Version classiqueVersion mobile

Krikor Beledian et la littérature arménienne contemporaine

 | 
Anaïd Donabedian
, 
Siranush Dvoyan
, 
Victoria Khurshudyan

ՎԱՒԵՐԱԳՐՈՒՄՆԵՐՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ

(ԳՐԻԳՈՐ ՊԸԼՏԵԱՆԻ ՎԻՊԱԿԱՆ ԱՐՁԱԿԻՆ ԱՌՋԵՒ)

Le temps d'une légitimation : la prose de Krikor Beledian

Time for Legitimation

Յարութիւն Քիւրքճեան

Résumé

La prose de Beledian porte le sceau de la création poétique, d’un fonctionnement de la langue et des mots dépassant leur simple rôle de signifiants ; il s’agit d’un fonctionnement propre au poétique. Le récit, pour Beledian, dépasse la narration « prosaïque » dès son origine, propriété essentielle qui s’explique par le fait, patent, que cette prose prend naissance au sein des œuvres poétiques des deux premières décennies, imbriquée dans la texture même de cette poésie.
Cette narration est une confrontation avec le réel, l’Événement; sans cesse menacée d’être conquise, soumise par lui; menacée de le taire. Mais qui réussit à s'exprimer « en distordant le langage, en le démolissant »; perturbant, ébranlant l'ordre chronologique, afin de créer une narration d’une durée et d’un rythme propres, entreprise qui recommence et se réalise de manière différente pour chaque nouvel ouvrage.
Ce type de narration créative pourrait être apparenté à ce qu’on a appelé l’autofiction, avec certaines spécificités.
L’examen de la langue de Beledian abordera ici la nature de sa motivation, son insoutenabilité, son « impossibilité », (et pourtant) son caractère vital et vivifiant, (d’où) sa définition comme un combat incessant.
En conclusion, on met en évidence un paradoxe : cette œuvre, fruit d'une démarche essentiellement subjective, d’un combat pour une expression personnelle, se révèle pourtant un témoignage capital d’une époque et d’une communauté, le premier demi-siècle de la Diaspora arménienne née du Génocide, au Proche-Orient. Une première « authentification » de cette communauté, donc, dans et par la littérature...

Texte intégral

  • 1 Տե՛ս Գիշերադարձ, Պատումներ, ա. հատոր, Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆօ, Երեւան, 2012:
  • 2 Իրենց առաջին հրատարակութեամբ՝ Սեմեր, Փարիզ, 1997.  Հարուածը, Փարիզ, 1998. Նշան, «Ապրիլ» հրատարակչո (...)

1Քանի մը տարի առաջ, հայրենի Սարգիս Խաչենց հրատարակչութիւնը նախաձեռնեց Գրիգոր Պըլտեանի արձակ գործերու համադրեալ վերհրատարակութեան: Շարքի առաջին հատորը1 կազմի մը տակ կը միաբերէր պատումի սեռին պատկանող երեք առաջին ծաւալուն գործեր` Սեմեր, Հարուածը եւ Նշան:2 Իսկ հետեւող տարիներուն, յաջորդական հատորներ կը խմբէին շարքի մնացեալ պատումները:

2Ներկայ աշխատասիրութիւնը պիտի չանդրադառնայ այս վերջիններուն: Պըլտեանական արձակի վերլուծական մօտեցումի մը, ու յատկապէս` անոր ծննդոցի քննարկման համար, առաւել նպատակայարմար կը գտնեմ սահմանափակուիլ նշուած առաջին երեք գործերուն:

  • 3 Տե՛ս «Ահեկան» պարբերաթերթ, 1966-1970: Յատկապէս կարեւոր` «Հակաքերթուած», 1968, թ. 2-3. «Ճամբայ», 19 (...)
  • 4 Տե՛ս աւելի վար, ծնթգր թ. 15:

3Արձակը, Գր. Պըլտեանի ստեղծագործական ընթացքին մէջ, նոյնիսկ վաստակին ծանօթ ոչ-մեծաթիւ ընթերցողներուն` կրնայ երեւիլ իբր նորամշակ սեռ, իր այս առաջին դրսեւորումներով` 1990ականներու բ. կէսին: Այդպէս է` եթէ չափանիշ գործածենք լրացած գործեր. ասոնց սկզբնական հրատարակութիւնները, ուղղակի` դարափոխի դարձակէտին, կը թուին հաստատել ատիկա: Բայց միակտուր այսպիսի չափում մը կը մնայ մակերեսային, անհամապատասխան` ե՛ւ մատենագիտական տուեալներու, ե՛ւ վաստակի բուն բովանդակութեան ու ոգիին: Իրականութիւնը ա՛յն է, որ Գր. Պըլտեանի գրական արտադրութեան աւելի քան քառասնամեայ անդուլ ընթացքը, արդէն 1966ին բանաստեղծութեամբ ճամբայ ելած գրական մամուլին մէջ,3 կանուխէն տեղ կու տայ արձակ հատուածներու, այս զոյգ եզրերու պարագայական իր գործածութիւններուն մէջ յաճախ չակերտելով ե՛ւ մէկը, ե՛ւ միւսը. անշուշտ նաեւ ընդգծելով երկուքի զանազանումի հանդէպ իր վերապահութիւնը` նոյնպէս կանուխէն:4  

4Բանաստեղծութեան եւ արձակի հանդէպ, անոնց սահմաններուն հանդէպ այս հակա-պայմանադրական դիրքը, զանոնք խախտելու, զանցելու կամեցողութիւնը` սերտօրէն կ’առնչուին Պըլտեանի գործի բնոյթին, անոր յօրինման ծրագրին, ու աւելի առաջ` իր` յօրինողի յարաբերութեան Լեզու-երեւոյթին հետ: Քննութիւն` որ, նոյնիսկ իմինիս պէս մասնակի վերլուծական փորձի մը պարագային, պէտք է դիմագրաւուի անպայման:

  • 5 Խօսելով յատկապէս միջին-արեւելեան մեր համայնքներու` Սփիւռքի մէջ աճած սերունդներու արձակ արտադրութեա (...)

5Արձակ այս երկերու համադրեալ վերհրատարակութեան առիթի կողքին, ու աւելի հիմնականօրէն, առկայ է անդրադարձի մղող երկրորդ, աւելի մնայուն ազդակ մը` հեղինակին կայացուցած երեւոյթը հայ գրականութեան դաշտին մէջ, յատկապէս` Սփիւռքի: Եթէ ճիշդ է, հոս սահմանափակուելով յատկապէս արձակի մարզին, որ արեւմտեան Սփիւռքի առաջին սերունդը զգալի նուաճումներ արձանագրեց, ապա` նոյն Սփիւռքի «արեւելեան կողմանց» մշակներու բերքը մնաց անփառունակ - հետեւանք` աւանդապաշտ ինքնակրկնումի, այսինքն գրական-գեղարուեստական բացուածքի անատակութեան: Եւ Սփիւռքի ու անոր մշակութային-գրական կեանքի մեկնարկէն կէս դար ու աւելի ետք, այս գօտիի արձակը, իբրեւ ընդհանուր բերք` անշուք կարծրատիպերու փունջ մը միայն հրամցնող, ցաւագինօրէն սնանկ կը մնար ու դեռ պարտապան` միջին-արեւելեան մեր համայնքներու կեանքը գրականութեան լայն պաստառին փոխադրելու:5 Ու մեր կեանքը` կեանք մըն էր -  զուրկ` իր ցոլացումէն գրականութեան հայելիին մէջ, զուրկ` անոր վաւերացումէն, վաւերագրումէն: Ժամանակակիցները դնելով, դեռ դարավերջի՛ն մօտ` անբնական, կենսա-մշակութաբանական իմաստով հրէշային երեւոյթի մը առջեւ - հաւաքական կեանք մը, թէկուզ կիսով ցրօնք, որ զո՛ւրկ է իր գրականութենէն: Մինչ միւս կողմէ... սփիւռքահայ գրականութիւն եւ հայալեզու մշակոյթ արդէն սկսած են տալ շնչասպառութեան նշաններ:

6Գր. Պըլտեանի վէպերը անպայման կ’արժէ քննել ա՛յս տեսանկիւնէն: Հոնկէ է, ամեն պարագայի, որ ներկայ աշխատասիրութիւնը պիտի ջանայ առաւելաբար մօտենալ անոնց:

1- «ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԻՒՆ» ԵՒ «ԱՐՁԱԿ»՝ ԱՌԱՋԻՆ ՏԱՍՆԱՄԵԱԿՆԵՐՈՒՆ.- ՏԱՐՐԱԼՈՒԾԱՐԱՆ ՄԸ՝ ԳՐՈՂԱԿԱՆ ՁԵՒԵՐՈՒ...

7Դժուա՞ր է գրել Պըլտեանի գործին մասին: Այո՛, ինծի դժուար է գրել այդ գործին մասին - այնքան ընտանի ու այնքան հեռակայ միանգամայն: Թողելով մէկդի` այս դժուարութեանս ամենէն ենթակայական, դժուար տարազելի (եւ հանրայնօրէն՝ անշահեկան) երեսակները, ճշդեմ անոր առջեւ զիս կեցնող, պատկառանքով կարկամեցնող հիմնական յատկութիւնը.- Գրողական ծրագրին շնորհուած բացարձակութիւնը, գրողական արարքի անսահման յանձնառութիւնը, լրջութիւնը իր մօտ: Այս հաստատումս, վաստակի ընդհանուր յատկանիշներուն մասին գնահատումէ մը առաջ ու աւելի` կ’ուզէ բնորոշել ի՛մ դժուարութիւնս, ի՛մ յարաբերութիւնս` ինծի լաւ ծանօթ, բայց եւ այնքան աննուաճելի այս վաստակին հետ: Համեմատութիւն մը փորձելով` կարծես դէմ առ դէմ կու գաս հոգե-մտաւոր անջրպետի գերխիտ նիւթի մը, միանգամայն բացարձակ լռութեան մը, պարապի մը հետ` միշտ անջրպետային...: Խօսք ու հակախօսք միանգամայն` ինչպէս նիւթ եւ հականիւթ, մէկուն կլանումը միւսէն...

  • 6 Տե՛ս «Ձիթենիին վիճակները», Էր, Երեւան, 1992, էջ 41:

8Աւելի մարդկային, մեզամօտ փոխաբերութեամբ մը ջանալով զգալի ընել վերը նշած դժուարութիւնս, յիշեմ էջ մը իրմէ` Պըլտեանէն, արտօնող` դիպուածային թէեւ հարազատ զուգահեռ մը իմ ապրումիս, դիրքիս հետ: Իր արձակներէն մէկուն մէջ, այս մէկը` ոչ կանուխներէն, ան պիտի ըսէ. «Միշտ ուզած եմ գրել ձիթենիին մասին, այնքան ընտանի, յաւիտենականօրէն կապոյտ ծառին, եւ բախեր եմ անյաղթահարելի խոչընդոտի, կարծես ոստերուն ու ոճերուն ծակծկուած, ողորկ շուքը, փայլերը` իրենց հիւսուածքով մանկութիւնս ծածկող, անոր վսեմ, անտեսանելի խանդաղատանքը ամրան յետմիջօրէին` ըլլային պարզապէս անգրելի»:6

9Համեմատութիւնը կրնար մատնանիշ ընել դէպի մարտահրաւիրող այս վաստակի ընդհանուր յատկանիշները - միանգամայն ընտանի ու խոչընդոտող, խանդաղատալի ու խիստ-կարծր (որովհետեւ պտուղներու քաղցրացման ճիգ պարտադրող), զուսպ բայց յորդութեան մօտեցող, մոխրա-կապտագոյն ու  թափանցիկ` նրբերանգներով...: Բայց ատիկա պիտի ըլլար` արդէն լծուիլ «վերլուծական» աշխատանքի մը` ծանծաղ ընդհանրութիւններու մակարդակին. շտապ, աժա՛ն վերլուծում գործի մը, որուն առաջին թելադրանքն ու հրաւէրը` ճի՛շդ` մօտեցման առաւելագոյն լրջութիւնն են: Փորձութիւն` որմէ անշուշտ կը խուսափիմ:

10Միշտ մօտեցումի մասին խօսելով, Պըլտեանի վերլուծական «ընթերցում»ին դժուարութիւնը չի գար միայն` անգրելիութեան, անպարագրելիութեան կամ անպարագրկելիութեան ապրումէ մը, այդ վաստակի ծաւալային ու տեսակային ճոխութենէն բխող: Անոր մօտեցողին, նոյնիսկ շատ հինէն, գրեթէ յիսնամեակէ մը իվեր յաճախողին համար, որ եմ,- անիկա կը դիմադրէ դեռ` ու մանաւա՛նդ` «ուղղահայեաց» նուաճումի մարտահրաւէրով մը - վերծանումի՛ մարտարհրաւէրով: Սկիզբը ակնարկուած հանդիպումը, բախումը` հոծ, միանգամայն եւ լեզուէն անդին` բացարձակ լռութեան յանգող գրողական նիւթի մը հետ: Բայց այս մասին եւս` աւելի վար:

 

11Ճիշդ է, որ Սեմեր-Հարուած-Նշան եռագրութեան հանգրուանը, դարափոխի ծխնիին վրայ, կրնայ երեւիլ իբրեւ նոր սկիզբ` նաեւ երկրորդ իմաստով մը  -  գրողական արարքի հետ յարաբերութեան ե՛ւ գրողական նիւթի ձեւաւորման: Բայց դեռ մեկնակէտի` 1968ի «ահեկանեան» օրերու բանաստեղծական ձեւաւորման առընթեր զարգացող արձակնե՛ր են, նախ` կտորիկներ, ապա` աւելի լուրջ հատուածներ, որ յետագայ այս երկերուն մէջ պիտի գտնեն իրենց ամբողջական պտղաբերումը` համբերատար, բազմամեայ հասունացումէ ետք - երեք գործերէն իւրաքանչիւրին` տարբեր, նոր, ուրոյն տարազումով:

  • 7 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար ա. տպ., Փասատենա, 1976., բ. տպ., 1997 Լոս Անճելես. Հատո (...)
  • 8 Տե՛ս Հատուածներ հօր, Կամ - hանդէս վերլուծական, թ. 3-4, Փարիզ-Պոսթըն-Թորոնթօ, 1986:

12Դէպի այս յանգումը առաջնորդող միջանկեալ հանգրուանները, թէեւ ինքնին բանաստեղծական գործեր, կը պարունակեն տեղ-տեղ «արձակ»ի կորիզներ՝ գրեթէ բոլո՛րը - Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, Հատուածներ սենեակի մասին, Վայրեր:7 Առանց մոռնալու լրիւ արձակատիպ Հատուածներ հօրը,8 որ -պիտի անդրադառնամ վարը- կը գրաւէ անջատ տեղ մը, իրագործելով անկրկնելի միաձուլում մը արձակի եւ բանաստեղծութեան զտագոյն տարրերուն:

  • 9 Տե՛ս գրա-վերլուծական զանազան յօդուածներ, փորձեր՝ «Յառաջ», «Բագին», եւն.: Ապա հատորներ`Տրամ, Պէյրու (...)

