Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books Presses de l’Inalco EuropeS Krikor Beledian et la littérature... ԳՐՈՂ, ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՐԷՊ ՀԱՄԱՅՆՔ, ԼԵԶՈՒ

Krikor Beledian et la littérature arménienne contemporaine

 | 
Anaïd Donabedian
, 
Siranush Dvoyan
, 
Victoria Khurshudyan

ԳՐՈՂ, ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՐԷՊ ՀԱՄԱՅՆՔ, ԼԵԶՈՒ

Écrivain, communauté obsolète, langue

Writer, Obsolete Community, Language

Յակոբ Կիւլլիւճեան

Résumé

L’oeuvre de Krikor Beledian, sans doute l’auteur le plus important de la littérature arménienne contemporaine, n’a pas bénéficié d’un bon accueil du lectorat et de l’intelligentsia conservatrice arméniens. Au-delà de la question de son accessibilité, cela s’explique par des attitudes politiques et idéologiques profondément enracinées, qui peuvent même éclairer la démarche initiale de Beledian comme la quête d’un espace créatif alternatif et d’une langue littéraire nouvelle.
À la suite de la rupture catastrophique de 1915, les Arméniens sont passés de la lecture réelle à une forme de contemplation de figures et de textes littéraires désormais monumentalisés, réduisant leurs auteurs à des icônes à vénérer. Les écrivains se sont eux aussi conformés, dans leur langue et leurs thématiques, à cette obsession du passé et du symbole. Les lecteurs sont réduits à être de simples disciples, échappant à toute lecture critique et analytique, alors que la tradition littéraire arménienne était loin de proscrire ceux qui transgressaient cette règle tacite. Cela explique pourquoi une communauté marginale met de côté ses meilleurs auteurs, ceux qui osent quitter la zone de sécurité du « dedans », comme le fait Beledian dès le début de sa vie littéraire, lorsqu’il déclare que son but est « d’entrer au-dehors ».
Cet attachement au symbolique et au monumental est lié au refus d’évoquer la catastrophe originelle, et il fait obstacle à l’avènement de la littérature. Le rejet est la réponse réservée à celui qui se définit comme témoin de « sa propre disparition » et exécute un rite visant à traduire l’extinction et à restituer ses vestiges en langue. La « langue desséchée doit s’enflammer » afin de dire la catastrophe comme une condition pour transcender la répétition et la morbidité. Lorsque la communauté évite de rendre compte de sa propre décadence, elle se renie et s’interdit de devenir.
Dans ce contexte, l’écrivain a une fonction contestataire. Les gens sont « rassemblés par la disparition » et, en même temps, témoigner de la disparition et contester l’extinction est un acte de rassemblement. Avouer cela est un moyen de quitter le dedans sans voix et de conquérir l’anéantissement, tandis que ne pas parler maintient le descendant dans une tombe, même s’il peut ignorer la tombe, refuser de fournir une langue à l’anéanti (le « peuple sans langue »), ou se laisser tenter par les approches qui minimisent l’essence de la catastrophe.
L’écrivain doit enregistrer la communauté et la perte en révélant la fossilisation de la langue. Mais comment y parvenir dans la rigidité héritée de cette langue ? Comment façonner un monde qui est « plus ou moins un monde de langue morte ? » Il doit revenir en arrière et s’approprier la perte, y vivre, défendre et s’approprier la « langue sans peuple », créer et procréer par les mots, travailler et donner naissance dans la stérilité.
La perte essentielle est celle d’une langue créative. L’une des façons dont Beledian opère dans cette économie de la perte est l’usage de l’indétermination, qui pousse le texte dans un discours du potentiel, en soi un moyen d’« entrer au-dehors ». Un saut dans un réseau de potentialités qui s’organise en une progression hypertextuelle, non linéaire et non téléologique.
La volonté de générer une langue dans le « désert » est un fil conducteur de toutes les œuvres de Beledian, quel que soit leur genre. Il évolue entre l’acte de penser, le sens et la langue de la création (ստեղծաբանութիւն), et la création de la langue et du sens (բանաստեղծութիւն). Comme dans l’œuvre de Grigor Narekatsi, le combat concerne l’impossibilité de la langue. Il passe par la génération d’une nouvelle langue à partir d’une langue obsolète et anachronique qui persiste dans une découverte continue, tout en ouvrant la langue à la violence en vue de forcer sa « grammaire et ses rituels, et de détruire sa logique unitaire », l’exposant ainsi comme une « anti-langue » au sein de la langue.
La réaction de la communauté devant cette violation des rituels est prévisible, alors qu’elle refuse d’assumer sa condition d’exil et de dislocation. Elle rejette la déviation, que Beledian considère comme « une éthique supérieure pour l’art », et insiste sur la linéarité de son cheminement et sa logique téléocratique.
En réalité, le problème de la réception de Beledian est intrinsèque à la substance de son œuvre. Beaucoup de ses textes ne pourraient pas exister dans une autre configuration. Son œuvre fleurit dans et à cause du désert aride qui l’a engendré et l’assiège toujours.

Texte intégral

1Զարմանալի երեւոյթ է։ Առաջին հայեացքով՝ հակասական։

  • 1 Նշեալները փորձառական նկատողութիւններ են, հիմնուած երկար տարիներու անձնական շփումներու վրայ, մէկ կո (...)

2Գրիգոր Պըլտեանի գործը հիացում, բայց գլխաւորաբար մտաւոր վերացում կը պատճառէ անոնց, որոնք ոչ միայն համաշխարհային գրականութեան ընտրանիի գործերէն տեղեակ են, այլեւ ժամանակակից գրական տեսութեան եւ փիլիսոփայական մտքերու։ Շատ անգամ անոնք հայերէնի անծանօթ մարդիկ են որոնք կարճ թարգմանութիւններով է որ այդ տպաւորութիւնը կ’ունենան։ Հակառակ ասոր սակայն, եթէ զանց առնուի աննշան փոքրամասնութիւն մը, Պըլտեանի երկերը հայ մտաւորական եւ ուսումնական շրջանակներուն համար կը մնան անծանօթ, եթէ ոչ մերժուած։ «Չեմ կարդացած», հայախօս գրոց-բրոցներու մեծամասնութեան պատասխանն է։ Հետաքրքրական է, որ դրապէս տպաւորուող ընթերցողներէն շատեր արդէն ճաշակ կազմած կ’ըլլան այլալեզու գործեր եւ գրական տեսութիւն կարդացած ըլլալով։ Իսկ մերժողները կը հպատակին ընդհանրապէս երկու գիծերու. քաղաքականը կամ այն ինչ որ կը կոչեն «գաղափարախօսական», եւ աւելի անմեղը, որ լեզուական եւ գրական հմտութեան, այսինքն ծանօթութեան կամ չգիտութեան հարցն է։ Առաջինը գիտակցօրէն կը հակառակի առկայ կացութիւնը վտանգող, յեղափոխող երկերու, իսկ միւսը հայերէնագիտութեան մատչելիութեան վերաբերող պարագայական խնդիր է։1

3Այստեղ պիտի փորձեմ կեդրոնանալ լեզուական համայնքի կողմէ ընկալման եւ մերժումի կարգ մը հարցերու վրայ, թէ ո՞ւր արմատաւորուած են անոնք, եւ թէ ինչպէ՞ս այդ նոյն պատճառներուն դէմ ըմբոստացումն է Պըլտեանի գրականութեան սկզբնակէտն ու զայն բացատրող հիմնական գործօններէն մէկը։ Ինչպէ՞ս է որ գրողը կ՚ըլլայ գրող եւ կը նուաճէ լեզու մը՝ համայնքի ու լեզուի հետ իր խնդրական առնչութեան ընդմէջէն հետապնդելով ու կազմելով այդ լեզուն։

  • 2 «Ասպարէզ», 21 Մայիս, 2012։ Ներկայացումը կատարուած էր UCLA-ի հայագիտական ուսմանց Բարեկամներու ընկեր (...)
  • 3 Ս. Նազարեան, «Վերջին խօսքը՝ վերջում», «Ասպարէզ», 5 Յունիս, 2012։

4Քանի մը տարի առաջ մամուլի մէջ վերարտադրուեր էր Գրիգոր Պըլտեանի գրական վաստակը ներկայացնող մէկ խօսքս։2 Ատեն մը ետք, նոյն թերթը հրատարակեց իր աշխատակիցներէն մէկուն գրութիւնը որ կը հարցադրէր Պըլտեանի մասին հոն արտայայտուած գնահատումներէն մէկ քանին, յատկապէս ծանրանալով Նարեկացիի հետ կատարուած համեմատումներու վրայ։3 Անընդունելի կը նկատուէր նոյն նախադասութեան մէջ երկու գրողներու համատեղ յիշատակումը կամ անոնց բաղդատութիւնը։ Գրութիւնը նաեւ այն տպաւորութիւնը կը ստեղծէր, որ կարծէք գրեթէ սրբապղծութիւն մը ըլլար, կամ նուազագոյնը յախուռն՝ Պըլտեանի գործի կարեւորութեան գերադրական գնահատական տալ ի դիմաց ներկայ թէ անցեալ ժամանակակիցներու։

