomensi cenobio preesset), ce qui laisse croire
à une dépendance entre les deux recueils (ou à une source
commune).
96 S. Williams, Codices Pseudo-Isidoriani…, p. 20-21
(n° 17) ; R. Gameson, The
Manuscripts of Early Norman England…, p. 88 (n° 293) ;
N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de Lanfranco…,
p. 123-125 ; Id., La « Collectio
Lanfranci »…, p. 24-30.
97 N. Álvarez de las Asturias, La « Collectio Lanfranci »…,
p. 127-260.
98 M. Richter, « Stufen
pseudoisidorischer Verfälschung. Untersuchungen zum Konzilsteil der
pseudoisidorischen Dekretalen », Zeitschrift der Savigny-Stiftung für
Rechtsgeschichte. Kanonistische Abteilung, t. LXIV, 1978,
p. 1-72 (p. 25-27) ; N. Álvarez de las Asturias, « On the So-Called
Second Version of the Hispana Gallica Augustodunensis », ibid., t. XCIII, 2007,
p. 34-44 ; Id., La « Collectio
Lanfranci »…, p. 42-46.
99 R. Gameson, The Manuscripts of Early Norman England…,
p. 89 (n° 305) ; N. Álvarez de las Asturias, La Colección canónica de Lanfranco…,
p. 105-106 ; Id., La « Collectio
Lanfranci »…, p. 104 ; Id., « The Use of the Collectio Lanfranci : the Evidence of the
Manuscripts », in Bishops,
Texts and the Use of Canon Law around 1100. Essays in Honour of
Martin Brett, B.C. Brasington et K.G. Cushing (éd.), Aldershot,
Ashgate (Church, Faith and Culture in the medieval West), 2008,
p. 121-127.
100 Chronique de Robert de Torigni,
abbé du Mont Saint-Michel, suivie de divers opuscules historiques de
cet auteur et de plusieurs religieux de la même abbaye,
L. Delisle (éd.), Rouen, A. Le Brument et C. Métérie (Société de
l’histoire de Normandie), 1872-1873, 2 vol., t. I, p. 153 ; The Chronicle of Robert of
Torigni, Abbot of the Monastery of
St. Michael-in-Peril-of-the-Sea, in Chronicles of the Reigns of Stephen, Henry II
and Richard I, R. Howlett (éd.), Londres, Longman, Eyre and
Spottiswoode (Rerum britannicarum medii aevi scriptores, RS ; 82,
1-4), 1882-1889, 4 vol., t. IV ; réimpr. anast. Wiesbaden, Kraus
reprint, 1964, p. 100.
101 M. Brett,
« Urban II and the Collections Attributed to Ivo of Chartres », in
Proceedings of the Eighth
International Congress of Medieval Canon Law (San Diego,
University of California at La Jolla, 21-27 August 1988),
S. Chodorow (éd.), Cité du Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana
(Monumenta iuris canonici, Series C : Subsidia ; 9), 1992, p. 27-46
et, dernièrement, C. Rolker, Canon Law and the Letters of Ivo of
Chartres, Cambridge, Cambridge University Press (Cambridge
Studies in Medieval Life and Thought, Fourth Series ; 76), 2010, qui
considère (p. 265-289) que la Panormie pourrait être l’œuvre d’un
disciple d’Yves en France du Nord, au début du XIIe siècle.
102 C. Rolker, Canon Law…, p. 90.
103 M. Brett, « The Collectio Lanfranci… »,
p. 157-174.
104 Ibid., p. 161 et n. 14.
105 N. Álvarez de las
Asturias, La « Collectio
Lanfranci »…, p. 105.
106 P. Landau, « Gratians unmittelbare Quellen für seine
Pseudoisidortexte », in Fortschritt durch Fälschungen ? Ursprung,
Gestalt und Wirkungen der pseudoisidorischen Fälschungen
(Beiträge zum gleichnamigen Symposium an der Universität Tübingen
vom 27. und 28. Juli 2001), W. Hartmann et G. Schmitz (éd.),
Hanovre, Hahnsche Buchhandlung (MGH, Studien und Texte ; 31), 2002,
p. 161-190.
107 A. Winroth, The Making of Gratian’s
Decretum, Cambridge, Cambridge University Press (Cambridge
Studies in Medieval Life and Thought, Fourth Series ; 49), 2000,
p. 146-174.
108 G. Mazzanti, « Irnerio : contributo a una
biografia », Rivista
internazionale di diritto comune, t. XI, 2000, p. 117-181
(+ pl. I-III) (p. 170-174, où l’auteur soutient, au-delà de l’erreur
de chronologie, qu’Irnerius a pu étudier auprès de Lanfranc entre
1065 / 1070 et 1089, à Caen ou, plus probablement, à
Canterbury) – une position réfutée par E. Cortese, « Irnerio », in
Dizionario biografico degli
Italiani, t. LXII, Rome, Istituto della enciclopedia italiana,
2004, p. 600-605 (p. 601).