13Հոս, ի հարկէ, խօսք չ‏’ըլլար, պիտի չըլլայ առհասարակ, գրա-վերլուծական արձակի մասին, որ` նոյնպէս շատ կանուխէն` իր տեղը կը գտնէ Պըլտեանի վաստակին մէջ, երեւելով գրական մամուլի էջերուն,9 իր կարգին ստեղծելու համար ուրոյն ակօս մը, թէեւ ենթահողային խոր հոսքաթելերով առնչուած գրութեան եւ գրականութեան իր ընդհանրական պատկերացումներուն:

  • 10 Մնացեալ «զուտ-բանաստեղծական» գործերէն, որոնք կը կանխեն վէպերու յօրինում-հրատարակութիւնը` Հակաքերթո (...)

14Պըլտեանի «նախա-արձակեան» այս տասնամեակներուն ամբարուած բանաստեղծական ծաւալուն վաստակէն,10 ուրեմն, հոս պարագայաբար պիտի անջատեմ ու վկայաբերեմ անոնք, որոնք կը բովանդակեն նշուած արձակի տարրերէն, ասոնց ձեւաւորումներու եւ հոլովոյթի արագ քննարկումով մը, դէպի նշուած «վիպային» յանգումը: Միանգամայն մանաւա՛նդ առիթ տալով տեսնելու` հոն սերմանուած «բովանդակային» տարրերէն անոնք, որոնք վէպերուն մէջ պիտի դառնան հիմնարար գործօններ:

  • 11 Տե՛ս «Ահեկան», 1970, թ. 1, յաջորդաբար էջ 72 եւ էջ 74: Յետագային` տասնամեակ մը ետք հրատարակուած Հատ (...)

15Ժամանակագրումի յենակէտ առնելով նիւթերու մամուլի մէջ սկզբնական հրատարակման փաստը, արձակի առաջին նմոյշները` զոյգ հատուածներ, կը պատկանին «Մօտեցում սենեակին» կտորին,11 յաջորդաբար սկսող` «լոյսը եղաւ պատին» եւ «դուռէն ներս մտածումը յստակացնող քալէր հաւանական միւս իրերուն...» տողերով: Այս երկու նմոյշները, ինչպէս զանոնք պարփակող յետագային հրատարակուելիք հատորին եւ յիշատակուած միւս գործերուն մէջ արձակատիպ բոլոր էջերը` փոխնիփոխ, կը հետեւին երկու տարբերակներու, գրեթէ հաւասար յաճախականութեամբ մը: Արտաքին ընդհանուր գիծերով բաւարարուելու համար, կրնամ ըսել.- Մէկը` գրեթէ լրիւ արձակատիպ` տողաշարական թէ շարահիւսական իմաստով, միւսը` աւելի անկանոն, տեղ-տեղ տողատումներով, միջանկեալ ձեւ` դէպի «բանաստեղծական» գացող, կարծես աւելի եւս խախտելու համար, եթէ դեռ կարիք կար ատոր, բանաստեղծութիւն/արձակ արդէն խնդրական զանազանումը:

  • 12 Բառն ու բառախումբը, աւելի վար եւս, պիտի փորձուիմ համեմատել երաժշտական բներգներու, իրենց բանումի ձե (...)

16Արձակատիպ այս հատուածները, սակայն, իրենց ստեղծած կշռութային փոփոխութիւններով, ու միախառնուած «բանաստեղծական» էջերու կամ հատուածներու, գրութեան մարմնին կը բերեն երաժշտական բներգներու (մոթիւ) հիւսուածքի մը այլազանութիւնը, միշտ հետեւելով հանդերձ` իրենց ձեւով` գործի ընդհանուր շարժումին ու մթնոլորտին:12

17Հոս մասնակիօրէն կը մէջբերեմ «Ահեկան»ի այս սկզբնական հատուածները, իբր բնորոշ նմոյշներ` արձակատիպ գրութեան զոյգ տարբերակներու: Պիտի նկատուի, որ գրութիւնը գրեթէ լրիւ անկէտադրեալ է` երկու պարագային ալ:

18Առաջինը` տողատեալ արձակի նմուշը.

լոյսը եղաւ պատին

կը մնայ կեդրոնախոյս կոնային

ճառագայթումը պաղ պատին ուր կը բացուին պղպջակներ քարացած

կղզիներ հրաշէկ լռութեան կամ միասահ անթեք արշիպեղագոս ուղղահայեաց  խուսափող ու ներկայ թերաստուերի անորոշ հորիզոններուն

քարացած պղպջակներ կրային լուսարձակին պրկուած

մինչ լոյսը կուղպ կը գծէ կլոր տողը մութին

19խոր ադամանդը կը բացուի լոյսէն մօտ եւ անորոշ շողերով մակերեսով թանձրօրէն ուր

20մութը պաղ կը փայլի կը դողայ

(ուրուագիծներ կը ծռին կը ծռեն

քառուղին ձեւերու

կը շեղին)

կիսատ դէմք երկարող պատռուած

լուծուած աֆիշին ուրկէ քալեց կարմիր փայլակը արարքին եւ փողոցը եղաւ ճիչ...

21Ապա երկրորդը` լրիւ արձակատիպ տարբերակ-նմուշը (չհաշուած` տեղ-տեղ` բառէ բառ բացութիւնները).

եւ դուռէն ներս մտածումը յստակացող քալէր հաւանական միւս իրերուն հայելին որուն վրայ հակէր մեծմօր գրական դէմքը պատշաճ, խիստ, ոչ հոս ոչ հոն այլ ցոլացումին մէջ կորսուող գիծերով, տարիքով յետոյ ներքնակի մը տակ պահուած ժանգոտ դաշոյնը արեան հոտով Արարայի ճակատամարտէն որուն մութ կեղծ փայլը պատին վրայ ուրուագծէր հայրիկին մարտիկի դիմաստուերը եւ անխուսափելիօրէն օճախը ուր կը տաքնայինք երբ դուրսը բուքին մէջ Վահագն կը կռուի-վիշապաքաղ անկողինը որուն վրայ առանձնութիւն մը աճեցաւ, որուն վրայ հակած ըլլաս ինչպէս յուսահատութեան...

  • 13 Տե՛ս «Նախադասութիւններ տերեւներու մասին», «Ահեկան», 1970, թ. 3:
  • 14 Բուսա-ջրային «հաշտ» ոլորտի եւ նշաններու մասին. տե՛ս յատկապէս` Նշան վէպին նուիրուած բաժինը:

22Նոյն ժամանակամիջոցի արտադրութիւն «Նախադասութիւններ տերեւներու մասին» գրութենէն,13 կը մէջբերեմ նոյնպէս երկու կարճ հատուածներ: Գրութիւնը բացող հատուածը, չակերտներու մէջ առնուած, ինչպէս են` անջատ-անջատ` նաեւ իրեն հետեւողները, ուշագրաւ է բովանդակութեան որոշ մէկ լիցքով` որուն առիթը կ’ունենամ անդրադառնալու.14

«... կանաչ խորունկ ու խոնաւ ճիւղերու շրջան մը կ’երկարի ձախէն մինչեւ ծայրագոյն շնչառութիւնը հովուն եւ խոտերու տափաստանները միջանկեալ. միագիծ տեւողութիւն տարածուող ու բազմաճիւղ ընդլայնող կշռոյթ ուր կ’աճին կ’ելլեն կ’իյնան կօրօրին կը յայտնուին ցօղուններ նոյն շարժումին մէջ բանուած յանձնուած ճօճումի զարկերուն անդադար. ելեւէջող տերեւներ համաշարժ շուքեր լոյսեր կը գծեն կապոյտ փոփոխուող երաժշտական եւ տարածոյթը կը բանան խորունկ ճշմարտութեան աւիշի... »

  • 15 Տե՛ս «Ահեկան», ծնթգր թ. 13ով նշուած համարը, էջ 35: Կանխահաս խնդրարկում մը` արձակի եւ բանաստեղծութե (...)

23Ապա, գրութիւնը փակող տողերը,15 նախորդին պէս լրիւ արձակատիպ, բայց եւ արդէն` իրենց բովանդակութեամբ` գրութեան սեփական պատկերացում մը նախագծող (նոյնպէս շատ մասնակիօրէն կէտադրուած, թէեւ` ի տարբերութիւն նախորդին` բացառաբար` չակերտային շրջանակումէն դուրս մնացող).

Այս էջերը չեն վերջացած կաղապարուած վերջին փայլի մը մէջ որ զանոնք կղպէր. կը մնան տարածութեան վրայ գացող գիրէն մինչեւ տերեւը կարելի. աւելի հոս քան հոն. ե՛ւ հոս եւ հոն. բանաստեղծութի՞ւն արձա՞կ. ոչ ես իբրեւ ընթերցող եւ ոչ ընթերցողը իբր այլ ես մը կրնանք ըսել - ընտրել «սահուն յարափոփոխ անկայուն տերեւներ բաց բոլոր գիրերուն ուր ծնայ»։

24Կ’անցնիմ «արձակախառն» այլ գործերու, որոնք այլեւս իրենց սկիզբը չեն ըրած մամուլի մէջ (գոնէ մատենագիտական տուեալներու` իմ հասողութեան սահմաններուս մէջ): Նախ` Վայրերը, իբր Հատուածներ սենեակի մասինի տիպի գործ` գրութեան կառոյցի նոյն` համեմատաբար արտաքին յատկութիւններու տեսանկիւնէն. նոյն կշռութային եռակի հիւսուածքով - «բանաստեղծութեամբ» ու երկկշռոյթ «արձակ»ներով: Եւ նոյնպէս` ժամանակագրականօրէն յօրինուած` նոյն Հատուածներու զուգընթացաբար, անոր նման` տասնամեակի մը վրայ երկարող իր յօրինումով - թէեւ ամբողջացուած-հրատարակուած աւելի ուշ:

25Լրիւ տարբեր է պարագան Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համարին: Հոս` ա՛յլ են գրութեան պայմանները եւ «ասումի» գիծերը - մղձաւանջային, դժոխային ընդհանուր շարժում մը, լիբանանեան պատերազմի առաջին տարիներուն յղացուած, անոր բրտութեան մթնոլորտէն թելադրուած, զայն վերարտադրող: Գործը ուրեմն նախորդներէն կը տարբերի` մեկնարկի առիթով եւ յօրինումի աւելի սահմանափակ տեւողութեամբ:

  • 16 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, էջ 9:

26«Արձակատիպ» տարրերը այս երկին մէջ չեն անջատուիր իբր յատուկ ներկայութիւն, քանի իրենց կողքին ունին գրութենական զանազան այլ տիպեր, անոնց հետ կազմելով հիւսք մը, քաոսային այլ սերտուած.- Գրաբար (շատ համառօտ այլ հնչեղ մէջբերումներ` մատենագրական բնագիրներէ). տարրեր շեղալեզուէ (սլանկ, արկօ) ու ժողովրդական լեզուէ. կապկում (փասթիշ) տափակ լրագրական լեզուի թէ քնարական հասարակ տեղիքի: Գործի տողաշարում-էջադրումը` իր կարգին` կը ձգտի դրսեւորել, պատկերել նոյն քաոսը. լայն էջի վրայ սփռուած, տողերով` երբեմն էջի ամբողջ երկայնքին, երբեմն աջին կամ ձախին ինկած, երբեմն դէմ առ դէմ` երկսիւնակ...: Արձակի տարրերու ներկայութիւնը, մնացեալին պէս` ջարդուփշուր ցրօնքի մը մէջ, միացած դժուարութեանը տողաշարական հաւատարիմ վերարտադրութեան, զիս կը մղէ մէջբերելու մէկ նմուշ:16 Աւելին` բովանդակութիւններու անդրադարձիս մէջ.

հրադադար

հրազարկ

լուսարգելին մէջ  գունաւոր ռումբերու բազմարձակ հրախաղութիւն

կ’ապրինք եւ իբրեւ այս լուր աղէտի հասանէր ի քաղաքն Դուին փշուրներ արեւու վանկի պայթումէն ետք

գետնափոր սենեակները ցուրտին որոտման փշուրներ օրէնքի

իրարու դէմ հողին հաւասար օրէն դուրս

անօթի եւ օտար իրարու միացեալ եւ ինչպէ՞ս եղանք տարօրէն անօրէն

 

յիշէ՛ զինք որ ինկաւ մութին մէջ յիշէ՛ զինք մինչ հողէն յառնող փշուրներ կուժերու

յիշէ՛ զինք որ ինկաւ մութիւն մէջ յիշէ՛ զինք կը կազմեն կլոր լռութիւնը ջուրին

մարդ չկար   կար միայն աչք մը սեւ ճակտին վրայ որ մոռցանք

յիշեսցուք եւ աւերակներու տակէն խճանկար ժպիտը կնոջ տիրող

քաղաքը ընկղմող քաղաքներու աւարուած հողատարուած քարտէսին

որ ունէր Պոմպէի Պէրիթոս

ամբոխ մը մոռցուած ընդդիմարտեալ ամբոխի դէմ

քաղաք մեղաւորաց եւ պղծոց

մարդասպանաց եւ պոռնկաց

արուագիտաց մարդելուզակաց

յիշեսցուք  ի գիշերի եւ ի ժամու ձեր անրջական աղտեղութեանց

որ ուիսքիի շիշ մը միզագոյն կը մնայ մոռցուած պատուհանի ափին

ամփոփող փայլուն պատկերները պարուհիներու հոսանուտ

կանգուն դողացող հրձիգ տեղատարափման

համազարկ

եւ հրդեհ ճիչերու

պատ // գամ  //  պատ // գամ  // պտգմ.