5Եթէ առժամաբար զանց առնուին հեղինակի մը երկերու կարեւորութեան ցուցանիշներէն անոնց տիեզերական արժէք դառնալու կարողականութիւնը, թարգմանելիութիւնը, կամ իրենց անմիջական ժամանակաշրջանէն ետք վերապրելու եւ այժմէական մնալու կարելիութիւնը (ո՞վ կը յիշէ այսօր Յովհաննէս Շիրազ մը, կամ անոր գործերէն ո՞ր մասը պիտի վերապրէր թարգմանական փորձի մը), տակաւին կը մնայ այլ խնդիր մը։ Հայ դասական ընթերցողը՝ այն, որ գրոց-բրոց կը կոչենք, նոյն վիրաւորանքը պիտի զգար եթէ Պըլտեանի այս կամ այն յատկանիշը համեմատուէր Պարոյր Սեւակի, Չարենցի, Թէքէեանի կամ մնացեալ այն սրբապատկերներուն հետ, որոնք ուսանողներու կը նային, ԻԱ դարուն դեռ, հայ դպրոցներու պատերը մոխրագոյնով ծածկած դիմանկարներէն։

6Ընկալում մըն է որ չ’ընդունիր բաղդատել։ Նախ, կարելի չէ բաղդատել, որովհետեւ նորի խոտորումը անընդունելի դասուած ըլլալով անիկա արդէն չի կարդացուիր, ուրեմն եւ չի ճանչցուիր։ Երկրորդ, կարելի չէ բաղդատել, որովհետեւ միւսը՝ աւանդականը եւս չի ճանչցուիր, քանի որ ան վերածուած է սրբապատկերի. իսկ ո՞ր սրբութիւնը կարելի է քննական, վերլուծական, ստեղծագործ ընկալման ենթարկել, այսինքն ընկալման մը, որ կ’իրագործուի ենթակայականօրէն, ընթերցողի մտքին մէջ, ընթերցողի պայմաններով, եւ ոչ թէ ծնրադիր ընթերցողի դիմաց՝ խորանի վրայ։ Գրական երկը այս պարագաներուն հեղինակի անուան շուքով, ու միայն ատով, կը վերածուի կոթողի եւ կը ջնջէ ենթական։

7Ընտրանին եւս չի կարդար։ Տարիներու ընթացքին ուղղակի թէ այլ ձեւի հարցադրումներու դիմաց ստացուած պատասխաններու եզրակացութիւնը այն է, թէ հայ գործօն մտաւորականութեան, ուսուցիչներու, գրականագէտներու, բանասէրներու մեծամասնութիւնը կարդացած չէ Պըլտեանը։ Անոնցմէ ոմանք սակայն իրաւունք զգացած են իր գործին բնոյթը քննադատելու առանձին զրոյցներու ընթացքին, եւ որովհետեւ քննադատել կը նշանակէ քննել, վերլուծել, համեմատել եւ ապա դատել, մնացած է միայն դատումը, առանց քննութեան, ինչ որ արդէն կը պատկանի հաւատալիքներու, այսինքն սրբացած բաներու աշխարհին։

8Ինչո՞ւ կը դատենք առանց քննելու։ Պատճառները զանազան են, բայց անոնցմէ մէկը հաւանաբար դատումի առարկային առթած «անտանելիութեան» տպաւորութիւնն է։ Գրողը, նորարարը, ստեղծողը, ճամբայ, ելք որոնողը, նոյնիսկ Նիկողոս Սարաֆեանի պէս անկիւնը խելօք նստած մտածող մը ոչ միայն կը թուին, այլեւ ե՛ն անհանդուրժելի. անտանելիութիւնը ոչ միայն տպաւորութիւն է, այլեւ իրողութիւն։ Անոնք կ՚առաջադրեն աւելի քան այն, որ մեր կառուցումները, մեր կացութիւնը, մեր ամբոխային տրամադրութիւնները պիտի թուլատրէին մարսել։ Անդին անցնողներն են որոնք տրամաբանօրէն մերժում կը յառաջացնեն։ Անոնց խօսքը կը ժխտուի, կը մերժուի առանց լսուելու իսկ, որովհետեւ կը վտանգէ ապահով կամ գոնէ հանգստաւէտ թուող ներկայ կայքը։ Մերժումը հերքում չէ. հերքելը պիտի ենթադրէր վկայակոչութիւն, փաստերու առաջադրում, մտածում թերեւս։

9Ուրեմն, մէկ կողմը կայ դասագիրքերէ ընդհանրապէս դուրս մնացած, նոր բան ստեղծել փորձող, բայց սովորաբար չկարդացուող գրողը, միւս կողմը՝ սրբապատկերները։ Ըստ այդմ, գրականութիւնը կամ գրական «ապրանքը» չ՚ընկալուիր որպէս արուեստի կամ մտաւոր ըմբոշխնումի կարողականութիւն, այլ ձեւով մը կրօնական եւ ծիսական արարողակարգ. ոչ թէ մտաւոր մշակում, գործարկում, միտքերու ընթացք, զարգացում, երթ ու դարձ, տրամասողութիւն, այլ շարականի պէս բան մը, որ հասկնալու կարիք չեն զգար զայն ունկնդրողներու եւ նոյնիսկ երգողներու մեծամասնութիւնը։ Միայն լսել, քիչ մը դուրս գալ եւ ծխել թերեւս, բայց զայն չվիճարկել, չվերլուծել, նորը չգրել։ Ընթերցողը կը փոխարինուի հետեւորդներով, որոնք հետեւին ինչի՞ն, որո՞ւն։ Էական տարբերութիւն մը կայ ընթերցումին եւ հետեւելուն միջեւ։ Ընթերցումը, ապրիլը կը կայանան ներկային մէջ, իսկ հետեւելու առարկան ի բնէ չի կրնար ներկայի պատկանիլ. հետեւիլը կ’ենթադրէ անցնող, անցեալ, երբեմն նաեւ անկեալ առարկաներ։

10Այս նախադրեալներէն ետք դիւրաւ կարելի է գուշակել սպասելի հակազդեցութիւնը այն հաստատումին, որ Պըլտեան իմ կարծիքով մեր ժամանակներու հայ գրականութեան կարեւորագոյն հեղինակն է։ Սրբապիղծ առաջադրութիւն մը վստահաբար։ Ի՞նչ կ’ըսէ նախադասութիւնը։ Կարծիք կ’ենթադրէ ենթակայական ընկալում, բայց նաեւ վերլուծական համեմատում, արժեւորում գեղարուեստական եւ յատկապէս մտաւորական լեզուին բերուած անհամեմատ նպաստին, ոչ միայն բառամթերքի ճոխացման եւ անոր վերլուծական որակի կայունացման (ինչ որ հիմնականին մէջ ներհայկական զարգացում մը պիտի մնար), այլեւ յատկապէս մտաւորական տրամասոյթի զարգացման եւ գրական ու իմաստասիրական մտածումի արտադրութեան։ Այս վերջինը ծաւալուն եւ լուրջ թարգմանութեան միայն կը կարօտի ընկալելի դառնալու համար համաշխարհային մակարդակով։ Հեղինակ այս պարագային կը վերաբերի բանաստեղծի, արձակագրի, ստեղծաբանի, վերլուծաբանի արտադրութեան նորարարութեան, հիմնարարութեան, ծաւալին, ազդողութեան, ուսանելիութեան։ Կարեւորագոյն եզրը չի նշանակեր մեծագոյն կամ գեղեցկագոյն, որոնք ենթակայական արժեւորումներ պիտի ըլլային, այլ կը յղէ հեղինակի բերած մտածողութեան, լեզուին, արտադրութեան ծաւալին եւ խորութեան, որոնք առարկայականօրէն կարողականութիւնը ունին գրական, իմաստասիրական եւ տեսաբանական խլրտումներ ե՛ւ շարժումներ յառաջացնելու, բազմաթիւ հատորներու շարժառիթ հանդիսանալու՝ զանոնք կարենալ ընդ-բռնելու, երկրորդելու, վերլուծելու կամ անոնց հակաճառելու իմաստով։ Որեւէ տիրական կենդանի լեզուով այդ արտադրութիւնը արդէն ամբողջ գրադարաններու սկիզբ դրած պիտի ըլլար։ «Կարեւորագոյն հեղինակ» արտայայտութիւնը ուրեմն խոցող, արգելաբառ խախտող բնոյթ կ’ունենայ երբ անոնց տէրը դասուած չըլլայ սրբապատկերներու կարգին։