109 Chronique de Robert de Torigni…, t. I,
p. 36 ; The Chronicle of
Robert of Torigni…, p. 25-26.
110 A.J. Duggan, « Thomas Becket’s
Italian Network », in Pope,
Church and City. Essays in Honour of Brenda M. Bolton,
F. Andrews, C. Egger et C.M. Rousseau (éd.), Leyde, Brill (The
Medieval Mediterranean ; 56), 2004, p. 177-201, repris dans Thomas Becket : Friends,
Networks, Texts and Cults, Aldershot, Ashgate (Variorum
Collected Studies Series ; 877), 2007, p. 1-21, n° I (p. 11).
111 P. Landau, « The
Origins of Legal Science in England in the Twelfth Century :
Lincoln, Oxford and the Career of Vacarius », in Readers, Texts and Compilers in the Earlier
Middle Ages. Studies in Medieval Canon Law in Honour of Linda
Fowler-Magerl, M. Brett et K.G. Cushing (éd.), Aldershot,
Ashgate (Church, Faith and Culture in the Medieval West), 2009,
p. 165-182.
112 P. Landau, « Gérard
Pucelle und die Dekretsumme Reverentia sacrorum canonum. Zur Kölner
Kanonistik im 12. Jahrhundert », in Mélanges en l’honneur d’Anne
Lefebvre-Teillard, B. D’Alteroche, F. Demoulin-Auzary,
O. Descamps, B.Ó. Buachalla et F. Roumy (éd.), Paris, Éditions
Panthéon-Assas, 2009, p. 623-638.
113 S. Kuttner, E. Rathbone, « Anglo-Norman Canonists of
the Twelfth Century : an Introductory Study », Traditio, t. VII, 1949-1951 ; repris dans
S. Kuttner, Gratian and the
Schools of Law, 1140-1234, Londres, Variorum Reprints
(Collected Studies Series ; 185), 1983, n° VIII, p. 279-358
(p. 292-296, 304-321, 327-339). Deux jalons essentiels de la
décrétistique anglo-normande sont la Summa Lipsiensis (v. 1186) (Summa « Omnis qui iuste
iudicat » sive Lipsiensis, R. Weigand, P. Landau, W. Kozur et
K. Miethaner-Vent (éd.), Cité du Vatican, Biblioteca Apostolica
Vaticana (Monumenta iuris canonici, series A : Corpus glossatorum ;
7, 1-3), 2007-2014, 3 vol.), attribuée à Rodoicus Modicipassus
(P. Landau, « Rodoicus Modicipassus – Verfasser der Summa Lipsiensis ? », Zeitschrift der Savigny-Stiftung
für Rechtsgeschichte. Kanonistische Abteilung, t. XCII, 2006,
p. 340-354), et la Somme d’Honorius de Kent (v. 1188-1190) (Magistri Honorii Summa de iure
canonico tractaturus, P. Landau et W. Kozur (éd.), Cité du
Vatican, Biblioteca Apostolica Vaticana (Monumenta iuris canonici,
Series A : Corpus glossatorum ; 5, 1-3), 2004-2010, 3 vol.).
114 Destinataires privilégiés des
décrétales pontificales, en qualité de juges délégués du Siège
apostolique, les prélats anglais (et, dans une moindre mesure,
normands) ont été les premiers à compiler des collections locales.
Pour une récente synthèse, voir C. Duggan, « Decretal Collections
from Gratian’s Decretum
to the Compilationes
antiquae. The Making of the New Case Law », in The History of Medieval Canon
Law in the Classical Period, 1140-1234, from Gratian to the
Decretals of Pope Gregory IX, W. Hartmann et K. Pennington
(éd.), Washington, The Catholic University of America Press (History
of Medieval Canon Law), 2008, p. 246-292. Plutôt qu’à des Italiens,
l’enseignement des décrétales à Bologne et l’élaboration de
collections furent notamment confiés, entre 1190 et 1220, à des
maîtres anglais et gallois : P. Landau, « Die Internationalität der
Bologneser Kanonistik in der ersten Hälfte der 13. Jahrhunderts »,
Archiv für katholisches
Kirchenrecht, t. CLXXVI, 2007, p. 26-45 (p. 31-34). Pour un
état de la science canonique en Normandie, voir J. Peltzer, Canon Law, Careers and Conquest.
Episcopal Elections in Normandy and Greater Anjou,
c. 1140-c. 1230, Cambridge, Cambridge University Press
(Cambridge Studies in Medieval Life and Thought, Fourth Series ;
71), 2008, p. 20-72.