 

  • 17 Տե՛ս Հատուածներ հօր, Կամ, թ. 3-4, յաջորդաբար` էջ 51 եւ էջ 62:

27Իսկ Հատուածներ հօրը, որ հրատարակութեան թուականով կը հետեւի Տեղագրութիւնին, թէեւ սկսուած` աւելի առաջ, կը մնայ Հատուածներ սենեակի մասինի եւ Վայրերու միջեւ. բայց «արձակութեան» իր յղացքով կը հեռանայ ե՛ւ առաջինէն, ե՛ւ երկրորդներէն: Նախ` արձակատիպ է լրիւ. միակշռոյթ, յարող քնարա-պատումային, միանգամայն եւ մտածողական որոշ արձակի մը, եղերերգական միաձայն ասքի մը տիրող ներկայութեամբ, ու աւելի մօտ` «արձակ բանաստեղծութիւն» հասկացութեան - գոնէ երեւութապէս (քիչ վար` Պըլտեանի արագ մէկ բնորոշումը արձակ բանաստեղծութեան իր պատկերացման` արդէն կը ճշդէ իր հեռաւորութիւնը այդ ընթացիկ հասկացութենէն): Երկին շահեկանութիւնը, մթին ու խոր ճառագայթումը` կը կայանան բոլորովին ուրոյն յատկանիշներու գումարի մը մէջ, որ պիտի արժէր բացայայտել անջատաբար. Ձեռնարկ` որուն տեղ չունիմ: Հոս` միայն մէջբերում երկու կարճ հատուածներու.17

Ինչո՞ւ կենալ, պիտի ըսես: Կրնայի շարունակել, հաստատել միշտ նոյն հարցումը տեղափոխ` սկիզբէն, կամ լռել խօսքին մէջ, ցած խողովակներ կային՝`մառանները փորող, ուրկէ կ’անցնէինք, նրբանցքներ եւ բացխցուող աղմուկը կար թաց փապուղիին մէջ փակ հաղորդակցող ջուրերու: Տեղ մը եղաւ մութին, հաստատ ու անորոշ, եղամ` տանող ոչ մէկ բանի: Եւ ոչ իսկ տեղ կեցուցիչ` ուր մտնէի: Անմտածելի կէտ` որ կէտ չէ, ելլող անդադար, սերող լեզուէս: Բերնիս մէջ բռնուած անտանելի արգելք, կենսատու: Ինչպէ՞ս կարելի է մտածել:

Ողբ մը ողբէն առաջ. եւ պէտք է հասնիմ հատումին զիս սկսող, կրկնութիւնը սկիզբին, որ սկիզբ չէ, կրկնող ոչինչ: Կը քալէ, քալեց կիզող արեւին տակ, մտրակուած, կորսուած, անանուն: Արիւնը մթութեամբ կը տարածուէր գիշերին մէջ, կը լուսաւորէր, կ’աճէր, կը խեղդէր թերեւս, երբ ձեռքը տարաւ կոկորդին: Պիտի պոռար: Մինակ եղաւ յանկարծ թլփատուած անդամին հետ: Նստաւ աւազին վրայ: Յետոյ անուն տուին, կոչեցին, չէր յիշեր, անո՛ւնը չէր յիշեր. չունէր: Չկար, պիտի մեռնէր, հաւանաբար: Անունը փոխեցին, կարծես համր էր անանուանելիին հետ, որբութեան, կը մտնէր այլատարր օտարութեան: Ելաւ, անօթի, վերադարձաւ զօրութեամբ խօսքին, որ թող ահա միսի պէս կտրեմ բերնէս:

  • 18 Այլ արձակներ` 80ականներու, տե՛ս Էր հատորի արձակի բաժինը կազմող շարք մը` «Հոն, վերը», «Ուսմունք պար (...)
  • 19 Տե՛ս Կայք գրականութեան տարեգիրք, թ. 2, Փարիզ, 1991:

28Մամուլի մէջ ցրուած այլ կտորներ,18 մանաւանդ 1980ականներու աւարտին մօտ, կը շեշտեն Հատուածներ հօրի համար վերը տրուած քանի մը ժլատ գիծերը: Այսինքն` պահելով հանդերձ անոր տեսակային բնորոշ տարրերը` կ’աւելցնեն նորեր: Այս կտորներուն մէջ, գրութիւնը, այլեւս գրեթէ միշտ` «անթերի» շարահիւսութեամբ, կը հակի փոխնիփոխ` քնարականի, մտածողականի` փորձագրական երանգով մը, կամ կը հպի պատումայինին, սակայն` արդէն` ժամանակային գծի հիմնական խախտումներով, որոնց կ’անդրադառնամ անջատ: Առանց դեռ մոռնալու հասարակ զրուցայինը (երբեմն երկրորդ դէմքի գործածումով` ինքնախօսական ձեւի տակ): Յայտնօրէն, կը ծաւալի որոնումի ճիգ մը, կը փորձուին բաղադրութիւններ. ամբողջ գործընթաց մը, որ պիտի յանգի 90ականներու ծաւալուն գործերու տարրալուծարանին, «շինարարական հրապարակին» - իրար ետեւէ տպաւորիչ արագութեամբ արձակուած երեք վիպային գործերով: 80ականներու այս գրութիւններուն մէջ տեղ-տեղ արդէն կ’երեւին մի քանին` հետագայ գործերու մարդկային կերպարներէն - գլխաւոր թէ երկրորդական: Այդ գրութիւններէն մէկ ուրիշը` «Ինչ որ կը կոչուի արձակ բանաստեղծութիւն»,19 ուղղակի կը շօշափէ արձակի հարցը, այս պարագային` ինչպէս կը նկատուի խորագրէն` բանաստեղծութեան հետ իր յարաբերութիւններու անկիւնէն - թէեւ ոչ համակարգային, այլ ուզուած հպանցիկութեամբ մը: Դեռ կ’անդրադառնամ:

  • 20 Էր, էջ 41:

29Այս շրջանի գրութիւններէն` նշուած յատկութիւններու մէկ ուշագրաւ գումարը կը կազմէ սկիզբը արդէն յիշատակուած եւ համառօտակի մէջբերուած «Ձիթենիին վիճակները»: Հոս` աւելի լայն մէջբերում մը.20

... Ձիթենին իր պարզ խստութեամբ, մկաններ ոգեկոչող ողորկ ու փայլուն թեւերով, կը պատկանի արական միջոցին: Անոր շուքին հայրդ կրնայ ամառնային ախոռ սարքած ըլլալ եւ ճիւղերը կրնան ամփոփել խիտ հոտը ձիու թրիքին, որ կը վրնջէ երբեմն, երբեմն  ալ լռօրէն ժամանակը կ’աղայ: Տերեւները կը պսպղան իրենց երեսներու տարբերակուող որակներով, թեթեւօրէն թաւիշ բայց աւելի կարծր ու չոր: Երբեք չես մոռնար ձիթաստաններու մուտքի, ձորի առաջին ծառին յամառութիւնը չմեռնելու, դիմադրելու ձեր արուարձանի, քաղաքի խուժող քարայնութեան որ տարուէ տարի կ’իջնէր վար, կը գրաւէր ամէն բաց միջոց: Ո՛չ նորաբոյս, ո՛չ ծեր, կար միշտ ան մանկութեանդ աշխարհագրութեան մէջ, ինչպէս փշալարերով պաշտպանուած կանկառի ցանքերն ու արմաւենին...

Մերձ ի լեառնն որ կոչի Ձիթենեաց...

Եւ այն ճիւղը կայ տակաւին, չորցած, կարծրացած, փոշոտ, բայց պահպանուած հետեւողականօրէն, կապուած Բեթղեհեմէն բերուած հազուագիւտ լուսանկարի մը շրջանակին. հոն կը բարձրանայ հիմա քու չճանչցած մեծ մօրդ դէմքը, սեւ ամրադրուագ մազերով, նայուածքը բռնուած այն պահուն երբ կը թուի օրհնուած հեռաւոր տաճարին մէջ: Հաճին: Երկու աղջնակները կրեց երկրէն մինչեւ ծովափի որբանոցները, յետոյ միայն ժամանակ գտաւ մեռնելու: Քու ծագո՛ւմդ: Որքան փորես զայն, այնքան կը ջնջուի, կը միանայ չքացման իսկ:

Ծա՛ռ աքսորի:

30Վերջին այս մէջբերումը` փակելու համար շատ հեռուներէն սկսող եւ վիպաշարի անմիջական սեմին հասցնող արձակի նմուշներու շարքը, ընթացքը: Անբաւարար ճանչցուած գործերէ` քիչ մը լայն այս մէջբերումները կրնան գաղափար մը տալ Պըլտեանական արձակին ու անոր հոլովոյթին մասին, միանգամայն ճշդելով` մինչեւ հոս անոր մօտեցումիս մեթոտային ընտրանքը -  սկսելու` արտաքին, ձեւային բնորոշումներէ: Նախազգուշութիւն, որ կը թելադրուի նաեւ գրագէտին մօտ արձակի հասկացութեան կիրարկման այլազանութիւններէն, ոչ միայն հոլովութային իմաստով, այլեւ միաժամանակ, զուգահեռ գործերու մէջ:

31Երկրորդ, աւելի խորքային մերձեցում մը այս գործերուն` մեզի պիտի արտօնէ, տարբերակներու երեւութական այլազանութեան ներքեւ, շօշափել զանոնք բռնող հասարակաց գետինը. հաստատել նաեւ առնչութիւններ` այդ արձակներուն եւ բանաստեղծութիւն-երկերուն միջեւ: Ապա զանոնք կամրջելու համար վէպերու եռագրութեան, որ արդէն մեր ուշադրութեան առանցքը կը կազմէ հոս:

  • 21 Հոս առանց այլեւայլի կը զանցեմ հարց մը, որ դե՜ռ կը ծեծուի մեր օրերուն - գրականութեան հանրամատչելիու (...)

32Այդ հասարակաց գետինը` Պըլտեանի շատ ուրոյն ըմբռնումն է «գրականութեան լեզուի» մասին, իր կարգին պայմանաւորուած-կարգաւորուած` լեզուի հետ գրագէտին յարաբերութեան տեսակով, լեզուի մասին իր ընդհանրական, էական պատկերացումով:21

  • 22 Ինչպէս Փօլ Վալերի կամ Սէն-Ճոն Փերս:

33Պըլտեանի, ինչպէս նախորդ դարու ողջ երկայնքին արեւմտեան աշխարհի գրա-գեղարուեստական շարք մը հոսանքներու եւ ստեղծագործ անհատներու22 համար, յատկապէս բանաստեղծութեան ոլորտի, լեզուն կը ներկայանայ կարգավիճակով մը` որ դուրս է եւ անդին` իր «հաղորդակցային» ծանօթ պաշտօնէն, իմաստային ընթացիկ յղումներէն: Հոս` այդ մասին խիտ քանի մը գիծեր աւելորդ չեմ տեսներ - միանգամայն ապաւինելով գրականութիւններու այս հոլովոյթին արդէն լաւ ծանօթ ընթերցողի ներողամտութեան:

34Ըստ այս պատկերացումներուն, գրականութեան լեզուն չի յղուիր անմիջական իմաստի. բառ մը սոսկ նշան մը չէ` նշանակութեան մը յղուող. բառախումբ մը չի ձգտիր անպայման տրամաբանական շարահիւսութեան մը` հաստատում դառնալու, պատգամ փոխանցելու համար: Ծառայական իմաստալիութեան մը հետամտելէ դադրած` բառ ու նախադասութիւն (երբեմն պարզ բառախումբ) կը սկսին ապրիլ ուրոյն կեանքով, կը նուաճեն ուրոյն առարկայի կարգավիճակ: Այս ուրոյնութեամբ անոնք կը վերագտնեն, ձեւով մը, «կորիզային» իրենց նախնական ուժը, կը հաստատեն լեզուի միթական-արարողական սկզբնական պաշտօնը:

35Գրական բազմաթիւ հոսանքներու հասարակաց այս վերաբերումը գրականութեան լեզուի հանդէպ` արդէն ծածկայուն, մասնակի չափերով հինէն առկայ է եղած գրականութեան մէջ, յատկապէս բանաստեղծութեան: Այսպէս, փոխաբերութիւնը, գրականութեան լեզուի այդ գործիքը` լեզուի ու բառի յիշեալ ըմբռնման մէկ դրսեւորումն է եղած միշտ  -  թէեւ լոյծ, ոչ-ներկայացուցչական խտութեամբ: 20րդ դարուն, վերոնշեալ շեշտադրումը կը կազմէ անոր արմատականացումը, նաեւ տարածումը` բանաստեղծական լեզուէն դէպի արձակը (խօսելով միշտ` գրական առաջապահ հոսանքներու մասին):

  • 23 Արձակի տարրեր պիտի շարունակեն երեւիլ բանաստեղծութեան մէջ նաեւ աւելի ուշ, մինչեւ` Մանտրաներու նորագ (...)

36Պըլտեանի 1970-80ական գործերուն մէջ, վերը յիշատակուած-մէջբերուած, ձեւերու գոյակցութիւնը յարմար գետին էր լեզուի «ուրոյնութեան» այսպիսի պատկերացման մը ընդլայնումին` բանաստեղծութենէն դէպի արձակը: Արձակ հատուածները, վարակումի շատ բնորոշ երեւոյթով մը, վարակուեր են աւելի կամ նուազ` լեզուի ընթացիկ «նշանակողութեան» այդ զանցումէն, թաթխուեր են անոր մէջ: Մէջբերուած առաջին օրինակներու առթիւ, արդէն, մատնանշած էի երեւոյթը: Նկատած էի նաեւ, որ արձակի զանազան տիպեր, տարբեր պատճառներով, աւելի կամ նուազ են կրած այդ «վարակում»ը, աւելի կամ նուազ դարձած են «բանաստեղծակնիք»:23

37Միանգամայն, գրականութեան լեզուի այսպիսի պատկերացում ու կիրարկում կ’ենթադրեն յաւելեալ յղկում, մշակում, մտածո՛ւմ` լեզուի եւ բառերու հետ մնայուն պայքարի մը դիրքին մէջ: Յանուն սեփական լեզուի մը ստեղծման. աւելի՛ անձնական` քան ինչ որ գրութեան ու գրականութեան աւանդական առումով մշակումն ու գործածումը կը պահանջեն կամ կ’արտօնեն: Անձնական, տեւաբար վերասահմանելի ու վերանուաճելի գրականութեան լեզուի մը ըմբռնումը, ապա եւ կիրարկումը, որ պատճառ-հետեւանքային երկուղի առնչութեամբ մը կը կապուի ծայրագոյն վիճակներու նուաճումի մնայուն ճիգին:

38Այս է պարագան Պըլտեանի գործին` իր ընդհանուր առանցքին եւ յաջորդական բոլոր հանգրուաններուն վրայ: Նկատուեցաւ արդէն, որ երկերէն իւրաքանչիւրը հետը կը բերէ իրեն յատուկ լեզուական սարք մը, աւելին` կը նոյնանայ իրեն յատուկ լեզուական սարքի մը հետ, սկսած արդէն` մեկնակէտի զոյգ տասնամեակներու երկերէն, ուր ամենազօր ներկայութիւն է բանաստեղծութիւնը` իբրեւ բան-ա-ստեղծութիւն - իբրեւ ուրոյն լեզուի ստեղծում`այս բառի շեշտուած իմաստով - ներառելով գործերու արձակատիպ մասերը:

39Մինչ-90ական գործերու «արձակ»էն մինչեւ եռագրութեան վէպերու գրողական նիւթը, մինչեւ անոնց արձակին կառոյցը` տակաւին դիտելի է մնացող բացութիւն մը, ոստում մը, որուն պէտք է անդրադառնալ իր տեղին, գոնէ հոս կարելի չափերով: Նաեւ փորձելով, այդ նոր արձակին մէջ (պէտք էր ըսել` իւրաքանչիւրի՛ նոր արձակին), գտնել «ստեղծական»ի տեղն ու չափը, ապա եւ` անցեալ հանգրուաններու գրողական աշխատանոցին փորձարկած-պահպանածի բաժինը, բաղադրիչ տարրերը:   

2- ... ԵՒ ԳՐՈՂԱԿԱՆ-ԳՈՅՈՒԹԵՆԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏՆԵՐՈՒ

40Խորքի քննարկումը, որ այս գործերը կը պահանջեն, չէ՛ ըստ էութեան «բովանդակային», թեմաթիք վերլուծում մը, տուեալ վերջնական իմաստի մը յղուող. չի կրնար ըլլալ արդէն` ժխտելու գնով լեզուի եւ գրութեան հիմնական ըմբռնումներ, վերը համառօտակի տրուած: Գործերէն մէկուն առթիւ սկիզբը ըրած մէկ համեմատութիւնս երաժշտական յօրինումներու հետ, բներգային կառուցուածքներ ոգեկոչող, կը մնայ կիրարկելի միւսներուն եւս, նոյնիսկ եթէ մինչեւ տեղ մը զայն կը կատարեմ իբրեւ «բացատրական չափազանցում»: Այո՛, պըլտեանական գործերու կայացուցիչ գլխաւոր գիծերը` գոնէ նոյնքան ճիշդ պիտի ըլլար ընկալել իբրեւ երաժշտական բներգներ` որքան իբր «բովանդակային» թեմաներ:

  • 24 Ձախորդ կամ միակողմանի մեկնաբանութիւններու վտանգը այնքան աւելի անընդունելի է, երբ... սեփական գրիչէ (...)