11Հասկնալի կը դառնայ ասով, թէ ինչո՞ւ կարեւորութիւն ներկայացնողը կը դառնայ յարակարծօրէն նուազ ճանչցուած ու նուազ հանդուրժուած, ինչ որ Պըլտեանի պարագան էր աւելի բացայայտ կերպով դեռ մինչեւ քանի մը տարի առաջ։ Ոչ թէ լուսանցքային գրող մը ըլլալուն համար, այլ որովհետեւ հայ կանոնական գրականութիւնը մեծաւ մասամբ կը մնար լուսանցքային, արածելով գրեթէ հարիւր տարի առաջուան հոսանքներուն մէջ՝ կարծես թէ դեռ նոր բարեկամանալու սկսէր արդէն իսկ անցած, գացած ու սուգը կատարուած Արդիապաշտութեան հետ։ Ինքնամփոփ, ինք իր մէջ բանտուած գրականութիւն մը, լեզու մը, մտածողութիւն մը, որ կը ծաւալէր միայն բառապաշարի պերճանքներուն մէջ, հրախաղութեանց հաճոյքը մատուցելով տեսամոլութենէ մղուած ընթերցողին։

12Դար մը առաջ համիտեան ջարդերու անակնկալ բարիքներէն մէկը եղած էր այն, որ փախստական հայ մտաւորականութեան մէկ կարեւոր մասը մօտիկ կապի մէջ մտաւ աշխարհի ժամանակակից յառաջապահ մտածողութեանց եւ զանոնք մշակողներուն հետ։ Դէպի դուրս այդ բացումի պտուղներէն մէկը եղած պիտի ըլլայ վստահաբար 1908էն ետք ժամանակի չափանիշներով այնքան աչքառու կերպով խորահայեաց եւ ստեղծագործ սերունդի մը առկայութիւնը։ Նկատելի է, որ ի տարբերութիւն այդ սերունդին ու անոր վերապրող սակաւներուն, քսաներորդ դարու վերջաւորութեան հայ գրականութեան մշակներու մեծամասնութիւնը աւելի «ներսի» մարդիկ եղան, մշակուեցան «ներսի» գրականութիւնով, ու եթէ նոյնիսկ կապի մէջ կրցան մտնել դուրսին հետ, ապա կա՛մ չկրցան հարստանալ, կամ ալ կրցան, բայց մնացին վճռական զանգուած մը կազմելու կարելիութենէն հեռու փոքրամասնութիւն։

13Ներսը մնալու երեւոյթը արդէն չքանալու վրայ ըլլալու է մշակոյթի, տիրական լեզուի եւ ուսումներու համաշխարհայնացման այս դարաշրջանին, քանի որ մարդիկ արդէն ստիպողաբար կ՚առնչուին դուրսին հետ։ Թերեւս ուշ ըլլայ սակայն, քանի որ նկատելի է սերունդներու միջեւ խզման կէտ մը. նորերու մէկ կարեւոր զանգուածը արդէն հայերէնին չի պատկանիր։ Չի կրնար կամ չի յանդգնիր ոչ միայն ստեղծել հայերէնով, այլեւ դժուար թէ համարձակի կարդալ ապրող ու ժամանակակից մտածում արտայայտող այս տիպի գրութիւններ, յատկապէս որովհետեւ զիրենք առաջնորդողներու մեծ մասը չէ յանձնարարած ատիկա։ Երիտասարդ համալսարանականներու ծնողներ, նոյնիսկ բարձրագոյն տիտղոսներու տէր՝ ընդդիմութիւն կը ցուցաբերեն, կը փորձեն սփիւռքեան հանգամանքի, լեզուի, խօսելիութեան եւ նշանակելիութեան, կամ ժամանակակից վիճակի մասին մտածող գիրքեր փոխարինել Աւետիս Ահարոնեանի կամ ուրիշներու աւելի քան հարիւրամեայ քնարական զեղումներով։ Կը ջանան իրենց յաջորդող սերունդէն վանել յառաջագոյն մտածողութեանց հետ հաւասար մակարդակէ խօսակցող ժամանակակից երկեր։

14Հարցը թերեւս այն է, որ հայերէնով սնած նշեալ սերունդի մէկ կարեւոր մասը փակուած է միայն հայ գրականութեան մէջ, չէ դարձած այլը ընկալելու, իսկ այլին բացուած Պըլտեանի գրութիւնները այդ պատճառով ալ կը թուին ոչ միայն օտար, այլեւ անիմաստ, քանի որ չեն կայանար իբր գրութիւն ենթակային համար։ Այլը ոչ միայն ներելի չէ, այլեւ չկայ տեսադաշտին մէջ. ոչ միայն կ’անտեսուի, այլ նաեւ կ’անգիտացուի, չի գիտցուիր։ Այդ պատճառով ալ գրութիւնը չկայ։

  • 4 Գրիգոր Պըլտեան, Շրջում, Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆօ, Երեւան, 2012, էջ 15։

15Համայնքը կը սիրէ պահուըտիլ իրեն ապահովութիւն ներշնչող հռետորական բանաձեւերու, բառերու, պատկերներու, յուզումներու ետին, որոնք Պըլտեանի գործին մէջ պիտի չգտնէ։ Աւելին, հոն պիտի տեսնէ անոնցմէ բարձրաձայն փախուստ մը եւ գրական առարկային պարպումը անոնցմէ։ Յուզումներէն եւ նոյնիսկ սովորական ժանրերէն հրաժարում։ Բառի, ըսելակերպի փնտռտուք։ Վախազդեցիկ բաներ՝ որոնց թուին նաեւ լեզուական ենթահողի կորուստին եւ կազմալուծման մասին ուղղակի խօսք, ինչպէս եւ միալեզու մտածողութեան անսեթեւեթ խնդրականացում։ «Լեզուն բռնկեր է բերնին մէջ, պիտի քակէ անձկութիւնը։ (...) Ամենէն դժուարը... այնտեղ մտնելն է, գալ դէմ առ դէմ բառերու պակասին»։ Յետոյ՝ «Բառերը կը պակսին, գուցէ հոն, ականջին մէջ են, երկլեզու, մէկը մշտող միւսը, գզգզուած, ժխորի անհակակշռելի խոյանքներէն պատռտուած,...»։4 Ուրիշ տեղ հարցականի տակ կը դրուին քաջագործ ու ամենավստահ լեզուանիութիւնները, բայց եւ յատկապէս կը մատնանշուի բո՛ւն հարցը, որ Աղէտի ու լեզուի խնդիրն է.

կը կակազես

կը թոթովես

կը կազիս

օտարացուցին մեզ ի բնակութենէ մերմէ

  • 5 Գրիգոր Պըլտեան, Մանտրաներ, Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆօ, Երեւան, 2010, էջ 617, «Անժողովուրդ լեզու»։

եւ կամեցան մոռանալ հետք մեր5

16Եթէ աղէտը չխօսուի, ոչինչ պիտի խօսուի, այլ միայն կոթողը, յուշը, գերեզմանը։ Էինքը, որ անցեալն է իր անկատարին մէջ։ Գրականութիւնը պիտի չկատարուի եւ պիտի չկատարէ։

17Երբ Սփիւռքը դէմ առ դէմ չէ եկած իր գոյութեան իսկ իրապաշտ արժեւորումին, դժուար է երեւակայել որ հանգիստ կերպով ընդունուէր գրողի դերը որպէս «դուն քու անհետացման վկադ» եւ «չքացման բանտարկեալ»։

Չքացումը թարգմանելու ծէսը

«Անժողովուրդ լեզու» շարքին մէջ կը կարդանք.

կը հոլովուի շուրջդ ինչ որ մնաց անանուն

ինչ որ գնաց

հեւք հիմա հոս

վերջին ամայք

բերնիդ մէջ կը բռնկի չորցած լեզուդ

  • 6 Նոյն, էջ 602։

օ դուն ամենատեղ քնացող ու բանտարկեալ չքացման6

18Լեզուն, չորցած լեզուն պէտք է բռնկի ըսելու համար աղէտը. պայման՝ ըսելու համար որեւէ բան որ կարենայ զանցել կրկնութիւնը, շիրմացումը։

19Նոյն շարքէն հետեւեալ յապաւուած մէջբերումները կ’ըսեն ոչ միայն չքացումը, այլեւ անոր դիմաց ի՛նչ ընելու իր առաջադրութիւնը։ Սոսկալի տողեր են։ Թերեւս լաւագոյններէն, որ Սփիւռքի եւ Պըլտեանի գրիչը արտադրած ըլլայ այս նիւթին մասին (ընդգծումները իմս են)։

  • 7 Գրիգոր Պըլտեան այստեղ կը յարասէ Գրիգոր Նարեկացին, որ Նարեկի մէջ ակնարկած էր Գրիգոր անունի ստուգաբա (...)

զիս կոչեցիք արթուն7

ու դարձուցիք խաւարախօս

որպէսզի տամ

ձեզի ներմարդացում խաբուսիկ

օ բռնկած ոգիներ

թեւթափող

որ չունիք հանգիստ

...

պիտի պատմէք ձեր քայքայումը ամպ առ ամպ

երամ առ երամ կը չքանաք օդին մէջ

...

երբ կը սուրաք ձեռքէս

դէպի խօսք մը հերքիչ

ո՛չ իսկ ոգիներ

մնացէ՛ք օ հեռուն

ժողովուրդ անհետացմամբ ժողովեալ

...

ոչինչ մնաց որ ըլլար հաստատելի քերթողաբար

այլ ոչինչը միայն

օ

գիշերապահներ անտէր շունչի

անդին

գացէ՛ք անդին մոռցէք զիս

քնացէք

լքեցէք լեզուահողը մահացու

ստուերներուն

...

կը փնտռեմ այս խարդախ

ծէսով

մոխիրը մորթին

ինչպէս լեզուն իր բառերը վերապրող

ես

  • 8 Մանտրաներ, էջ 606-607, «Անժողովուրդ լեզու»։

ձեր չքացումը թարգմանող ձայնեղ գրիչ8

20Ընկալողը ինչպէ՞ս կը դրժէ ինքզինք ու կ’արգիլէ ինքզինք կայանալէ։ Խուսափելով իր քայքայումի պատումէն, ան կ՚ապաստանի կոթողներու հանգստութեան, անդորրին մէջ։

21Գրողը հերքողն է, հերքիչ խօսքի սկզբնակէտը։ Կ’ըսէ. «Ժողովուրդ անհետացմամբ ժողովեալ»։ Անհետացումին մէջ ժողվուած ժողովուրդ, բայց նաեւ ժողովուրդ մը որ կը ժողվուի անհետացուելով, այսինքն անհետացումը նուաճելով, ըսելով, վկայելով, հերքելով՝ որ ժխտել մըն է վկայաբերութեամբ (con-test)։ Ժողվուիլը, նոյն ձեւով, անհետացումը հաստատող է, իսկ այդ հաստատումը մղիչ է դէպի կեանք։ Անհետացումը դուրս մը, իսկ ժողվուիլ, անհետացում նուաճելը դուրսը ընդունիլն է, շիրմային ներսէն համարձակիլ դուրս գալ։ Չխօսութիւնը յետնորդը կը պահէ գերեզմանին մէջ հակառակ նոյնիսկ անոր որ ան կ’անտեսէ գերեզմանը, կը մերժէ լեզու տալ չքացեալին, կը սեթեւեթէ չքացումը անշքացնող, զեղչող մերձեցումներու եւ դաշինքներու դիմաց, լորձնաշուրթն ու յոտնկայս կը ծափահարէ զայն կարճող, նսեմացնող դոյզն հաստատումներու։

22Ձայնաւոր գրիչը կը թարգմանէ չքացումը։ Չքացման մոխիրներու փնտռումը ծէս մըն է զանոնք փոխադրելու համար ձայնով, զանոնք կայացնելու համար, այնպէս ինչպէս լեզուն իր վերապրող բառերը կը փնտռէ անոնց մահն ու իր կորուստը կայացնելու համար միայն։ Կը մնայ ոչինչ «որ ըլլար հաստատելի քերթողաբար»։ Խօսքով վերադարձը վերադարձ մը չէ դէպի ժողովուրդ, այլ դէպի լեզուն, որ ժողովուրդ շինողն է։ Թերեւս հարկ է Պըլտեանի ամբողջ գործին մէջ տեսնել ի վերջոյ այդ սուգը, ան-սգալի սուգը լեզուին, որ իրեն բաժին հանուեր է եւ որ ինք պիտի ստանձնէ ըսելու համար անոր մահը։ Վերադարձը կ’աւարտի մահուամբ, իսկ անոր խօսքը թերեւս նոյնիսկ լուծուի, մնայ մահուան մէջ, անհետի մահուան հետ։

23Պըլտեան ոչ միայն գրողն է, լեզուն որոնողը, լեզուով չարչարուողը, այլ ատոր չընկալման պատճառները թուողը եւս։ Իր գրութիւնը արդէն կը բացատրէ թէ ինչո՞ւ պիտի չյարաբերի մեծամասնութեան հետ։ Կարելի է ըսել թէ եթէ կարենար ատիկա ընել, գրութիւնը պիտի չըլլար։ Թէեւ յարակարծային, այնուհանդերձ իւրաքանչիւրը պայման է միւսին։ Գրութիւնը կայ որովհետեւ կայ ամայքին մէջ, չքացման մէջ ու համար, ու կ’ընդունի եւ կ’որդեգրէ անոր միակ բնակիչը ըլլալու ճակատագիրը. «ինքը, գրութիւնը, իր երկը»։

Նկարագրութիւնը կը փրկէ

  • 9 Շրջում, էջ 19։

24Համայնքը կ՚ապաստանի զգացումներու տաքուկ խաւերուն ու ցաւերուն տակ, որոնց հանդէպ թմրածութիւն մը, զգայազրկութիւն մը զարգացուցած է։ Պըլտեանի մշակած կերպարը կ’ըսէ՝ «մնալ միայն զգայութեան մակարդակին։ Նկարագրութիւնը (...) կը փրկէ։ Կը բաւէ դիտես՝ արդէն պատումը սկսած է»։9 Համայնքը սակայն կ’ուզէ զգացումը, ապաստան կը փնտռէ հոն։ Չ՚ուզեր ինքզինք դիտել եւ զգայարաններուն դերակատարութիւն տալ, որովհետեւ անոնք կապն են դուրսին հետ։ Կը դատապարտէ այն, որ կը սեւեռուի ու չի համապատասխաներ կանխաւ հաստատուած պատկերացումներու։ Ատկէ դուրս գալը գրեթէ ոճիր է, նոյնիսկ դաւաճանութիւն։

25Հարցը անդին է լեզուի անհամապատասխանութենէն ու զգացումներու կաշկանդումը քանդելէն, «քնարական մտմտուք»էն փախուստի փորձէն։ Գրողը կը պտտի յիշողութեան եւ մտաբերումին շուրջ. բան մը հարկ է փրկել աշխարհին համար։ Փրկել՝ ըսելով։ Փրկել, որովհետեւ անցեալ է, եղած է, եւ անշուշտ սէր մը կայ ատոր հանդէպ որ զայն բռնել կը ջանայ։ Բայց միւս կողմէ գիտէ թէ բռնելը, բուռին, աչքերուն, էջերուն, լեզուին մէջ պահելը արդէն զանոնք սպաննել կը նշանակէ, ու անոնց եղողութիւնը եղածութեան, եղեալի վերածել։

  • 10 Նոյն, էջ 45։

26Պէտք է արձանագրել համայնքը, կորուստը, որուն համար ալ ըսել քարացումը լեզուին։ Քերթութեան դիմաց ելած ու վրան հակող հակաքերթուածէն զատ, Պըլտեան կ’աշխատի անոր մէջ, որ ինք կը կոչէ պատում. «Կարելի է միայն մէկ անգամ զգալ լքուածը, ան ալ զգացողութեան ամենէն թրթռուն րոպէին, երբ մտմտուքի տարտամութենէն, զառածումէն կը բխի զգաստ արձանագրութիւնը»։10 Արձանագրութիւնը եւ որոնումը կը կատարուին լեզուական տարածութեան վրայ, որ սակայն էական տագնապ մը կ՚ենթադրէ։ Պըլտեանի գրականութիւնը այդ գծով ալ կը յուշէ Նարեկացիի տագնապը, որ բոլոր մակարդակներուն վրայ եւս, աստուածաբանական ըլլայ թէ ուրիշ, հիմնականին մէջ լեզուական տագնապ մըն է։ Լեզուն նուաճել՝ Աստուած ու ինքզինք գտնելու, բացատրելու եւ նուաճելու համար։ Նարեկացիի հետ քիչերն է որ յարաբերած են, իրենք զիրենք բացած զայն ընկալելու որպէս ապրող խօսք, ասդի՛ն հրաշագործ կամ աղօթաշունչ օգտապաշտութենէ կամ աստուածաբանական, կառուցային, բառապաշարային ինչ եւ ինչ մանրամասնութիւններու վրայ կատարուած հնագիտութենէ։ Ատոր պատճառներու շարքին քիչ չեն լեզուին մէջ ըլլալու, լեզուին պատկանելու դժուարութեան հարցերը։ Լեզուին հանդէպ յայտարարուած սէրը քիչ անգամ կը թարգմանուի կենդանի լեզուով կենդանի իրերը գիրերու վերածող, գիրերով իրեր ստեղծող աշխատանքի։ Ընդհակառակը, տիրապետողը անթաղ նախորդներուն, անգերեզման կեանքին տեղ կոթողացուած, քարացուած լեզուն է, ատով իսկ դատապարտուած ինք՝ լեզուն, գերեզմանուելու։

  • 11 Նոյն, էջ 519։

27Այդ իրադրութեան մէջ ինչպէ՞ս ստեղծել սակայն։ Գրողը հարց կու տայ թէ ի՞նչ կարիք կայ բնակութիւն հաստատելու քարացած լեզուի մը մէջ, այսինքն լեզու մը, «որ չես կրնար քանդել կամ ստեղծել», ի վերջոյ զայն որակելով «վարձովի տուն» եւ «պատրաստի կեանք»,11 երկուքն ալ, անկախ հեղինակի աւելի ընդգրկուն կարկինէն՝ դիպուկ համեմատութիւններ սփիւռքահայ կեանքի եւ գրականութեան մակաղանքին։

28Պատրաստի կեանքին, կարծրացած լեզուին մէջ գրողը ինչպէ՞ս ընէ իր սեփական կենսաւորումը։ Ինչպէ՞ս կազմէ աշխարհ մը։ Հետեւեալ պարբերութիւնը բացող նախադասութեան չլրացուած յարաբերական դերանունը երկդիմի խաղով մը նախ կը յուշէ կարծես աշխարհի մասին մտածել, բայց կ’աւարտէ աշխարհի համար մտածելով, մտածումով մը որ կը փորձէ զայն վերակազմել կամ «արձակել ձեւի մը մէջ»։

  • 12 Նոյն, էջ 61։

Աշխարհը որուն կը մտածէ, այն որ պիտի վերակազմէ, ջանայ մարմնաւորել կամ որուն պիտի ակնարկէ, առաւել կամ նուազ չափով մեռած լեզուի աշխարհ մըն է, մեռելներու թագաւորութիւն... (...) որպէսզի տարասփռումին ձեւ մը տայ, ո՛չ թէ փրկէ, այլ արձակէ ձեւի մը մէջ ու մեկնէ. ... որ չի կրնար փրկել, ո՛չ, բնաւ, աշխարհ մը չես կրնար փոխադրել ուրիշ տեղ, երկիր, ո՛չ իսկ թուղթի վրայ, աքսորով ամեն երկիր կը դառնայ խախուտ, ուրուանկարային, անգոյ, եւ որքան ջանաս ուժգնօրէն, խելայեղօրէն ապրիլ կը մնաս անօրէն, չես դադրիր տէրը կամ ծառան դառնալէ սկզբնական կորուստին։12

Համայնքը վրիպած կորուստէն, կորսնցուցած՝ կորուստը

  • 13 Նոյն, էջ 361։

29Կորուստը արմատական յղացք մըն է Պըլտեանի գրականութեան մէջ։ Ամայացած սկզբնավայրէն նետուած, շլմորած միտքն է, որ իր ուղիները խափանուած կը տեսնէ եթէ չդառնայ ետ ու չտիրանայ կորուստին, ամայութեան, չքացումին։ Անցումին ու չքացումին բնակիչը պիտի ըլլայ։ Պատումին մէջ կերպարը պիտի ըսէ. «վէպը կարելի չէ առանց հասարակութեան... իսկ մենք ո՞ւր ենք, դո՞ւն, ե՞ս, ո՞ւր եմ ես, կարծես բնաւ նախատեսուած չէի, ինծի համար տեղ ու կանոն ու աւանդ, տեսակ մը ի չգոյէ ծնո՞ւնդ էի, պատմութեան վիժո՞ւկը»։13

  • 14 Նոյն, էջ 486։
  • 15 Նոյն, էջ 514։

30Պըլտեան այս անդոհին մէջ կը ստեղծէ, եթէ կրնամ այդպէս սահմանել, կորուստի տնտեսութիւն մը։ Կերպարը կ’ըսէ. «Դերդ այդ կ’ըլլայ, բացակայութեան պահակը, ոչնչութեան հսկողը...»,14 իսկ ուրիշ տեղ կոչ կ’ուղղէ «տէրը մնալ կորուստին ու մօտիկը՝ վճռական իմաստին»։15 Ըլլալ անժողովուրդ լեզուի տէրը, խնամողը, ջրողը, ստեղծողը, բառերով սերնդագործողը, ամլութեան մէջ բեղմնաւորուողն ու ծննդաբերողը։ Կորուստի տնտեսութիւն մը... որպէսզի չկորսուինք, կամ գոնէ չկորսուի կորուստը։ Ատիկա ըլլալու է վճռական իմաստին մերձ մնալու ձեւը, ուր վճռական եզրը պէտք չէ կարդալ իբր հաստատողական, գրեթէ հրամայական, վերջնական վճիռի հասարակ ըմբռնումով, այլ ճգնաժամային, critical իմաստով. այն կէտը, ուր ստիպողական է ամբողջացնել, կատարել, իրագործել, լրացնել իմաստը։

  • 16 Նոյն, էջ 43։

31Էական կորուստը ստեղծագործ լեզուի կորուստն է. «Լեզուն երկճեղ, կտրեր են ծայրէն կոկորդին ներսերը։ Ամեն ինչ կը լսէ կրկնապատկուած հնչեղութեամբ»։16 Չի դադրիր սակայն կտրուած լեզուի հատեալ հնչեղութիւն մը ըլլալէ. կիսկատար, շփոթ, ուր եւ ըլլալը փնտռող, չգտնող, գտանումին մէջ ինքզինք կորսնցնող յատկութիւն մը կայ, որովհետեւ այլուր հասած կամ վերադարձած ըլլալու գիտակցութիւնը սկիզբին, կարծուածին մահն է։ Ուրեմն եւ թափառում, աստ-անդում. ջարդուփշուր, նուազող, անհետացող կորուսեալին տեղ կազմուող ոչինչին շուրջն ու վրան յածում։

32Ինչպէ՞ս մատակարարել, տնտեսել կորուսեալը լեզուին մէջ, ինչպէ՞ս դիմակայել զայն, ինչո՞վ։

33Այս հարցերը, մտահոգութիւնները ըսելու, պատմելու գործընթացը իր իւրայատուկ դրսեւորումները ունի Պըլտեանի լեզուին մէջ, որ քերականութեան եւ շարահիւսութեան միջոցներով հետեւողական կերպով կը փորձէ անորոշել։ Կ’անորոշէ կորուստին պատճառով, ու կ’անորոշէ կոթողայինի, քարացեալի, միանշանակի կապերէն շղթայազերծուելու, զօրութենականութեան (potentiality, virtuality) տրամասոյթի մէջ մտնելու համար։ Մուտք մը դէպի դուրս։

  • 17 Միջնորդուած խօսք (mediative), որ կրնայ ըլլալ փաստացի (evidential) կամ ոչ-փաստացի (non-evidential)։
  • 18 Reportative, ըսի-ըսաւ, կա՛մ բնականօրէն հրաժարելով երաշխաւորել ըսուածը, կամ ալ կասկած տարածելով անո (...)
  • 19 Դէպք մը, որուն վկայ չենք եղած, կամ ունինք պարագայական փաստեր՝ «ըրած ըլլալու է» իմաստով։

34Անորոշումի յիշեալ ձեւերէն սոսկ մէկն է վաղակատարի տարածուն օգտագործումը։ Բերեր է, մեռեր է։ Արեւմտահայերէնի վաղակատարը կը տարբերի իր բազմաթիւ երեսակներով՝փաստացի կամ ոչ-փաստացի միջակայականը,17 պատմողական եւ պատումային, տարաձայնային,18 բայց նաեւ ու հիմնականին մէջ մակաբերական (inferential),19 նոյնիսկ վարկածային կամ ենթադրական շեշտերով եւս։ Գրեթէ բոլորն ալ անորոշող։ Անոնց յուշած յարաբերականութեամբ գրողը կը շեշտէ ըսուածին կամ ըսել ուզուածին բազմակողմանի եւ բազմապտուղ անորոշելիութիւնը։

35Անորոշումը, յարաբերականացումը ոստոստում մըն է կարողականութիւններու ցանցին մէջ, անոր հանգոյցներէն մէկէն միւսը, տեւաբար, առանց լուծումի։ Հոլովոյթ մը, տրամասոյթ մը, որ կը ներկայանայ նաեւ վերգրութենական (hypertextual) յատկանիշներով, այսինքն փոխանակ գծային, վախճանային (teleological), նախասահմանեալ յաջորդականութեամբ ընթացքի՝ օժտուած է ցանցային յղումներով, ենթակայի՝ այսինքն պատմողի թէ ընկալողի կողմէ կառուցելի ճանապարհներու առաջադրումով։

36Անորոշել զօրութենականացնելու համար։ Որոշադրուածէն, վախճանայինէն ձերբազատուիլ պէտք է, ու ատոր համար արմատական լուծում մը՝ թօթափումը օրէնքներուն, քերականութեան նոյնիսկ, սպասելիին, սպասուածին։ Վերադարձ մը մերկ բառին։ Ընտրութիւն մը, որ գործադրուած պահուն այնքա՛ն տարբեր է իր շուրջը տիրող հայ գրական մշակոյթէն, եւ այնքա՛ն բուռն, լարուած մղում ունի իր մէջ, որ զայն կարելի է տեսնել որպէս ինք իրեն՝ առանձին, անհանգանակ գրական շարժում։ Կարելի է թերեւս մանիֆեստ մը սեպել իր առաջին գործերէն Հակաքերթուածը, որ ոչ թէ քերթուածին հակառակն է, այլ այն որ քերթուածը կը փորձէ քակել, կազմալուծել եւ հակիլ անոր վրայ, դիտել քերթուածը քերթուածով, հասնիլ ստեղծագործական խաւարին որպէսզի հոն կայանայ բառը անկախ իր ու քերթուածի քաշքշած աւանդութիւններէն, փորձառութենէն, վարժութենէն։ Ասիկա կը պատահի, ինչպէս գիտենք, 1968ին, Փարիզի մայիսեան խռովութիւններու շունչին տակ. բացառիկ երեւոյթը այն է, որ գրութիւնը ժամանակակից է ինքզինքին, նոյնիսկ յառաջապահ՝ մտածողութեան ալիքներուն որոնք նոր թեւ կ՚առնեն ու յետոյ պիտի յանգին յետարդիականութեան, յետկառուցապաշտութեան եւ անոր, որ շատեր կը կոչեն ապակառուցում։ Շեշտելի է, կրկին, գրութեան ժամանակը, որովհետեւ հայ գրականութիւնը կը սիրէ հոսանքներու պոչը բռնել կէս դար ետք։ Քիչերն են որոնք քայլ կը պահեն եւ նոյնիսկ ճամբայ բանալու յանդգնութիւնը կ՚ունենան։

  • 20 Գրիգոր Պըլտեան, «Նամակ Հակաքերթուածի մասին», Կամ հանդէս վերլուծական, թիւ 5, Լոս Անճելըս, 2002, էջ (...)

37Անորոշումի, ազատագրումի, զօրութենականացման այս մղումով է որ Պըլտեան սկիզբէն իսկ պիտի սեւեռի բառին վրայ. նկատի պիտի ունենայ բառը, հակաբառը, անդրաբառը, բառի ազատագրումը, բառի իսկ կազմալուծումը, որ չէ անշուշտ խօսքի ձեւազեղծում, այլ ձեւազերծում, կամ ձեւազանցում։ Խօսքը, ինչպէս Նարեկացիի գործին մէջ, այստեղ ամեն ինչ է։ Իր գործին մէջ կը տեսնուին բաներ որոնք տեւաբար կը հիացնեն զինք, հիացնելու այն իմաստով որ կը նշանակէ սքանչացնել, այսինքն գոյութենական զարմանք մը առթել երբ կը կենաս ատոնց դիմաց ու կը դիտես քու եւ իրականութեան եւ կեանքի եւ էութեան —կամ ինչ որ ատիկա է—՝ ատոնց յարաբերութիւնը բառին հետ։ Ձայնը, խօսքը, կշռոյթը։ Էութեան եւ երեւոյթի փոխյարաբերութիւնը եւ այս վերջինին ու անոնց հիմնական խնդրականացումը։ Խնդրականացում եւ մթագնում, որ կը զօրութենականացնեն։ Իր բառերով, գրութեան ան-ենթակայացումէն անդին՝ «էութեան քաշւումը, անոր մթագնումը՝ անդին դէմքի ու երեւոյթի աշխարհէն», պահելով միայն «մութին դէմքը, մութը իբրեւ դէմք, իր կարգին ջնջուած»։20 Պարմենիդէսէն Պղատոն ու անկէ ետք մշակուած գաղափարներէն եւ քսաներորդ դարու ֆրանսական փիլիսոփայութենէն կը սնի հայերէն նոր, սեփական մեկնաբանութիւն մը։

  • 21 Վստահաբար շատերը պիտի գայթակղին այս հաստատումէն, ինչ որ անշուշտ հասկնալի հակազդեցութիւն մըն է. հար (...)

38Անապատին մէջ լեզու կազմելու ճիգը, կարելի է ըսել, իր գիրքերուն միջեւ հիմնական առնչութիւնն է սկիզբէն մինչեւ նորագոյն հատորները, անկախ անոնց գրական ինչ սեռի պատկանելիութենէն։ Հերքումէն ստանձնում ճանապարհը կ՚ենթադրէ, որ Նարեկն ու հին երգերը, ձայները ներկայ ըլլան միշտ, տողերով, բառերով, ձայնի փնտռտուքով, անուններու որոնման մէջ խարխափումով։ Խարխափում մը, որ ճամբորդութիւն մըն է կազմալուծուած խօսքի կեանքին մէջ, բառերու սիրահար Բորխէսի լաբիւրինթոսներուն նման։ Նարեկացին կը սեւեռուի ե՛ւ կը շարունակուի ստեղծաբանութեան յղացքի վերբերումով։ Իրարու ընդելուզուած, բանաստեղծութիւնն ու ստեղծաբանութիւնը սակայն զիրար կը հալածեն, իրարմով կը բանին։ Պըլտեան կ’ուզէ՛ ստեղծաբանութիւնը, հակիլը ստեղծման վրայ, մտածել մտածումը, մտմտալ մտմտուքը։ Ստեղծաբանութեան ոչ միայն յղացքը, այլ զայն կատարելը, ի գործ արկանելը, որ հակառակ սրբապղծութեան վտանգէն ահաբեկ ընթերցողի ընդդիմութեան, քարացուցիչ կոթողասիրութեան ու իմաստէ փախուստին, չի դադրիր հանդիսանալէ յետնարեկեան թերեւս ամենէն վճռական, ծաւալուն, խորամէտ եւ յաջող փորձերէն ատոր։21 Նարեկեան էական հարցին՝ անուններու անկարելիութեան, լեզուի անկարողութեան շուրջ պայքարը հոս ալ միշտ ներկայ է ու քերթողական երկերէն կ’ընդլայնի դէպի արձակը։ Անունը լեզուիս տակ վէպը միայն մէկն է անոնցմէ՝ ամենէն շուտ ինքզինք մատնողը, բայց անոնց բոլորին մէջ եւս նոյն խնդիրը կը քրքրուի։ Անունը, պատկերը, իմաստը, անոնց ծագումն ու կեանքը, յարաբերականութիւնը։ Լեզուն, պատմութիւնը կը գոյանան, ձեւով մը անկախ են, ինքնաշխատ, ինքնամուղ, ինքնաստեղծ։ Ու կրկին զարմանքը ատոր դիմաց։

  • 22 Գրիգոր Պըլտեան, Մարտ, Անթիլիաս, 1997։

39Աշխարհը, իրականութիւնը, ամեն ինչ՝ որպէս լեզու։ Մեկնաբանութիւն մը, ըմբռնողութիւն մը կեանքին ու գրականութեան, որ կ’ենթադրէ դրսացում մը, այլացում մը, նոր, շեղակի, շեղանցքային ուղիներու որոնումը։ Ինչպէս Մարտ հատորի առաջին պարբերութիւնը պիտի ըսէ՝ «ուրիշութեան շեղանցքով աւելի մօտեցող ինքն իրեն»։22

40Հակառակ իր փախուստին դէպի յարաբերականութիւն, դէպի դուրս, դէպի առաջ ու ժամանակակից ժամանակ, Պըլտեան յարակարծօրէն նաեւ ոտքերը շատ ամուր խրած կը պահէ աւանդութեան մէջ, ոչ թէ զայն կապկելու համար առանց մտածելու, այլ զայն կրկնելու որպէս կշռոյթ՝ անկէ ելլելով՝ հիներուն պէս եւ հիներէն տարբեր վայր մը բանալու համար։

  • 23 Գրիգոր Պըլտեան, Հատուածներ «սենեակ»ի մասին, Պէյրութ, 1978։

41Ժամանակավրէպ լեզուի սովորականէն ելլելու, խորհելու համար, Պըլտեան կը փորձէ լեզուն վերստին կազմել, յօդել։ Հատուածներ «Սենեակ»ի մասին-ը հրատարակուած իր առաջին գիրքն է, որ կը սկսի հետեւեալ բառերով. «դժուար սկիզբ / եւ անձայն / կը խարխափեմ անշարժութեան սեւեռող»։23 Նոյն գիրքի վերջին տողն է«կը մտնէ դուրս»։ Այլին մէջ մուտքը բացատրելու համար կրնանք երթալ Պըլտեանի միւս նախագրքին՝ Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար հատորի յետ-գրութեան, որ կ՚ըսէ.

  • 24 Գրիգոր Պըլտեան, Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, Փասատենա, 1976։

Խօսիլ դէպքը անչափելի արարք մըն է, անօրէն, որ զիս դէմ յանդիման կը դնէ անանուն եւ անսահման օտարին։ Բանալ լեզուն բրտութեան առջեւ,... ահա անհրաժեշտութիւնը։24

42Հասկնալի է թէ ինչու դժուարութիւններ կը յառաջանան ընկալելու եւ ընդունելու, երբ կը խօսուի ան-օրէն խօսքի մասին, բրտութեան մասին՝ որ ի վերջոյ կը նպատակադրէ խախտել ատկէ լեզուն պաշտպանող բայց զայն ամլացնող աւանդութիւնը։

43Յետոյ՝

  • 25 Նոյն։

Պէտք է մշտապէս հսկել, բռնանալ լեզուին վրայ, «բռնաբարել» անոր քերականութիւնն ու ծէսը, խորտակել մէկութեան տրամաբանութիւնը։ Թերեւս ասոր համար այդ լեզուն կը յայտնուի իբրեւ օտար լեզու մը, հակալեզու մը բանող լեզուին մէջ։ / Ի՞նչ է օրինավիճակը անմիաւոր, գաղթող, շեղող եւ տարասփիւռ խօսքին։25

44Նախատեսելի պիտի ըլլար համայնքի հակազդեցութիւնը ծէսի բռնաբարման։ Ո՞վ պիտի ընդունէր հակալեզուն, թուլատրէր անոր շեղիլ, տարասփռուիլ, ստանձնել իր անմիաւոր, գաղթող վիճակն ու ճակատիլ մէկութեան, գծայնութեան (linearity), վախճանապետական (teleocratic) տրամաբանութեան դէմ։

45Պըլտեան ուրեմն դուրս կը նայի, դուրս կ’ուզէ մտնել դեռ սկիզբէն, երբ կը դիմագրաւէ ցանկապատի ետին լճացումը, անելը, ամլութիւնը։ Մուտքը դէպի դուրս իր պարագային սովորական, հաճելի արկածախնդրութիւն մը չէ, կամ զբօսաշրջութեան պէս բան մը։ Հիմնական որոշում է, անձը փոխակերպող, աշխարհին հետ ու յատկապէս իր համայնքին հետ իր յարաբերութիւններու բնոյթը գլխիվայր դարձնող։ Կարելի է ատիկա մեկնաբանել իբր բանաստեղծի իւրայատուկ հերոսական զոհաբերում։ Կամ հակառակը, կարելի է տեսնել ինքնասիրական շարժառիթ. սեփական կեանքը, միտքը, ստեղծագործութիւնը եւ գոյութիւնը արդարացնելու, հարստացնելու մղում։ Մէկը, միւսը, թէ ուրիշ բան՝ ոչ մէկ կարեւորութիւն կը ներկայացնեն երկը սպառողին համար։ Գիտենք միայն, որ համայնքին համար դուրսը չի դադրիր իբր վտանգաւոր ընկալուելէ, որովհետեւ անոր սորվեցուցած են թէ դուրս գալը կը տանի օտարումի։ Ելլել մըն է։ Դժուար է ընկալել դուրս մտնելը, որ զօրութենականութիւններու հսկայ ցանց մը կը բանայ հոն մտնողին առջեւ ու զայն կը մօտեցնէ ինքն իրեն։

46Համայնքը իր կանոններէն դուրս ելլելով ինքզինք օտարողն ու «ներսը մնացողները» օտարման վտանգին մէջ դնողը կը սպաննէ։ Չի կրնար հանդուրժել այն միւս, հակայայտնատեսական գաղափարին, թէ ինքզինք կեանքին վերադարձնելու, վերակենսաւորելու ճամբայ մըն է այդ մուտքը՝ այդ դրսուիլը, լեզուն կեանքին տանիլը կամ կեանքը լեզուելը, չքացումը ստանձնելը։ Համայնքը իր իսկ իրականութեան բացայայտումը, իր իսկ մահուան դէպի խօսք բերումը մերժելով իր ներկան է որ կը դրժէ։ Ինքնադրուժ համայնքը զինք խօսողը, իր ներկան քողազերծելով լոյսին յայտնողը՝ իր պատմիչն ու մարգարէն մերժելով ուրիշ բան ըրած չ’ըլլար, եթէ ոչ աւազախրած մնալ այլժամանակային տեղ մը, որ ոչ իսկ անցեալն է որ չէ ընդունած։ Կ’ըլլայ ժամանակավրէպ համայնք որ լեզու չունի. կը շրջի մօտաւոր ու հեռաւոր արձաններու շուրջ, լեզու գործածելու տեղ երկրպագելով պատուանդանի վրայ կոթողացած բառակոյտի։ Իսկ լեզուն, այն որ պիտի ըսէ ժամանակը, տեղը, ժողովուրդը, կը մնայ անժողովուրդ։

47Պըլտեան կու գայ ըսելու այդ բազմախաւ, բազմաստիճան խլումին, խզումին խօսքը. աւելի ճիշդը այդ խօսքին անկարելիութիւնը։

48Ի՞նչ է գրականութիւնը, եթէ ոչ անկարելիութիւնները, խզումները, բացակայութիւնը, խօսքէն իսկ բաժնուելու պահուն անկէ զրկումը ըսելը, այսինքն զանոնք սգալը, որ ինքնին ազատագրութիւն մըն է անոնց կապանքէն։ Եւ ինչպէս ամեն ազատագրում, ասիկա ալ կ’ըլլայ առկայ կանոնէն ըմբոստութեամբ։ Ըմբոստութիւն, որ կանոնն է ստեղծագործութեան՝ տուեալ եւ առկայ կանոններու, իրավիճակի, օրէնքի, ընկալումներու եւ լեզուի խզում եւ զանցում, եւ որ կ՚ենթադրէ կայունութեան, լճացման խախտում, չծառայող գրիչ։ Ըստ այնմ ալ դատապարտութիւն եւ կղզիացում երբ հաստատութենական գրականութեան ջոջերու կողմէ կ’ամբաստանուի «մեր գրականութեան ընդունուած աւանդոյթների» անտեսումով։

Շեղումը վերին բարոյական

  • 26 «Շեղուածք», Ինքնագիր գրական հանդէս, 3 Մարտ, 2005, http://inknagir.org/?p=2036, այց` 13.11.2016։
  • 27 Մանտրաներ, էջ 10։
  • 28 Շրջում, էջ 107։

49Ստեղծագործութեան «կանոն»ին ուրիշ մէկ անունն է շեղումը։ Շեղումը արուեստի տեսութեան մէջ ներկայացուած է որպէս հնարք երաժշտական թէ այլ երկեր օժտելու գեղագիտական հաճոյք առթող որակով։ Պըլտեան սակայն զայն կը բարձրացնէ աւելի գերիվեր տարողութեան, սահմանելով զայն որպէս «վերին բարոյական մը արուեստին»։26 Յարակարծային կը թուի գործածութիւնը «բարոյական» եզրին, որ կանոնականութիւն մը կ’ենթադրէ այնտեղ, ուր կանոններու զանցման տիրապետութիւնն է։ Բայց զանցումը կարելի չէ առանց զանցելիի։ Կ՚ըսէ. «Անհնազանդութիւնը կազմաւորիչ է արուեստին։ Դէպի ետ՝ յառաջանալու համար դուն քու մէջ»,27 ասիկա որովհետեւ «անթարգմանելի օտարութիւն» մըն է, որ կը մնայ քեզի, «երբ կը զրկուիս դուն քեզմէ, երբ կը նոյնանաս պատկերի մը, երբ կ’ըլլաս ինչ որ կը վճռեն»։28 Որո՞նք։ Ընթերցումին ենթակաները, որոնք զօրութենականութիւնները իրագործելով քեզ կ’ընեն, կ’որոշեն, կը վճռեն պատկերը։

50Արուեստը՝ շեղում եւ զարմանք. ոչ տեսնուածին դէմ, այլ երբ կը հայինք զայն պատկերելու, մտովի մշակելու, զայն խոհականօրէն արգասաւորելու մտաւոր կարողութիւններուն։ Ինչ որ ատիկա կը մատուցէ որպէս առաւելաբար փորձառութիւն մը վսեմի. հիացում ու զարմանք ոչ թէ առարկայի ներկայութեան, այլ ատոր ըմբռնելիութիւնը խորհելու, մտքով հոլովելու եւ այդ կարողութիւնը ըմբռնելու հաճոյքին դիմաց։

51Ի՞նչ կընէ։ Պըլտեան գերազանցապէս լեզուական փորձառութիւն մըն է, Նարեկացիի պէս։ Սփիւռքայնութիւնը, չպատկանելիութիւնը, էութիւնը պատմելու անզուսպ հրապոյրն ու ատոր անկարելիութիւնը, անվերջ սկիզբը բերուած են արուեստին։ Ի՞նչ տուած է. նախ՝ «վէպ»երուն միջոցաւ գաղթահայութեան պատումը, տեւողութիւնը յանձնել աշխարհին. յետոյ՝ ժամանակակից ժամանակը բերել հայերէնին, լեզուն չարչրկել, մաղել, ինքնիրեն հանդիպադրել, եւ զարգացնել ժամանակը ըսող հայերէն մը, հոգ չէ թէ գործածող չունենայ ու հանդիսանայ գլխաւորաբար այդ չունենալուն բառարկումին (verbalization) գործիքն ու տեղը։

52Յետոյ՝ թափանցել լեզուի գաղտնիքներուն կամ գոնէ հոն տանող ճամբաներուն մէջ, շեղիլ դէպի յայտնաբերելին, կազմելին, վերայօդելին։ Կայացնել լեզուն անոր իսկ մտածման մէջ։ Սգալ կորուստը, այնպէս մը, որ այդ սուգին փորձը ըլլայ համամարդկային՝ նոյնիսկ երբ մահը անկարելի պիտի դարձնէ սուգը։ Մտածել կորուստը, հիանալիօրէն շրջել կորուստի ընդունուած ըմբռնումը՝ ժողովուրդը չէ որ լեզուն կը կորսնցնէ. իր մօտ լեզուն է որ կը կորսնցնէ իր ժողովուրդը, կը մնայ անժողովուրդ լեզու։ Ժողովուրդը լեզու է հիմնականօրէն. աշխարհը լեզու է. այն ինչ որ կը կոչեն իրականութիւն, երեւոյթ, նոյնիսկ էութիւն՝ լեզուով է որ կը կազմուին, կ՚արտայայտուին, կը գոյանան, կը կայանան, կ’ընկալուին։ Լեզուն կա՛յ, իսկ այն ինչ որ կը կոչենք «մեռեալ լեզու», Պըլտեանի համար կը նշանակէ մեռեալ ժողովուրդ։ Երբ լեզուն կորսնցնէ իր ժողովուրդը, չի դադրիր մնալէ որպէս արժէք ու աշխարհ, ճիշդ ինչպէս հոմերոսեան ու նարեկեան լեզուները կան այսօր առանց իրենց ժողովուրդներուն։ Խաղ մը ապայժմէութեան շուրջ ոչ թէ լեզուի, այլ ժողովուրդի։

  • 29 Մանտրաներ, էջ 51։

53Ի՞նչ կը մնայ։ Պըլտեան, գրեթէ առանձին՝ լեզու մը կը կրէ, լեզու մը կը բանի, լեզու մը կը հաստէ։ Լեզուն կը կայանայ գրողի արարումով, որ կը մնայ։ Մնացողը ոչ թէ ժողովուրդն է, այլ լեզուն, գրականութիւնը՝ այսինքն տեւականացուած լեզուն, իսկ աշխարհ ու իրականութիւն պիտի չըլլան եթէ ոչ լեզուի մէջ. այդ պատճառով, ինք իր դիմաց կեցած, զարմանքներուն ու կորուստներուն, երեւոյթներուն ու բացակայութիւններուն մէջ շրջելով պիտի թելադրէ՝ «դուն աշխարհ մը ունիս վերաթոթովելի»։29

  • 30 «Հայերէն պատուհան մը արդիականութեան եւ յետարդիականութեան վրայ», Բազմավէպ, 164րդ տարի, 1-4(2006), է (...)
  • 31 Հեղինակէն իմակ, 7 Ապրիլ, 2007։

54Տարիներ առաջ Բազմավէպի մէջ հարց տուած էի թէ ինչո՞ւ իրեն պէս մարդիկ կը գրեն հայերէն, երբ կրնային միլիոնաւոր ընթերցողներ ունենալ ուրիշ լեզուով։30 Պատասխանը հասաւ հեղինակէն եկած իմակով մը, որ կը բացատրէ ու կը համադրէ այս գրութեան վերնագիրը գրողի, ինքզինք ժամանակավրէպ ուզող համայնքի եւ լեզուի փոխյարաբերութեան մասին. «Փաստը այն է որ միլիոնաւոր ընթերցողները լքեր են անոնք՝ ժողովուրդի մը համար որ կարծես լեզու չունի, եւ մարդ կը խորհի թէ անպայման պէտք է ունենայ, այլապէս մարդկութենէն բան մը կը պակսի։ Ահա պատասխանի սկիզբ մը...»։31

55Ո՞վ կ’ընէ Նարեկացին, կամ Վարուժանը, կամ Պըլտեան մը այն ձեւով, որ այս վերջինը հաւանաբար ներկայանայ հարիւր տարի ետք։ Գրութի՞ւնը, անոր ընկալո՞ւմը, համբա՞ւը, սրբացո՞ւմը, կոթողայնացո՞ւմը։ Կոթողը կը խեղաթիւրէ, կը ծածկէ այն նուազագոյնը, որ սպասելի էր ընկալել գրողէն։ Իսկ ո՞վ ծանօթ կ՚ըլլայ գրողին առանց այդ կոթողայնութեան։ Երկու պարագային ալ բուն գրութիւնը կը մնայ անմատոյց, եթէ չըլլայ ընթերցումի, բաղդատութեան, շրջարկումի (contextualization), նոյնիսկ հերքումի եւ ստանձնումի լուրջ աշխատանք։

Notes

1 Նշեալները փորձառական նկատողութիւններ են, հիմնուած երկար տարիներու անձնական շփումներու վրայ, մէկ կողմէ մտաւորական-ակադեմական շրջանակի մէջ, միւս կողմէ համալսարանական դասընթացքներու մասնակից հարիւրաւոր ուսանողներու հետ։

2 «Ասպարէզ», 21 Մայիս, 2012։ Ներկայացումը կատարուած էր UCLA-ի հայագիտական ուսմանց Բարեկամներու ընկերակցութեան կողմէ Գրիգոր Պըլտեանի գրական վաստակի ի պատիւ կազմակերպուած ձեռնարկին։ Ներկայ գրութեան մէկ բաժինը կը վերարտադրէ այդ խօսքէն վերախմբագրուած կարեւոր մասեր։

3 Ս. Նազարեան, «Վերջին խօսքը՝ վերջում», «Ասպարէզ», 5 Յունիս, 2012։

4 Գրիգոր Պըլտեան, Շրջում, Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆօ, Երեւան, 2012, էջ 15։

5 Գրիգոր Պըլտեան, Մանտրաներ, Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆօ, Երեւան, 2010, էջ 617, «Անժողովուրդ լեզու»։

6 Նոյն, էջ 602։

7 Գրիգոր Պըլտեան այստեղ կը յարասէ Գրիգոր Նարեկացին, որ Նարեկի մէջ ակնարկած էր Գրիգոր անունի ստուգաբանութեան, որ է արթուն (Մատեան Ողբերգութեան, ՀԲ,Դ. «Յաւազանէ կոչեցայ Արթուն, / Եւ ես ի քուն մահու ննջեցի»)։

8 Մանտրաներ, էջ 606-607, «Անժողովուրդ լեզու»։

9 Շրջում, էջ 19։

10 Նոյն, էջ 45։

11 Նոյն, էջ 519։

12 Նոյն, էջ 61։

13 Նոյն, էջ 361։

14 Նոյն, էջ 486։

15 Նոյն, էջ 514։

16 Նոյն, էջ 43։

17 Միջնորդուած խօսք (mediative), որ կրնայ ըլլալ փաստացի (evidential) կամ ոչ-փաստացի (non-evidential)։

18 Reportative, ըսի-ըսաւ, կա՛մ բնականօրէն հրաժարելով երաշխաւորել ըսուածը, կամ ալ կասկած տարածելով անոր վրայ, դրսեւորելով թերահաւատութիւն կամ հեգնական շեշտ մը։

19 Դէպք մը, որուն վկայ չենք եղած, կամ ունինք պարագայական փաստեր՝ «ըրած ըլլալու է» իմաստով։

20 Գրիգոր Պըլտեան, «Նամակ Հակաքերթուածի մասին», Կամ հանդէս վերլուծական, թիւ 5, Լոս Անճելըս, 2002, էջ 221։

21 Վստահաբար շատերը պիտի գայթակղին այս հաստատումէն, ինչ որ անշուշտ հասկնալի հակազդեցութիւն մըն է. հարցականը այդ պարագային եւս սակայն պիտի անցնէր ընկալման խնդիրէն. գայթակղողներէն քանի՞ն ճանչցած են Պըլտեանի երեսնեակ մը երկերը՝ առանց հաշուելու անոնց տուն տուող դասական թէ ժամանակակից մտածողութեան հիմունքներուն տարրական ծանօթութիւն մը, ու միւս կողմէ մոռնալով անգամ Նարեկացիի գործին շուրջ կոթողագրականը զանցող վերլուծական սակաւ գրականութեան մօտիկութիւն մը, ու նաեւ այլալեզու նմանօրինակ ճոխ գրականութեան հետ շփում։

22 Գրիգոր Պըլտեան, Մարտ, Անթիլիաս, 1997։

23 Գրիգոր Պըլտեան, Հատուածներ «սենեակ»ի մասին, Պէյրութ, 1978։

24 Գրիգոր Պըլտեան, Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, Փասատենա, 1976։

25 Նոյն։

26 «Շեղուածք», Ինքնագիր գրական հանդէս, 3 Մարտ, 2005, http://inknagir.org/?p=2036, այց` 13.11.2016։

27 Մանտրաներ, էջ 10։

28 Շրջում, էջ 107։

29 Մանտրաներ, էջ 51։

30 «Հայերէն պատուհան մը արդիականութեան եւ յետարդիականութեան վրայ», Բազմավէպ, 164րդ տարի, 1-4(2006), էջ 569։

31 Հեղինակէն իմակ, 7 Ապրիլ, 2007։

© Presses de l’Inalco, 2021

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search