41Պըլտեանի գրութենական աշխարհի կայացուցիչ ոլորտներէն` ես կ’ուզեմ զանազանել երեքը, վերլուծական տարանջատումի մը մէջ, որ` ինչպէս ամեն վերլուծում` գիտակից պիտի ըլլայ իր տարանջատած ամբողջի անլուծելի ամբողջութեան...: Զանազանում` որ փորձ մըն է «ընթերցում»ի, անձնական` ի հարկէ, բայց երեւութաբանական զեղչումի մնայուն ճիգով եւ զգուշացող` կամայական, կիսկատար մեկնաբանութիւններէ:24 Այլ կերպ վարուիլ` արդէն անըմբռնելի պիտի ըլլար այսքան անձնական լեզուի մէջ մարմնացած, բազմերես ու բազմախաւ, բազմա-մեկնաբանելի վաստակի մը հետ: Նոյնիսկ եթէ փորձս, միայն ներածութիւն մը վէպերու եռագրութեան, իր համառօտութեամբ եւ վկայակոչուելիք մէջբերումներու անբաւարարութեամբ (ու անխուսափելի կամայականութեամբ), արդէն դատապարտուած է ըստ էութեան` ըլլալու մասնակի, ուրեմն չափով մը` եղծանիչ...:

  • 25 Տե՛ս մանաւանդ` Զրոյցներ բանաստեղծութեան մասին, Երեւան, 1999, Մատենաշար «Երկ»:

42Ուրիշ ուղղութեամբ սահմանափակումով մը, պիտի խուսափիմ նաեւ յղումներէ, այնքան փորձիչ, Գր. Պըլտեանի զանազան առիթներով ունեցած արտայայտութիւններուն, ըլլա՛յ իր գործի, ըլլա՛յ գրականութեան իր պատկերացումներուն մասին: Նոյնիսկ եթէ ասոնք կատարուած են` սեփական ընթացքի եւ արտադրութեան  մասին խոր գիտակցութեամբ, թափանցումով եւ լուսաբանիչ տարազումներով:25

ա- Վայր-ոլորտ.-

43Առաջինը ասոնցմէ` Վայրի ոլորտն է. սեփակա՛ն վայրի տեղագրութիւնը, անոր հարցադրումը: Յաջորդական երեք երկեր, արդէն յիշատակուած սկզբնականներէն, մեզ կը դնեն հետազօտական այս ուղիին վրայ` սկսած իրենց խորագիրներէն  -  երեքն ալ տարազուած՝ տեղագրական յղումներով. ժամանակագրական կարգով՝ Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, Հատուածներ սենեակի մասին, Վայրեր:

  • 26 Շեղագիծերը, մէջբերումներուն մէջ, կը նշեն հեղինակին կատարած տողատումները, ըլլա՛յ նոր տողի իմաստով, (...)
  • 27 Երկուքն ալ՝ տե՛ս Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 42:
  • 28 Նոյն, էջ 58:

44Հատուածներ սենեակի մասին եւՎայրեր զոյգ երկերը կարելի է ընկալել յաջորդաբար իբրեւ «ներքին» եւ «արտաքին» ենթաշխարհներու յղուող: Բայց ասիկա կը մնայ շա՜տ մօտաւոր բնորոշում, ընդունելի միայն` էական գիծեր մտահան չընելու պայմանով: «Սենեակը» ինտրայական ներաշխարհի մը անմիջական փոխաբերութիւնը կամ յարացոյցը չէ: Նախ` անոր «տարածութիւնը կը փոխուի անդադար», եւ տարբեր ժամանակներու տարբեր «սենեակ»ներու յուշէն թելադրուած մտապատկերները անոր էջերուն ոգեկոչական թէ զգայարանական աշխարհներ կը յուզեն` հաւասարապէ՛ս «ներքին» ու «արտաքին» - յաճախ եւ այս վերջին զանազանումը հերքող զանցումով, ինչպէս օրինակ հոս.26- «...համեր հին կը յամենան անկիւններուն / եւ խորունկ շրջող աւիշ փայլող ճիւղերուն մէջ / համեր լուսաւոր կ’ընդարձակեն զիս համօրէն / ամառ եւ էական հովու հուներուն կը բացուէի / եւ դէմքս թափանցիկ ծառի անբառ լռութեան»: Կամ` «պատեր ողորկ աչքի անհուպ  հորիզոնին / լռութիւնը կը խտանայ կը գծուի / փախչող ծառեր ձգեցին իրենց խրխինջը միայն / ականջը զուր կը փորուի / կը խորանայ հուներուն ներքին...»:27 Դեռ այլ տեղ` առաջադրանք կը դրուի «սենեակը մաքրել ինծմէ»:28

  • 29 Տե՛ս Վայրեր, էջ 25:
  • 30 Նոյն, էջ 50:
  • 31 Նոյն, յաջորդաբար` էջեր 9 եւ 85:

45Իսկ Վայրերը, ճիշդ է, մեկնակէտային գերակշռութիւն մը կու տայ հող/ջուր/անջրպետ արտաշխարհին, համապատասխան զգայարանական տարրերու սփռումով մը: Ինչպէս` երբ կը գրէ. «կղզին / որուն վրայ դեղին կանաչ արտեր կը յենին իրարու կը բարձրանան մինչեւ գագաթի գորշ խումբը նշան / վրան     սրընթաց փախչող արշիպեղագոսը ամպերուն»:29 Բայց, կրկներեւոյթ-յարացոյց բնանկարներու մէջ ընդելուզուած` շուտով մեզի կը բացուին հոգեմտաւոր հնչեղութեամբ «թիկունքային» տարածքներ. «վայրը ուրկէ կը խօսիմ (...) անապրելի» է,30 «արշիպեղագոսը (...) գոց անջատ բաղաձայն (...) կը մնայ անպեղ»:31

  • 32 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, էջ 7:
  • 33 Հատուածներ սենեակի մասին, էջեր 96 եւ 97:
  • 34 Նոյն, էջ 83:
  • 35 Տե՛ս Վայրեր, էջ 60:

46Արդէն` երկո՛ւ երկերու ընթացքը ամբողջ հիմն ի վեր կը քակէ, կը քանդէ «Ներս»ի եւ «Դուրս»ի հասկացութիւնները. ի սկզբանէ հոս (առանց դեռ յղուելու Տեղագրութիւնի Քաղաքին եւ իր ներկայ, իրական քանդումին),- կատարուած է, ու տեւաբար կը կատարուի «վերիվայրում վայրերու»:32 Հատուածներ սենեակի մասինը փակող տողերով` ենթական, «երբ կ’ելլէ սենեակէն / լոյսի պարապը դէմքին կը բացուի / դուրս / եւ ներս / սենեակը ուր կը մտնէ / կը մտնէ դուրս»:33 Չկայ ներս, չկայ դուրս: Կայ միայն սեմ. «սենեակը սեմն է խորացող ծաւալող առանց խորքի / եւ առանց ինքնութեան»:34 Սեմի յարացոյցը, իբրեւ ներս/դուրս երկուութեան միջեւ տառապալի ընտրանք, ճիշդ պիտի ըլլար ըսել` իբրեւ պարտադրեա՛լ կացութիւն, դուռ չէ, մուտք չէ, այլ տարածքներու անելային խճողում-խցում: Անապրելի անջրպետ, որ յաճախանքային ինքնակրկնումով կեանքի ժամանակը կը կասեցնէ նաեւ Վայրերու մէջ. «ինչ որ կը փնտռես կը խուսափի պատկերէն որ ըլլար պարագրկելի պատկանէիր անոր մինչ կը կենաս սեմին  ձեռնանիշ գացող ընտանի կրակին անմատչելի...»:35

  • 36 Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 32:
  • 37 Տե՛ս Վայրեր, էջ 74:

47Դե՛ռ. երկու երկերը հաւասարապէս, զգայարանական ընկալումի թէ պատկերաստեղծ երեւակայութեան տարրեր ընդգրկած իբրեւ մեկնակէտ, բաւական շուտ կը յանգին կենսական Բացակայութեան մը, «տեւական» մահուան մը յաճախանքին. «միայն ճերմակ դիմաստուեր / ես եւ ան միացած եւ անջատ եւ ներկայ իրարու նոյն ձայնին / աչքը հին կը փնտռէ միւս ուրուագիծը սահող այլացող...».36 կամ` «ան է, նախկինը, ան, տիրող անճանաչ, անտիրելի տանող զիս իր մէջ ու սիրող ու չտրուող, ան, ոչինչ, գրեթէ ոչինչ... մերժող ինծի իր բառը բիրտ...»:37 Ի վերջոյ յուզելու համար Լեզուի/Գրութեան տագնապ ոգող բներգներ: Բայց այս ենթաշխարհները` թաղուած ականներ, կը տեսնուին անջատ - թէեւ միշտ` համառօտակի:

  • 38 Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 11:
  • 39 Նոյն, էջ 17:
  • 40 Տե՛ս Վայրեր, էջ 7:
  • 41 Նոյն, էջ 14:

48Պէտք է նաեւ նշել այս վայր-ոլորտին երկբեւեռութիւնը - պարզացումով մը ըսեմ` դրական եւ ժխտական: Մէջբերուած գործերը երկուքն ալ` սկիզբի էջերուն, երբեմն եւ մէջէմէջ, տեղ կու տան «հաշտ», կարծես խաբուսիկ հեշտալիութիւն թելադրող բներգային տարրերու, երանական կարճ պահեր կը նշեն կամ կ’ոգեկոչեն: Այդպիսին էր քիչ վեր Հատուածներէն ըրած առաջին մէջբերումս: Բներգային նոյնահունչ նոթեր կը բերեն նոյն երկին մէջ ուրիշ ալ էջեր. «արտածագ / ի՞նչ նշան / կ’ուռի ճերմակ / ալիքներով ձիավարող / երախ գծող ընդարձակ համը ձայներուն»:38 Աւելի յաճախ` այսպիսի էջեր յօրինուած են անրջային հեռու անցեալի ոգեկոչում թելադրող շարահիւսական տարրերով, ինչպէս բայերու անկատար անցեալի յանկարծական մուծումը. «...եւ ոտքերդ ջուրին / եւ մարմինդ ջուրին / եւ դիմաստուերդ կանաչ ջուրի հորիզոնին ինչ ծառ աստեղային / էիր քերթուածը նախնական...»:39 «Դրական» բեւեռի վրայ կրնայ դասուիլ նաեւ Վայրերը բացող էջը` իր «ստեղծել վայրը ուր ըլլալ»40առաջադրանքով: Կամ, ուրիշ էջ մը, ոգեկոչող երազուա՞ծ թէ միթական անցեալ մը. «էր / կը խօսէիր / եւ օ- / ղակէն մինչեւ արշիպեղագոսը թագաւորութեանն քո / կղզիներ կը յայտնուէին ջրամբարձ / իբրեւ վէմ ամենայն խօսողութեան»:41 Տիրողը, սակայն, բեւեռներէն ժխտականն է. վերի մէջբերումները չափով մը արդէն կը բանան նաեւ այդ ժխտականութեան տարածքը.- Անվայրութիւն` որուն ծայրագոյն վիճակը` անասելի-անխօսելին` Աղէտն է, որ աւելի առաջ էր ու հնագոյն` քան իր ներկայ յարացոյց «քանդուող քաղաքը»:

բ- Կենսային ժամանակ-ոլորտ.-

49Վայրի այս առաջին ոլորտին առընթեր, երկրորդ մը կ’ուզեմ բնորոշել իբրեւ կենսային ժամանակի ոլորտ, կամ` անհատի աճման առաջընթացը, իր հետ բերող` աշխարհի բնական թէ մարդկային միջավայրներու գիւտը, ասոնց առաքած բոլոր նշաններուն մէջէն, ապա եւ անցած ժամանակի կուտակումը իր ետին` իբրեւ յիշողութիւն: Նախորդին պէս երկբեւեռ ոլորտ, բնական-դրական-առաջամղիչ նշաններու կողքին` փոխնիփոխ գործող` արգելիչ, ներմղիչ նշաններով - կենսական բացակայութիւն. նուազումի, ջնջումի վտանգ: Ոլորտ` որ նաեւ նախորդին հետ կը հաղորդակցի օրգանապէս` փոխադարձ իրերացոլացումի, իրերափոխաբերումի պրոցէսներով.- Վայրը, ներքին թէ արտաքին (ըլլա՛յ «սենեակ», ըլլա՛յ հող/ջուր/անջրպետ), առհասարակ ընկալելի է միայն կեանքի ժամանակի նշաններուն ընդմէջէն  -  եւ փոխադարձաբար` տուեալ պահեր ու տեւողութիւններ կը նշուին վայրերով:

50Երկբեւեռութիւնը հոս եւս հաստատելի է: Աւելի հազուադէպ` պարագայաբար կը ծաւալի հաշտ, քնարական ենթոլորտ մը. բնանկարային տարրեր` բուսաշխարհ, ջրաշխարհ: Անոնք կը կազմեն սլաք-ուղղութիւններ` դրական լիցքով, առանց սակայն կայացնելու դրական իրականութիւն մը` անխօսութեան-անվայրութեան տիեզերքին մէջ, կամ անոր դէմ. առանց յանգելու բացայայտ դրական ինքնազգացումի:

  • 42 Տե՛ս նշաններու, նշանակութեան եւ մեկնութեան յղուող վերլուծական նշմարս` Նշանի առթիւ, աւելի վար:

51Կեանքի վայր եւ ժամանակ, մանաւանդ կենսային ինքնահաստատման` աճումի  ժամանակները - լի են նշաններով, որոնք կը ներկայանան գիտակցութեան «աչք»ին, եւ մատնացոյց կ’ընեն նշանակութիւններու: Վայրի եւ ժամանակի այլազան դրսեւորումներ, մարմնաւորումներ` իրե՛նք նշաններ42 են, իմաստալի եւ իմաստազուրկ` փոխնիփոխ: «Դրական» բեւեռը հոս եւս կը թուի առնչուիլ միթական, անցած աշխարհի մը, նախագիտակից, դեռ մասամբ գոց ու անհաղորդ` տիեզերքի ժխտական ընդհանրութեան: Կը թուի առնչուիլ նաեւ դրական, կենսատու ներկայութիւններու - առաւելաբար իգական ներկայութիւններ:

52Բայց ժխտական բեւեռը հոս եւս տիրող է - մղձաւանջային յիշատակներու կուտակում` ե՛ւ «Սենեակ»ի գոց տարածքին, ե՛ւ Դուրսի պարապին մէջ: Տիրող է յաճախանքը մերձաւոր կերպարի մը, հայրական երեւցող-չքացող կերպարի մը: Յաճախանքն ու ցաւը անոր անճանաչողութեան եւ անճանաչելիութեան - անոր էական Բացակայութեան: Սերտօրէն թափանցող կենսային այս աճելավայրի ոլորտէն ներս, անհայրութեան մղձաւանջը` թանձր ստուեր` ի՛նք կը յօրինէ, կը թուի, անվայրութեան քաոսը: Հոս եւս, ժխտականը իր ծայրագոյն վիճակը պիտի գտնէ Աղէտին կամ Դէպքին մէջ, հօր եւ Աղէտ-Դէպքի նոյնացումով:

գ- Լեզու-ոլորտ.-

  • 43 Տե՛ս Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 51:

53Բայց կենսավայր եւ կենսային ժամանակ, մատնանշուած-ուրուագծուած սկզբնապէս, պէտք չէ տանին անտեսելու Լեզուի ոլորտը, այլապէս առաջնահերթ: Որովհետեւ, ի վերջոյ, նշուած բոլո՛ր գործերուն գլխաւոր կայացուցիչը Լեզուի, Խօսքի հարցն է ու հարցադրումը: Որովհետեւ «աչքէն սենեակ / կայ / բառերուն հեռաւորութիւնը ամբողջ»:43

  • 44 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, էջեր 11 եւ 27:

54Ճիշդ է, որ Խօսքը, ի սկզբանէ եւ բոլո՛ր երկերուն մէջ, յաճախանքային յամառութեամբ կրկին ու կրկին կը բնորոշուի իբրեւ«դժուար», «անկարելի»: Տեսանք արդէն, մանաւանդ, որ այս արգելումը, սոսկ «գրողական» դժուարութիւն մը ըլլալէ անդին, կը թուի ըլլալ` ե՛ւ Լեզու, ե՛ւ կենսային աճում կասեցնող արգելք, տեղ-տեղ հասնելով միթաբանական, էաբանական հնչեղութեան: Յաջորդական այս երկերուն մէջ, անիկա իր կարգին կ’այլազանուի անսպառելի ձեւաւորումներով, որոնցմէ` ներածական այս էջերը կրնան անդրադառնալ մի քանիին միայն: Խօսք/Լեզուի ոլորտին առնչուող իմաստային բառընտանիքի մէկ պարզ համաբարբառը (ինչպէս եւ Վայրի կամ կենսային ժամանակի ոլորտներունը), կ’ըլլար ինքնին յայտնաբերիչ` գործերու մանրամասն քննութեան մը համար: Օրինակ, Հատուածներ սենեակի մասին` իր առաջին էջի քսանեակ մը տողերուն մէջ արդէն տեղ կու տայ լեզուական ոլորտէ «անձայն», «լուռ», «մութ արձագանգ», «շուքեր կը շարժին լեզուիս», «բերանը խառնարան», «լռելեայն» բառ/բառախումբերուն, լռութեան հետ խառն` բերանային ու կոկորդային հաշմումի, համրութեան, լեզուի եւ կենսային նշաններու էական խախտումի մը: Կ’երեւի արդէն, ոլորտը իր կարգին կը բանի նախորդներուն հետ իրերացոլացումի, իրերափոխաբերումի ընթացքով. անխօսութիւնը կ’արտայայտուի անվայրութեամբ, կենսային ժամանակի քայքայումով, հիւծումով - եւ փոխադարձաբար: Ինչպէս` «լռութիւն         / որ ըլլայ դէպք լեզուին մէջ / ժայթքող / բեմ ուր մենաբան միմոսներ կը մեկնեն կը կրկնեն սպանութիւնը համրին», կամ` «ի՜նչ վէրք / ի՜նչ հրդեհ / Պէյրութ / Պէյրութ / զիս ծնող / զիս բնակող / զիս սպառող ու զիս մսխող / ի՜նչ քաղցկեղ կոկորդիս...»:44

  • 45 Տե՛ս Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 71:
  • 46 Նոյն, էջ 75:
  • 47 Նոյն, յաջորդաբար` էջ 79 եւ էջ 85:
  • 48 Տե՛ս Վայրեր, էջ 93:
  • 49 Նոյն, էջ 87:
  • 50 Նոյն, էջ 147:
  • 51 Նոյն, էջ148:
  • 52 Նոյն, էջեր 148-149:
  • 53 Նոյն, էջ 99:
  • 54 Նոյն, էջ 83: Բառաստեղծումի երեւոյթը, նոյնիսկ եթէ ոչ յաճախադէպ, առկայ է Պըլտեանի գործին մէջ:
  • 55 Նոյն, էջ 79:
  • 56 Նոյն, էջ 101:
  • 57 Նոյն, էջեր 122-123:

55Խօսքի ոլորտին մէջ, անոր հետ նոյն, բայց եւ անջատ, հոս յատուկ տեղ ունի Գրութեան հարցը, Գիր-նշաններու հարցը: Արդէն Հատուածներէն` գործին առանցքը թէեւ սկիզբէն տեղ կու տայ Լեզուի ընդհանրութեան, բայց աստիճանաբար կը կեդրոնանայ Գիր-նշան ենթոլորտին վրայ, կարելի-անկարելի Գրութեան վրայ: Գրել փորձուող գրագէտը կը նախազգուշացնէ` «ես ոչ այս բառերուն մէջ ետին առջեւ կամ մէջ անդին / այլ անոնցմով սկսող անոնց ու իր պատմութիւնը պատռտուելով / պատրելով շրջուելով / կ’անցնիմ ստորադաս նախադասութեան».45 սենեակը կը դառնայ «գրուող ական»,46 պահող`«խօսքի կտորներ հակադիր / եւ խօսքի շուքեր զիրար հալածող ու ծնող իրարմէ...», եւ դեռ` «ջնջեալ / գիրերու սեմին / նշանագիրն իմաստնոց»:47 Վայրերը` նոյնքան մտասեւեռ` կը հասնի խօսքի/գիրի առանցքին, կը կեդրոնանայ անոր շուրջ: Պահ մը` «կը համբեր[է] կը սպաս[է] նշաններուն յայտնարար (...) քեզ առաջնորդող դէպի մանկութիւնը քերթուածին»,48 կ’ակնկալէ «... կղզին իբրեւ արշիպեղագոս խօսքին մէջ ուր գտաւ գետինը, ցրուածքը աշխարհին, ապաստան (...) վայր ուր խօսքը հաւաքէր ինքզինք օրէնքին մէջ»,49 բայց շուտով` «այս բոլորը կը թուին ջնջուած ըլլալ ընդմիշտ եթէ էր».50 քերթուածը` «միայն անունն էր անանուանելիին...»,51 քանի` «աղէտը փակեց պատմութիւնը քերթուածին»:52 Իսկ քերթողը կ’անդրադառնայ, որ «բիբին շուրջ անջնջելի աղտն է գիրերուն»:53 «Դժվայր»54 դարձած արշիպեղագոսի ծոցին` ան նոյնքան օտար է ահա. «կը խօսիմ լեզու մը անտեղ կը կոտրիմ խօսքին հետ կը զրկուիմ լոյսէն հովէն ոչ դուրս ոչ ներս եւ ի՞նչ մարդ գիրի որ ունիմ ոչ մէկ գիր...»:55 Քայլ մը անդին` եւ արդէն հեռաւորացումն է գրող-ենթակային` ինքնիրմէ, գացող` մինչեւ ջնջումը անոր. «Գրելը զիս կը դարձնէ անհուն օտարական / ո՞վ կը խօսի հոս / կտրտուած բաժնուած...».56 կամ` «տեսարանը կը մնայ պարապ ուր եկաք անձնաւորութիւն մը փնտռելու... ուժերը կ’այլակերպուին կը միապատուին փոխաբերութեան մէջ որ եմ»:57

  • 58 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար» (բ. տպ.), էջ 29:
  • 59 Նոյն: Չմոռնալ, որ գրագէտին բանաստեղծական վաստակի առաջին հիմնաքարը, հոգ չէ թէ ո՛չ առաջին անջատ հրատ (...)

56Տեղագրութիւնը իր կարգին կը հաստատէ առնչութիւններ` յարակից ոլորտներուն միջեւ, յաւելեալ կապով մը զանոնք առնչելով սկզբնական Դէպք-Աղէտին` անոր հասանելի, ապրուած յարացոյցին` «Քանդուող Քաղաքին». միանգամայն յանգելով խօսելու փորձի «անկարելիութեան»: Երկի «Յետ-գրութիւն»ը58 կը տարազէ այս յանգումը, նախ անդրադառնալով Դէպքի բնոյթին. «Խօսիլ դէպքը անչափելի արարք մըն է, անօրէն... Կարելի չէ նոյնանալ դէպքին, զայն ունենալ, տիրապետել, բնակիլ անոր մէջ... Դէպքը է...»: Իսկ լեզուի դիրքն ու վիճա՞կը` Դէպքին հանդէպ. «բանալ լեզուն բրտութեան առջեւ, իր հաւանական ռիսքերով, ահա անհրաժեշտութիւնը... Պէտք է մշտապէս  հսկել, բռնանալ լեզուին վրայ, «բռնաբարել» անոր քերականութիւնն ու ծէսը... Թերեւս ասոր համար այդ լեզուն կը յայտնուի իբրեւ օտար լեզու մը, հակալեզու մը բանող լեզուին մէջ»:59

  • 60 Տե՛ս Հատուածներ հօր, «Կամ», թ. 3-4, էջ 58:
  • 61 Նոյն, էջ 65:
  • 62 Տե՛ս Վայրեր, յաջորդաբար` էջ 68 եւ էջ 113:
  • 63 Նոյն, էջ 70:

57Աղէտը Մահ է նաեւ, ի հարկէ: Միւս երկերը, պարբերաբար` իրենց ամբողջ տարածքին, բայց մանաւանդ «Հատուածներ հօր»ը` յաւելեալ խտութեամբ, փնտռուած- կանչուած կերպարի մնայուն բացակայութեան խորքին վրայ` այժմէացած, ներկա՛յ դարձած Աղէտը, Դէպքը կը քերթեն - ապրուած Մահը. «Ոչինչ ըսաւ կամ հաւանաբար խուլ, կոկորդէն բռնուած խօսեցաւ անլսելի, թերեւս պոռաց: Չլսեցինք: Յետոյ մեռաւ: Չլսեցինք: Յետոյ հայրիկը մեռաւ»:60Բայց ինչպէս Աղէտը` ինք, նաեւ Մահը, «պահ» ըլլալէ անդին, կամ առաջ, մնայուն վիճակ է, մնայո՛ւն Դէպքն է. «Չկրցայ քեզ կոչել բնաւ, քեզ կանչել: Դուն: Ծանօթ եւ անծանօթ շուք մըն էիր... Կարծես անկարելի էր մեզի խօսիլ ծագումին հետ...»:61 Վայրերու մէջ նոյնպէս կը հանդիպինք յոգնակի, կրկնուող այս մահերու յաճախանքին. «ամէն աղէտի հետ կրկնուող կ’աղեկիզէ աղէտը նախկին», կամ` «ամէն սկիզբի մէջ կայ խեղդամահ մը կորսուած»:62 Ու քիչ անդին` ցնցիչ խտութեամբ շրջումով մը` «մեռելներ զիս կ’ապրին»:63

  • 64 Տե՛ս Հատուածներ սենեակի մասին, յաջորդաբար էջ 93 եւ էջ 95:

58Հոս, սակայն, լրացուցիչ նշում մը: Հատուածներ սենեակի մասին կ’աւարտի արձանագրումովը նոր տարրի մը, շարժումի մը, որ վերը կամաւ շրջանցեցի, եւ որ պիտի ընդգծեմ հո՛ս, զայն բնորոշելով իբրեւ գերագոյն գրաւ մը, «յենում» մը` Լեզուին վրայ: Այսպէս. «կը մօտենայ սենեակին  կը կենայ դրան սեմին վրայ եւ յանկարծ սրընթաց ու մեծցող խորանարդը սենեակին կը մօտենայ կը մօտիկնայ անպարփակելի կը մտնէ բերնին մէջ լեզուին»: Քիչ անդին` արդէն` «ամէն բառ պատուհան [է] մութին վրայ»:64 Ասոնցմով շրջանակուած` հետեւող վերջին տողերը, արդէն վերը մէջբերուած` Ներս-Դուրս երկուութեան առիթով, կը ստանան նոր շեշտ ու նոր տարողութիւն:

  • 65 Պարզ է` այս առաջադրանքը, հոս, չի շփոթուիր «գրականութեամբ ինքնափրկում» իրագործելու գրա-մտածողական ծ (...)
  • 66 Տե՛ս Վայրեր, յաջորդաբար` էջ 152 եւ էջ 153:
  • 67 Նոյն, յաջորդաբար` էջ 154 եւ էջ 156:

59Վայրերու աւարտին նոյնպէս նկատելի է այսպիսի շարժում մը, ոստում մը, դարձեալ իբր Լեզուին վրայ յենելու, գրաւ մը հաստատելու քայլ.65 «վերսկսիլ, գրել, կը տանիմ այլաբան ու տարաբնակ լեզուն անապաստան, ազատ, լոյսին դէմ, ու դուրս գրքէն»: Գրագէտը կը սահմանուի իբր «պատանդը կղզիի խօսքին եւ վտարանդին եւ անոր վկան անլսելի»,66 որ թէեւ «կը գր[է] լեզու մը մեռած», բայց եւ «ըլլայ հովով լոյսով աղով անձրեւով թանձրացած թրծուած ժողովեալ ժամանակագիրք»:67 Հոս, մարտահրաւէրի շեշտով բանաձեւուած դրական առաջադրանքը` ըլլալու «կղզիի խօսքին պատանդը եւ վտարանդին եւ վկան», կը բացուի Դուրսին, անգամ մը եւս` «կը մտնէ դուրս», ու` կրնամ աւելցնել` միանգամայն մատնացոյց կ’ընէ գալիք «թանձրացեալ թրծուած ժողովեալ ժամանակագիրք»երու: Ասով, 70-ականներու այս երկերը ուղղակի կը կամրջուին 80-ականներու արձակի համառօտ, բայց կարեւոր մի քանի հատուածներու, ու անոնց ընդմէջէն արդէն` առաջին վէպերուն:

դ- Հաւաքական փորձառութեան մը արձագանգը.-

60Այսպէս, լեզուի կորուսումը, ինչպէս վայրի եւ կեանքի ժամանակի խախտումը, կը վազեն այս երկերու տարածքին, կը ծածկեն ամբողջ այդ տարածքը Աղէտի ստուերներով:

61Անոնց մեկնաբանումին համար փոխնիփոխ գործածուած էաբանական-միթական բացատրութիւնները, ինչպէս եւ յղումները  գրագէտ-անհատի կենսափորձին (խօսքը հոգեմտաւոր կենսափորձի մասին է, ոչ պարագայական-կենսագրական, որ անշահեկան կ’ըլլար հոս ու անյարիր, անբաւարար), չեն հասնիր սպառելու երկերու նիւթը: Ու երկրորդ ընթերցումով մը` անմիջապէս ու ինքնաբերաբար` առանց յատուկ նպատակադրումի, անոնք մատնացոյց պիտի ընեն նաեւ հաւաքական տագնապի մը ուղղութեամբ: Այսինքն` հաւաքական հնչեղութեամբ ամբողջ աշխարհի մը, Եղեռնի մը մէջէն անցած, Սփիւռք դարձած մարդկային-ազգային խումբի մը տռամին:

62Մինչեւ հոս ներկայացուած տարրերը, ուրեմն, անհատ-գրագէտի սեփական խոր փորձառութիւնը ըլլալու կողքին, կրնան ընթերցուիլ իբրեւ հաւաքական փորձառութիւնը այն համայնքին, որուն ինք պատկանած է, որու ծոցին ընթացած է իր աճումը: Ու գրականութեան լեզու եւ ապրումներ իր մօտ, բնականաբար, զարգացած կ’ըլլան նաեւ հաւաքական վիճակներու ընկալումին մէջէն, հպատակող ցոլացումի, կամ արդէն` հակազդեցութեա՛ն օրէնքի մը: Անվայրութիւն, անհայրութիւն եւ համրութիւն` վերհանուած այս մայր գիծերը, այսպէս, կը գտնեն իրենց համարժէք տարրերը` հաւաքական մակարդակի վրայ: Այսպիսի ընթերցումի առիթ կը գտնենք` նշուած բոլոր գործերուն մէջ առաւել կամ նուազ, նոյնիսկ բաւարարուելով ցարդ կատարուած մէջբերումներով, որոնց չեմ վերադառնար հոս:

63Նախ` մինչ-80ական երկերը: Ասոնք, մանաւանդ բռնուած` միջին-արեւելեան շրջանակի մէջ, կրնան կարդացուիլ` հոն աճող սերունդին պարտադրուած, իներսիայով երկարաձգուող հոգե-մտաւոր տարագրութեան, ներանձնացեալ որբութեան, մշակութային օտարման լոյսին տակ: Բնական էր, որ երկհերձ հոգեկառոյց եւ ներամփոփ «դժբախտ գիտակցութիւն» տիրող ըլլային այս երկերուն մէջ, հարազատ արտայայտութիւն` սփիւռքեան առարկայական կացութեան մը:

64Նշուած-մէջբերուած բոլոր այս երկերու խոր դրականութիւնը` գրականութեան լեզուին եւ գրական լեզուամտածողութեան մէջ իրենց իրագործած յեղափոխութիւնն է, գրականութեան նոր լեզուի, նորորակ արեւմտահայերէնի մը բծախնդիր մշակումը` աստիճանական ու անյողդողդ: Ասիկա` ի հեճուկս միջավայրի կրկնողական, յետաշրջական գրեթէ համատարած միտումին ու ճնշումներուն: Անպիտակ գրականութեան, ամեն գնով ջերմանոցային գոց ապակեզանգէ դո՛ւրս ծլիլ-աճիլ յաւակնող անբարդոյթ, ո՛չ «մեր չափերով» գրականութեան մը առաջադրանքը - որ անշուշտ միայն նոր լեզուի, նոր հայերէնի մը ստեղծումէն կրնար անցնիլ, անտեսուելու ու հալածուելու գնով: Այս հրամայականին խոր գիտակցումն ու ստանձնումն է որ, կը հաւատամ, կ’ուժականացնէ Պըլտեանի մինչ-80ական երկերու` վերը ակնարկուած եզրափակումները - ատով իսկ զանցելով մարդկային տագնապանքով այլապէս խցուած իրենց հորիզոնը։

ե- Անցումի փուլ.-

  • 68 Տե՛ս աւելի վեր` ծնթգրթ. թ. 18:
  • 69 Խօսքը Պղատոնի օգտագործած միթոսներէն Էր Հայը (ֆրանսերէն թարգմանութեամբ՝Er l՚Armenien) առասպելին մաս (...)

65Մինչեւ հոս` ջանացի նշել առաջին տասնամեակի երկերու «բացուածքը» դէպի մեզ հետաքրքրող ապագայ փուլերը: Անմիջապէս հետեւող` 80ականներուն յօրինուած երկեր,68 եզական «Հատուածներ հօր» գործին հետ, եւ իրենց անձուկ ծաւալին խոտոր համեմատող հարստութեամբ մը, արդէն կը բերէին նոր որակ, նոր արձակի մը եւ գրողական նոր աշխարհի մը խոստումը` նախորդներու համարկումով երաշխաւորուած: «Ձիթենիին վիճակները» կը նախանշէր պատմողի եւ վկայի կոչումներ: «Լուծմունք կշռոյթի», «Հոն, վերը» եւ «Ուսմունք պարտէզի», առանց ժխտելու գրագէտի ու մարդու տռամային լարումը, կը նշէին յանգում մը` որ հասարակ եզրով մը կրնար բնորոշուիլ իբրեւ լիութիւն, հասունութիւն: Նոյնը` արձակներու այս շարքը փակող «Հինգերորդ եզր»ին համար, որ` միանգամայն` կ’աւետէր հոգե-մտաւոր ճգնութեամբ վերանուաճուած անցեալի ստանձնումը` մութ աշխարհէն դարձած եւ յիշողութիւն վերագտած միթական հերոսի ոգեկոչման ընդմէջէն, եւ որ հատորին կու տար իր անունը`Էր:69 Իսկ շարքի «Ցրւում» խորագիրը, արձակի տարբերակումներուն ակնարկութենէ մը անդին, բովանդակութեան դրական հնչեղութեամբ, կը նշէր ստանձնումը սփիւռքեան Կացութեան:

66Ա՛լ գետինը պատրաստ էր` անցեալի ու «մեկնածներու» ոգումին, ոգեկոչումին, նոր ակնարկով եւ նորոգուած ու դե՛ռ նորոգելի լեզուի մը մէջէն` անոնց ստանձնումին: Ու ատով` մանաւանդ` ցարդ անվաւեր, օտարեալ մեր ցրօնք-ներկայի վաւերացումին: Վաւերագրումին:

  • 70 Տե՛ս աւելի վեր, ծնթգր թ. 5: Ապա եւ` աւելի վար` Մաս 4ի մուտքի պարբերութիւնները:

67Ճիշդ է, որ վիպողի դիրքը, ոգեկոչումի կեցուածքը` կ’ենթադրեն պատում, կ’ենթադրեն ասք: Պայմանաւ, սակայն, որ այս եզրերը ընկալուին լրիւ տարբեր` տարրական իրապաշտութեան այն պատկերացումէն, ուր առհասարակ կը տեղադրուին:70 Հոս խօսքը, միագիծ, սովորական պատումէն հեռու` հոգեմտաւոր այնպիսի արարքի մասին է` ուր «իրական»ը կը փոխակերպուի ստեղծականով, ուր Ժամանակը ինք` դուրս կը յորդի ժամանակագրական շրջանակէն: Պատումը ուրեմն վիպում է, իր` Պըլտեանին նախընտրած մէկ եզրով` յօրինում, որ կը յեղափոխէ ե՛ւ արձակի կառոյցները` շարահիւսութիւն, կէտադրութիւն..., ե՛ւ վէպի իսկ կառոյցը, անոր ժամանակային շրջանակը: Այս ընթացքը զուգահեռ կ’ընթանայ արդէն` պըլտեանական արձակի (բանա)ստեղծական մնայուն շեշտին հետ. ճիշդ պիտի ըլլար ըսել` կը նոյնանայ անոր հետ - լեզուա-հոգեմտաւոր միակ գործընթացի մը մէջ:

3- ԵՌԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ՎԷՊԵՐԸ՝ ԻՐԵՆՑ ԲԵՐԱԾ ԱՐՁԱԿԻ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄՆԵՐՈՎ...

68Սեմեր, Հարուածը եւՆշան՝ երեք այս երկերէն ամեն մէկը կը կայացնէ ուրոյն գրողական ծրագիր, արձակի ձեւերու համապատասխան մշակումով, տարբերակումներով: Շահեկան պիտի ըլլար տեսնել իւրաքանչիւրը իր արձակի յատուկ փոխակերպումներով` միշտ առնչուող տուեալի գրողական էական ծրագրին:

69Արձակի ձեւերու, եւ անոնց մէջ` լեզուի գործածութեան քննարկումիս համար, առաջադրանքս է նաեւ` մնալ երեւութաբանական նկարագրութեան մը վրայ, խուսափելով գրա-վերլուծական յատկապէս լեզուա-կառուցաբանական թեքումով դպրոցներու «ընթերցում»ի ծանր սարքերէն, յաճախ գաղտագիտական...: Պիտի բաւարարուիմ քննելով` երեք վէպերէն իւրաքանչիւրին մէջ` խօսքի աղբիւրները եւ խօսքի մակարդակները կամ տեսակները - նաեւ անոնց յարաբերութիւնները, ուղղակի` իրերաթափանցումները:

70Այսպէս, Սեմերը, իր բաղադիր կառոյցով, ուր երեք անջատ-առնչակից գլուխներ «Էլմոն», «Վերժին» եւ«Անթիքա», իրարու կը յաջորդեն, իբր ամբողջութիւն մը` կը հպատակի գրողական ուրոյն ծրագրի, համապատասխան գրութենական կարգով մը: Մեկնակէտ ունի ընտանեկան աւանդ լուսանկարներու տրցակ մը, որուն վրայ գրութիւնը «կը բանի»` միախառնելով-բաղադրելով խօսքի մի քանի աղբիւրներ ու մակարդակներ.-

  • նախ` խօսքը աւանդաբեր վկայի մը (որուն մայրական խօսք ըլլալը, արդէն գուշակելի, քայլ առ քայլ կը հաստատուի էջերն ի վար).
  • ապա խօսքը` այդ վկան ունկնդրող, անոր պատգամը արձանագրող «հեղինակին» (այս վերջին եզրը` հոս գործածուած համառօտումի-պարզացումի սիրոյն. աւելի վար` կը փոխարինուի «վիպող»ով).
  • յետոյ` վիպողին կողմէ` հետախոյզի խոշորացոյցով քննութիւն-մեկնաբանումը լուսանկարներուն եւ անոնց ընկերացող սկզբնական վկայութեան.
  • ասոնց հիւսուած` նոյն վիպողին անմիջական խորհրդածութիւնները` վկայի խօսքին եւ լուսանկարներու ձգած տպաւորութիւններուն շուրջ.
  • եւ, վերջապէս, միշտ` վիպողին կողմէ, զուգահեռ ընդլայնումը` ի՛ր կատարած «լուսանկարումը» ներքին աչքով, ներքին ոլորտէ մը, որ աւանդի լուսանկարներու անյայտ նկարիչին հասանելի չէր - ասիկա կազմելով վիպումի, յօրինումի էական իր բաժինը:

71Այս ներքին «լուսանկարումի»` վէպերու կառուցուածքին վրայ ունեցած հիմնարար ազդեցութեան մասին` աւելի վար:

  • 71 Այս արձակի բնորոշման սակաւաթիւ փորձերէն` հոս կ’ուզեմ բացառապէս յիշատակել Գր. Շահինեանինը. «...երան (...)

72Խօսքի աղբիւրներու, այսինքն` «խօսող»ներու, փոխնիփոխ օգտագործումը, ինչպէս խօսքի մակարդակներու յաճախակի իրերաթափանցումը, ու յատկապէս` արձանագրող-վիպողի լեզուի յաճախակի ներգրաւումը աւանդող-վկայի զրուցային-ժողովրդական լեզուէն,- այս բոլորը կ’իրագործեն սերտուած եւ համակարգային, սակայն իբր արդիւնք` ամենայն բնականութեամբ բանող զանցումը աւանդական արձակի պայմանականութիւններուն, ուղղակի անոնց ոտնահարումը: Խօսքի նախնական, սինքրէթիք վիճակի վերանուաճում մը` որ նաեւ կ’օգտուի կէտադրական եւ շարադասական միշտ նպատակամղուած զանցումներէ, բայաժամանակներու, դերանուանադէմքերու եւ լեզուական այլ տարրերու շրջումներէ, միախառնումներէ, որոնց մանրամասն քննարկումը ա՛լ մեզ պիտի շեղէր դէպի ձեւաբանական-շարահիւսական քննարկումի մարզը: Կարեւորը հոս` այն է, որ նշեալ յատկանիշները միասնաբար կ’երաշխաւորեն եռագրութեան պըլտեանական արձակի ազատութիւնը, ինքնուրոյնութիւնը:71

  • 72 Տե՛ս Սեմեր, էջ 65:
  • 73 Նոյն, էջ 70:
  • 74 Նոյն, էջ 79:
  • 75 Նոյն, էջ 119:
  • 76 Նոյն, էջ 136:
  • 77 Նոյն, էջեր 208-209:

73Կը բաւարարուիմ ուրեմն մասնակի անդրադարձով մը, համապատասխան օրինակներով: Այսպէս է` վկայի ժողովրդական-խօսակցական լեզուին եւ հեղինակային-գրական լեզուին համախառն գործածումը, անմիջականօրէն իրերայաջորդ նախադասութիւններու մէջ, առանց անջատիչ նշաններու, եւ դեռ ընկերակցուած` խօսակից քերականական դէմքերու մէկէն միւսը անուղղափառ անցումներով: «Թերեւս, ուրիշ պատճառ մըն ալ ըլլալու է. Վերժին մեռած է երբ դուն չէիր ծնած, շատոնց, աստեղ մեր նոր եկած տարիներուն: Ասիկա յաւելեալ դժուարութիւն մըն է, եթէ կ’ուզեմ ըլլալ դրական, չհեռանալ հաւաստիին, ստոյգին սահմաններէն»:72 Այս անցումները, այս զանցումները յաճախակի են. հազիւ էջ մը անդին` կը կարդանք. «Կ’ուղղէ յիշողութեանս մէջ սպրդած սխալը, ըստ որուն հազիւ քանի մը տարուան տարբերութիւն կայ քոյրերուն միջեւ: Տա՞սը տարի, տասնհի՞նգ տարի, որոնց ընթացքին անոնց մայրը, քու նենէիդ մաման, իմ ու Մարիամին մեծ-մաման, յղացած է չորս տղաք...»:73 Երբեմն, խօսքի «ժողովրդական» աղբիւր-մակարդակը յանկարծ կը բաղադրուի, կը հիւսուի փաստագրական նիւթի մէկ պատառիկին` համապատասխան ոճով տրուած, ատոր վրայ բարդելով նաեւ ոստոստումը քերականական դէմքերու միջեւ. ինչպէս` ահա. «...վարախա, փինէս, հաւնոց ըսէ սըւոր` հոն պիտի չփտէինք եա, մնացեր են ատ տաքին, ատ խոնաւութեան, գարշահոտութեան, ճանճաստանին, զիպիլին / խոտաբուտ կեանքին եւ քէմփի ախտաժէտ աղբակոյտին / պիտի տարազէ վեհափառին վսեմաշուք ձայնը, շեշտովը, ծանրութեամբը վիրաւոր ազգապետի մը...»:74 Վկայի ձայն-լեզուն, միշտ խօսակցական-ժողովրդական, մէկ կողմէ ընդհատուած` վիպողի խօսքով, միւս կողմէ ապա` կը միախառնուի հին պատմիչներու գրաբարին, ստեղծելու համար իր անսպասելիութեան մէջ տպաւորիչ, ցնցիչ գրութենական հիւսք մը: Խօսելով Ֆրանսա մահացած զարմուհի Մարիամի գրած յուշերու տետրակին մասին, ձայն-վկան` «... տեսնայի՜ր... կարենար` էջ առ էջ պիտի նկարագրէր ձեռագիրը, Մարիամին կանոնաւոր գիրով գրուած (...) ինչպէս կ’ընէին ժամանակին հին, գրեթէ անանուն պատմիչներ, գրելով / ժամանեցին մեզ աւուրք չարչարանաց...»:75 Իր բովանդակութեամբ, բայց եւ լեզուական բաղադրութեամբ անզանցառելի է «Վերժին» գլուխը փակող «Յիշատակագիր»ը. «Համար ամացս վարուց Վերժինի երեսուն եւ երկու կամ երեսուն եւ երեք: Ի թուականութենէ Հայոց ելից ցմահ ամք տասն կամ տասն եւ մի.../ Կարելի է այսպէս, ապագայ շիրմաքարի մը համար, յօրինել մահուան, ծննդեան թուականներ...»:76 Աւելի անդին, «Անթիքա» գլուխին մէջ`  «...խռովութիւնը բոլորովին փարատած է դէմքէն, աչքերը կը փայլին, ինչպէս Էրզուրումին լեռներուն ձունը գարնան ձունհալին...».77 ալեհեր հերոսուհիի նկարագրութիւնը գրական իր հայերէնին ոգեկոչական տարրեր կը հիւսէ Բարձր Հայքի բարբառով...:

74Հարուածը վէպին արձակը, որոշ տարբերակումով, բայց միշտ ամենայն բնականութեամբ` կը պահպանէ լեզուական աղբիւր-խօսողներու եւ համապատասխան մակարդակներու այս սինքրեթիք միացում-կամրջումները: Բայց, նոյն ատեն, իր նախորդին համեմատած, կը ներկայացնէ ուրոյն գիծեր:

75Նախ` անիկա կ’ազդուի կառուցման ձեւի համար կատարուած ընտրանքէ մը. «գրողական» որոշ դրդումներով. իր որոշ մասերուն մէջ` կը ներկայանայ իբրեւ լրագրական խոյզ, ուր տուեալ դէպքի յաջորդական վկաները կ’արտայայտուին` առիթ տալով «լրագրող»ին` մէջէմէջ ճեպագրելու իր դիտողութիւնները: Ասկէ` տեղ-տեղ երեւցող լրագրական-առարկայական արձակի տարրեր:

  • 78 Տե՛ս Հարուածը, էջ 24:
  • 79 Նոյն, էջ 34:

76Այս տարրերու կարգին կարելի է դասել «երկաստիճան» պատմողի ձեւի մը կիրարկումը. ձեւ մը` ուր պատմողը ինք` խոյզը կատարող ենթական չէ, զայն լսող երկրո՛րդ պատմող մըն է - ինչպէս պիտի երեւի հոս. «Ամեն անգամ որ յաջողեր եմ մտաբերել, կըսէ, պահն ու տեսարանը այդ օրուան, փորձեր եմ որոշել...»,78 կամ ուրիշ տեղ` «... գետինը կուտի կեղեւներ, ծխախոտի մոխիր, ստուերի պատռուածքերուն խառնուած, / կըսէ, / հայրիկը բերանը չէ բացած...»:79 Այսպէս, ուղղակի նախադասութեան ու տողին մէջ տեղադրուած, կա՛մ տողատումով անջատ տող-պարբերութիւն կազմող, «կըսէ»ները, իրենց այս յաճախակի մուծումով, կը մասնակցին առարկայական հեռաւորութեան մը տպաւորութեանը ստեղծումին:

  • 80 Նոյն, էջ 265:

77Վէպի որոշ մասերուն վրայ տարածուող` պատմողի երկատման այս երեւոյթին կրնան նաեւ ընկերանալ աւելի կրճատ, աւելի կտրատ պարբերոյթ մը, վկայաբերման գլուխներուն մէջ` ժողովրդական-բարբառային լեզուախաւերու օգտագործումը...: Սակայն իր միւս` հոգեմտաւոր ոլորտի մթին խաւեր խորազննող մասերուն մէջ, վէպը կը հակի աւելի՛ վերլուծական բառամթերքի մը, նաեւ աւելի երկարաշունչ ու բազմահուն պարբերոյթի. «Խօլ ցանկութենէ մը մինչեւ անոր իրագործումը ընդարձակ, շատ երկար ճամբայ մը կայ որ կ’անցնի դժոխքէն ու երկինքէն, յամենայն դէպս լաբիւրինթոս մըն է, տան մը մէջ զարգացող եւ հոն փակուող ինքնիր վրայ (...): Գուցէ ուզեր էր անհետանալ, ջնջուիլ, նմանիլ միւսներուն, անոնք որ կային, օր մը, երկուք, չէին լար, չէին խնդար, օրօրոցէն կ’երթային երկինք կամ փոս, իսկ կը մնար, կ’ապրէր ինք փոխանորդագրութեամբ, անոնց տեղ, անոնց համար. կը խորանար ինքն իր մէջ, բայց ո՞ւր, կը հետեւէր կոկորդն ի վար կամաց-կամաց իջնող, ներսերը տարածուող, ճիւղաւորուող կրակի մը, սառոյցէ սլաքի մը, սլաքներու...»80  - ու այսպէս շարունակուող...

78Նշանի գրութեան սարքը, պահելով պըլտեանական վիպական արձակի բնորոշ դարձած՝ արդէն նշուած ձեւային ընդհանուր յատկանիշները, իր կարգին կը զանազանուի ուրոյն գիծերով:

79Ասոնցմէ գլխաւորը, հաւանօրէն, աւելի՛ եւս նրբակերտ բնագրի մը եւ երկարաշունչ, լայն պարբերոյթի մը առկայութիւնն է, բխող` այս վէպի աւելի «եսակեդրոն», աւելի անմիջականօրէն ներհայեցական եւ վերլուծական ուղղութեան հրամայականներէն, որ կը տարածուի գլուխներու մեծ մասին վրայ, տեղ-տեղ նօսր, տեղ-տեղ ալ համատարած խտութեամբ, ըլլա՛յ անմիջական զգայութիւններու կամ տպաւորութիւններու, ըլլա՛յ զգացական թէ մտածողական աշխարհի հեռաւոր, մութ ու խոր շարժումներուն առնչուած - երբեմն ե՛ւ մէկն ու միւսը` նրբահիւս բաղադրութեան մը մէջ:

  • 81 Տե՛ս Նշան, էջ 9:
  • 82 Նոյն, էջ 242:

80Ու ասիկա` սկսած իր առաջին տողերէն, եւ փոյթ չէ՝ շատ փոքր երեխայի մը գրկուած ըլլալու տպաւորութիւնները հաղորդելու համար իսկ. «Դեռ կը քրքջայ, / խնդուքը կը պայթէր ականջիս մօտիկ, շատ մօտիկ, կ’այրէր, սուր ցաւի զգայութիւն մը կը տարածուէր այտերուս վրայ, ճնշող միսերու ջերմութեան մը հետ, կարծես պիտի խեղդուէի, չէի կրնար շնչել, քիթս ազատ պահել, չէի կրնար պոռալ, հեռացնել դէմքս փակող, սեղմող, գրեթէ իրեն խառնող այդ թանձրութենէն, քրտնած, ինչպէս երազի մը մէջ, երբ անհուն շուք մը կը հակէր վրաս, կը կոխէր անհակակշռելի ուժով բերնիս վրայ, չէի կրնար անջատել բազուկներս, բռնուած, բանտարկուած, անկարող` դիմադարձելու, հակազդելու ծանրութեան»:81 Կամ` աւելի ուշ` արբունքի նախօրեակի անտարազելի, անշօշափելի տպաւորութիւնները տալու համար. «Կ’ապրէի, ինչ որ կ’ըսեն կեանք, կ’ենթարկուէի անոր թափին ու ռիթմին, բուսային աճ մը, ուռճացում մը, թէեւ թերեւս արդէն միայն կը սերտէի զայն, բան մը կը սերտէր իմ մէջս (...), կը քննէր, կը զննէր, եւ ես կը հետեւէի միայն անոր (...), կը խարխափէի, կը պատրաստուէի միայն աչքերս բանալու, դժուար, շատ դժուար արարք, ընդունելու ինչ որ կու գար...»:82

81Արձակի այս տիպերը, աւելի ատակ` ներհայեցական զննումի, նուրբ տպաւորութիւններու տարազումի, ուրեմն հոս աւելի ներկայ են, աւելի յաճախադէպ: Բայց իրենց կողքին` առկայ կը մնայ համայնքի «իրական» կեանքը պատմող արձակը - ասիկա եւս կնքուած` վաստակին բնորոշ ընդհանուր գիծերով:

4- ... ԵՒ ԳՐՈՂԱԿԱՆ-ԳՈՅՈՒԹԵՆԱԿԱՆ ՁԵՒԱՒՈՐՈՒՄՆԵՐՈՎ

82Պըլտեանական զգայնութեան կիրարկած` կեանքի «ընթերցման ցանցերը» եւ անոր մեկնաբանման համար մեր որդեգրած-սահմանած գլխաւոր ոլորտները, առնչուող` վայրի, կենսային ժամանակի եւ հաղորդակցութեան` լեզուի, խօսքի ու գիրի,- հոս կը ներկայանան, կամ աւելի նպատակայարմարօրէն կրնան ներկայացուիլ` քիչ մը տարբեր դասաւորումով: Այսինքն, իբրեւ անոնց հիմնական հիւսուածք եւ մեր քննարկման մեկնակէտ հայցարկելով վերիններէն երկրորդը` «կեանքի Ժամանակի» ոլորտը - մինչ միւսները կ’երեւին անոր շրջանակին մէջ, իբրեւ լրացումներ: Վիպողին համար, առաջնահերթ է վկայել իր տեսածն ու ապրածը, արտաշխարհէն թէ խոր մղումներէ եկող, թէկուզ լրիւ ինքնուրոյն շրջանակումով մը: Այս ոլորտը իր հէնքին մէջ կը հիւսէ ու կը ցոլացնէ ենթակայի զգայնութեան ամբողջ սարքը:

83Երեք վէպերուն մէջ, կ’ըսէի, կը կիրարկուի նախորդ շրջանին աստիճանաբար հասունցած-յայտարարուած, գոնէ նախապատրաստուած վկայ-պատմողի կեցուածք մը: Շեշտելով նաեւ, որ ասոր ենթադրած պատումի, ասքի մը գործարկումը, հեռու` տարրական իրապաշտութեան դիրքերէն, եւ ինքնուրոյն արձակի մը մշակման առընթեր, հարստացած է վիպումի, յօրինումի` տարբեր պատկերացումով մը:

  • 83 Պըլտեանական վէպի կառոյցի յատկանիշներուն ընդհանուր կերպով անդրադարձած են յաջորդական գործերուն նուիր (...)

84Այս պատկերացումը, արդէն վերը բնորոշուած` իրմէ իսկ փոխ առնուած «ներքին լուսանկարում» եզրով, կը կայանայ կեանքի այս ժամանակը փոխակերպելու մէջ, կերպարներու եւ դիտողի հոգե-մտաւոր իրականութեան եւ մղումին համաձայն` զայն ենթարկելու` տրամաժամային շարժումներու - խտացումի, ընդլայնումի:83 Այսպէս, վէպը, կերպարի մը պատկերման մէջ, մէկ էջէն միւսը, կամ` նո՛յն պարբերութեան մէջ իսկ` տողէ տող, յաջորդաբար կ’ընդգրկէ անոր կեանքի ժամանակին ներկան ե՛ւ հնագոյն մէկ հանգրուանը, այս կամ հակառակ ուղղութեամբ, մէկէն միւսը անցումը ապահովուած` յիշողական, զգայարանական թէ այլ զուգորդումով մը: Կամ խախտիլ` ներխուժումովը իրականութեան այլ ենթոլորտի մը, որ քիչ անդին պիտի բնորոշեմ առասպելի եզրով: Կամ դեռ` խաչաձեւուիլ ուրիշի, ուրիշներո՛ւ ժամանակով - սկսած` վիպողէն, որ կրնայ միջամտել` տուեալ պահու մը, ներդաշնակ շարժումով մը հոն մուծել իր սեփական բաբախումը - իր ժամանակը:

  • 84 Բնորոշ օրինակներ կը գտնենք «Ձիթենիին վիճակները» արձակին մէջ: Տե՛ս մէջբերումը` ծնթգրթ. 20ի համապատա (...)

85Վիպումի փոխակերպիչ այս տարրը, որուն առաջին կիրարկումներուն կը հանդիպինք կանուխէն,84 կը վարէ եռագրութեան երեք վէպերը, թերեւս յաւելեալ  շեշտումով` երկրորդին ու երրորդին մէջ: Ի դէպ. անիկա գործօն պիտի մնայ նաեւ գալիք վէպերու կառուցումին մէջ:

ա- Կեանքի ժամանակը.- Առասպելեալ գոյութիւն եւ իրական-ներկայ կեանք

  • 85 Տե՛ս Սեմեր, էջ 9:

86Այսպէս, Սեմերը առաջին պատասխան մը կը բերէ «ժողովեալ ժամանակագիրք» խոստացող նախնական առաջադրանքին: Ու կը բերէ` հոծ ու այլազան նիւթի մը մշակումով: Հոս վկայաբերուած իրադարձութիւնները, յատկապէս երեք գլուխներէն առաջին երկուքին մէջ, պատահեր են նախքան արձանագրող ժամանակագիրին ծնունդը («երբ դուք չկայիք»,85 պիտի ըսէ երկի հովանաւոր մայրական ձայնը): Մինչ երրորդ գլուխը, մեծ մասամբ, կ’ընդգրկէ անցքեր` իր ժամանակէն, որ կը մշակէ-կը ներկայացնէ ականատեսի, երբեմն եւ մասնակիցի հանգամանքով:

87Առաջին այս երկու գլուխները՝ «Էլմոն» եւ «Վերժին», սակայն աւելի եւս խիտ են սեփական գոյութեա՛ն բաբախումներով: Այս փաստը կը թուի յարակարծիք, փարատոքս: Այդպէս է միայն առերեւոյթ: Այս գլուխներու նիւթը, մանաւա՛նդ` «Վերժին»ինը, նուիրուած է երբեք չճանչցուած, իբրեւ հեքիաթ աւանդուած մեծ մօր մը կենդանագրին ու «վարք»ին, մինչ «Էլմոն»ի նիւթը` աւելի երկար ապրած մեծ մօրաքրոջ մը ուրուանկարն է, հեռաւոր գիծերով յիշուող` մանկութեան օրերէն: Վերժին խորագոյն կապերով կը կապուի պատմողի հոգեկան աշխարհին, իբրեւ առասպելեալ նախամայր մը, որ իր թոռան հոգեմտաւոր կեանքին վրայ կը տիրէ, կը հսկէ գոյութենական (կրնայի ըսել` գոյազանցական...) ենթոլորտէ մը: Ատկէ` այս գլուխին, այս զոյգ գլուխներուն ուժգնութիւնը, պատկերման եւ վարքի պատումին ստացած թափը:

88Միթական այս հսկիչներու կողքին` դրուած է Անթիքան, թաղի տարեց, ինքնատիպ անհատականութեան տէր կիներէն, եւ որ` թէեւ ընկալուած իբր փոխ-մեծ մայր մը` կը մնայ նուազ մտերիմ կերպար, գոյութենական էական ոլորտէն անմիջպէս դուրս: Նաեւ նուազ խորհուրդով ու թափով` վիպումի-յօրինումի նուազող լուսանցքով մը: Իր շահեկանութիւնը ա՛յլ է. աւելի՛ պատկանիլը` պատմողի ժամանակակից, իրական թանձրացական ոլորտի մը. առիթ տալը` ստեղծելու համայնքի մօտիկ անցեալի ու ներկայի որմնանկարը. ճղակոտոր, տարագիր մնացորդացի մը փորձերը` իրեն վայր ստեղծելու: Որմնանկար` որ պիտի շարունակուի, պիտի տարածուի եռագրութեան միւս երկու վէպերուն մէջ, այլազանուող երանգներով ու մթնոլորտով, աւելի «իրական» - թէեւ միշտ` փոխակերպուած ժամանակային սեփական կնիքով: «Անթիքա»ն, միւս երկուքի առասպելական, միանգամայն եւ ողբերգական եղանակին դէմ, կը զարգացնէ իրական պատկերում մը համայնքին, տեղ-տեղ հիւմորի հակող, տեղ-տեղ կծու ընկերային սատիրայով համեմուած, շատ տեղեր նաեւ արձակելով տխուր, եղերերգական նոթեր:

  • 86 Նոյն, էջեր 48-49:
  • 87 Նոյն, էջ 16:

89Կ’արժէ քիչ մը աւելի մօտենալ կեանքի ժամանակի այս ոլորտին` իր զոյգ մարզերով, որ բնորոշեցի յաջորդաբար` իբրեւ առասպելեալ եւ իրական-ներկայ: Ասոնցմէ առաջինին մասին, խօսելով Էլմոնի դուստր Մարիամի` հեռաւոր Ֆրանսայի մէջ պատահած մահուան հանգամանքներուն մասին, վիպողը կը բնորոշէ իր կացութիւնը, կարգավիճակը. «պատմութիւնը դէպքերու շարունակական ընթացք մը չի ճանչնար, միակ իսկական դէպքը ըլլալով Մարիամի անսպասելի բայց անթուական մահը: Որով ամեն բան կը թուի առասպելախառն, անիրական, եւ հատուած առ հատուած փորձել վերակազմել մտքին համար ընդունելի կենսագրութիւն մը, ահա ինչ որ այնքան անհրաժեշտ է, որքան անկարելի...»:86 Իսկ աւելի կանուխ` «Տրցակը» նախաբանին մէջ` Վերժինի լուսանկարին ընկերացող «ձայնը» «բնակուած է ուրիշ ներկայութենէ մը, որ ներկայ չէ խորքին մէջ, այլ կը կազմէ զօրութենական ներկայութիւն մը, եւ հոն բազմաթիւ շունչեր կու գան, կը բախին իրարու, կը սիրեն զիրար, կ’ատեն, կը բզքտեն, կը լքեն զիրար (...), որ ակամայ խորք մը կու տայ կեանքիս, եւ անոր վրայ ձեռքս կը գրէ անանուն (...) գրուածք մը, որուն տէրը ես չեմ, ո՛չ այլեւս»:87

  • 88 Նոյն, էջ 66:

90Պատմողը, գիտակից` իր կեանքին մէջ Վերժինի պահած կարեւորութեան յարակարծային հանգամանքին, կը շեշտէ. «Ինչպէ՞ս խօսիլ  մէկու մը մասին, որ մէկ անգամ իսկ չեմ տեսած, թափանցել անոր կեանքի բովանդակին, ըմբռնել առասպելէն, ըսի-ըսաւէն անդին գտնուող խիտ ու հաստ գոյութիւնը էակի մը, որուն հոտը չեմ առած, չեմ շօշափած անոր ձեռքը, որ զիս իր գիրկը չէ առած (...): Սակայն, ինչպէ՞ս ըսել, որ այս ամբողջ անգիտութեանս մէջ` Վերժին կար, տեղ մը, լռութեամբ, փոխասացութիւններուն ետին, անգիր ու խախուտ իմ պատմութեանս մէջ (...): Կար իբրեւ անգիր հեքիաթէ հիւսուած, զրոյցի խառնուած ստոյգ անուն (...): Մարդիկ կ’ապրին իրենցմէ շատ ետք` երբեմն ձայներու մէջ եւ երբեմն ալ ասոնց ձգած, հեռագնաց հետքերով, որ իրենց արձագանգներն են մեր մէջ»:88

  • 89 Նոյն, էջ 134:

91Ուրիշ լուսանկար մը, Վերժինի կանխահաս մահուան նախօրեակէն, առիթ է պատմողին` յաճախանքային մղումով վերահաստատելու առասպելի գոյութենական խոր իրականութիւնը իրեն համար. «... այս կնոջ, որ երբեք չեմ տեսած, որուն ձայնը երբեք չեմ լսած, որ սակայն, արդէն, չեմ գիտեր երբուընէ իվեր կը կոչեմ Վերժին, մտեր եմ անոր ընտանութեան մէջ: Եւ ձայնով միջնորդուած ու կտակուած լուսանկարին Վերժինը դէմք մըն է որուն շուքին ապրեր եմ, իր նայուածքը տարածեր է վրաս, գգուեր, փայփայեր է. յետոյ արձակեր է զիս միջոցին մէջ, որպէսզի զինք մոռնամ, բայց պահեր եմ ես զինք...»:89

  • 90 Նոյն, էջ 9:

92Լուսանկարներու տրցակին առջեւ, պատմողին խորհրդածութիւնը կը հաստատէ առասպելեալ սերունդի մը այս հեռաւորութիւնը եւ տարբերութիւնը իրմէ, միանգամայն եւ առիթ` ընդգծելու յարակարծիքը ժամանակին, յարակարծիքը գոյի եւ չգոյի. «... մեծ ու փոքր, սեւ-ճերմակ լուսանկարներ, քաշուած երբ / դուք չկայիք / երբ չկայի եւ կային իրենք, երբ ուզեր են լուսանկարուիլ, գացեր նստեր են լուսանկարիչին առջեւ, ուղիղ, վերջնական, սպասեր են համբերատար, ինչպէս միշտ, վճռակամութեամբը մարդոց որոնք գիտեն տեւել, անպայման բան մը կը մտադրեն ձգել ուրիշներուն որ կը նկատեն կարեւոր, իբրեւ կտակ կամ աւելի ճիշդ իբրեւ բախտ եւ անբախտութիւն...»:90

  • 91 Նոյն, էջ 150:

93Անթիքայի ոգեկոչման պարագային, առասպելի բաժինը հասկնալիօրէն նուազ է, քիչ զգալի: Այսուհանդերձ, անիկա առկայ է այն չափով` որ Անթիքան մասնակցեր է Էլմոն-Վերժին գողգոթային, որ «մայրագիր» անդամն է ընտանիքին. «Ունեցած-չունեցածը Անթիքա քանի անգամ փաթթեր փաթաթեր է մաշած քիլիմի մը մէջ, շալկեր է կռնակին, տարեր դռնէ դուռ (...) արձանացեր է իբրեւ պատռտուած հագուստներով կին մը, փուշերով ծածկուած բլուրի մը խորքին. պատկերը այսպէս կ’ուրուանայ, կը խտանայ, կը գամուի աչքիս, թերեւս Վերժինին կամ Էլմոնին կորսուած պատկերէն տպաւորուած, իր տարբերութեամբ անոնց այնքա՜ն նման»:91

  • 92 Նոյն, էջեր  97-98:
  • 93 Նոյն, էջեր 70-71:

94Անջատ նշումի մը արժանի են ուրուագծումները նախաղէտեան անցեալէն եւ Աղէտի օրերէն, այս վերջինները տեղադրուող` առասպելի եւ իրականի կէս ճամբուն: Հոն` փոքր տեղ կը գրաւեն Երկիրի յուշով գեղեցկացուած ժամանակները, մինչ տարագրութեան մղձաւանջի պատկերները կ’երեւին աւելի: Նախ` «ձայն»էն աւանդուած. «Վերժին` տէրն է աղջիկներուն, մէկը երեք տարեկան, ես էի, Վարդուհին` մէկ տարեկան: Կնիկ մը եկեր է, Վարդուհին ուզեր է դրամով, դեռ կաթը չէր իսկ կտրուած: Վերժին տուեր է, ըսեր է գոնէ «էօլմէզ», կ’ապրի ըսեր է: Լեզուն այո ըսեր է, սիրտը` ոչ: Ատանկ էր, ամենն ալ ատ ըրին (...): Տուաւ, ամբողջ գիշերը նստաւ լացաւ: Զղջացեր է: Գացեր, թուրք կնիկը գտեր է, չօճուխս ետ կ’ուզեմ ըսեր է, դրամդ քեզի ըլլայ...»:92 Ուրիշ տեղ` Էլմոն-Վերժինի լուսանկարի մը անօսր, անշօշափելի հետքերէն, նաեւ ա՛լ աննիւթական դարձած մայրական ձայնի մը երանգներէն մեկնելով է, որ վիպողը կը հասնի առասպելի` Եղեռնով մթնցած ծալքերուն. «... այնքան ճամբայ քալեր են (...) մէկ չէ, էրկու անգամ սիւրկիւն էլանք (...) եւ այդ ոտքերը հոն են, աչքիս առջեւ, փոշոտ, շատ ալ լաւ քալեր են, ոչինչ կայ անսովոր, ատանկ ոտքեր (...) կոշկոռ մատներով, հաստցած գարշապարով, ճաթռտած կոխով, տեսակ մը վայրի ոտքեր, անոնք որ անցեր են` այրեր են, աւազներէն, բլուրներէն, կ’երթաս կ’երթաս միշտ նոյն աւազները (...), միայն նոյն ոտքերդ եփող տաքութիւնը, կարծես նետուեր ես աւազի կաթսայի մէջ...»:93 Զանազան այս ժամանակները, ի հարկէ, միշտ դասաւորուած-տրուած` ժամանակագրական կարգէն լրիւ անկախ` «ներքին լուսանկարումի» ինքնագիր կարգին, օրէնքին թելադրանքով:

95Յետ-աղէտեան կեանքի իրական-ներկայ պատկերումի ցրուած, նօսր տարրեր կը գտնենք «Էլմոն» եւ«Վերժին» գլուխներուն մէջ - ինչպէս երբ «ձայնը» կ’աւանդէ Վերժինի ճիգերը` իր աղջիկներուն ուսում տալու, կամ` մանուկի յիշողութեամբ` կ’ուրուագծուի մինակ մնացած Էլմոնի լքեալ գոյութիւնը` բլուրի թաղային կեանքի հեռու լուսանցքին: Բայց, ըսի արդէն, այս երկին` ներկայի պատկերման բաժինները կը կեդրոնանան առաւելաբար «Անթիքա»ի մէջ: Թէեւ հոս եւս` վիպումը իր հետ կը բերէ իր սեփական ժամանակն ու ժամանակագրութիւնը. Անթիքան ներկայացնող էջերու ամբողջութիւնը կարճ պահերու` սեփական ժամանակով տնօրինուած շարք մըն է, երեւութապէս կցկտուր` անուշադիր աչքի համար, բայց որ փաստօրէն, կատարեալ կապակցումով, կ’ընդգրկէ ամբողջ իր կեանքը:

  • 94 Նոյն, էջ 148:

96Այս իրական ե՛ւ առասպելի երանգներով թաթաւուն պատկերումն է մեր առջեւ, երբ մանուկի աչքն ու յիշողութիւնը կ’ոգեկոչեն տարեց կնոջ այցը իրենց տուն, հօր կրկնուած հրաւէրով. «Ան է ուզողը, որ Անթիքա օգտուի տան մշտական կրակէն, քիչ մըն ալ թերեւս ջերմութիւն բերէ մեզի, մենք որ մեծ-հայր ու մեծ-մայր չունինք... Գուցէ հայրիկին մտքին մէջ Անթիքա, ճիշդ է, Կիւրինէն չէ, իր քաղաքէն չէ, բայց ընդհանուր մայր մըն է. երբ «Ակոբ» կ’ըսէ, իր ձայնին մէջ կը դնէ այնպիսի լայնութիւն մը, բարձրութիւն մը, պերճութիւն մը, որ գուշակել կու տայ անոր անցեալ ու դժուար մայրութիւնը. անոր դիմաց հայրիկին կանաչ աչքերը կը վառին փայլովը յիշատակին, ուրիշ, մեզի համար անմատչելի աշխարհ ապրած եւ ատով իրարու բաց, մեղսակից մարդոց»:94

  • 95 Նոյն,էջ 159:

97Իրական-ներկայ կեանքի բաժինը գրութեան մէջ գերակշռող կը դառնայ, երբ Անթիքան կ’երեւի իբր թաղին հսկիչ աչքը, որ քննութենէ կ’անցնէ երիտասարդ-երիտասարդուհիներու, տանտիկիններու իւրաքանչիւր քայլը, ինչպէս երբ` «... քովի փողոցէն Թոմպուլենց Մարին ոտքը կը դնէ սեմէն դուրս. շքեղ, վերէն վար նեփ-նեղ նորոյթէն սեւ շրջազգեստ մը հագած (...): Այդ Մարաշին «կեղտը», այդ անամօթը, որ աս թաղին լայըխ չէ...»: Կամ՝ «... տղաքը, Աստուած հեռու ընէ, ատրճանակ խաղցնող, խանութներու առաջքին սլքտացող ու աղջկերքը սուլող, հեռուէն ծոծրակ լզող ու լզվզուն»:95 Գրութեան մէջ, այս ու նմանօրինակ, դեռ աւելի շեշտ` մարդոց ու կիներու սեռային ենթաշխարհը բացող-ցուցադրող հատուածներ, անոնց բերնէն ելլող համապատասխան գռեհկաբանութիւններու արձանագրումով, յայտնօրէն, ու շահեկանօրէ՛ն, կը միտին ոտնակոխել` լեզուին մէջ ասելի-անասելին, պատշաճ-անպատշաճը տնօրինել յաւակնող թապուներու «աւանդապաշտ» կեղծիքը: Ամենաշահեկան միտում, արդարեւ, նոյնիսկ եթէ` գրգռութեան, «դրական» ժխտումի իրենց այդ  թափին մէջ` երբեմն - կը թուի- կը հասնին որոշ չափազանցումի, մէջբերուած գռեհկալեզուի` անբնականութեան յանգող կուտակումներու:

  • 96 Նոյն, էջ 183:

98Ա՛յլ է պարագան երբ, նոյն Անթիքայի տեսողական թելադրանքով, ցնցող բայց այնքան տպաւորիչ տգեղութեամբ մը, ու տիրականօրէն, կը գծագրուի կենդանագիրը թաղի այս կամ այն բնակիչին, ինչպէս` «Մարիձա` Արաբկիրէն, Տէրպետէրի թաղէն ի վեր կարճուկ հասակի մը վրայ նոյն նիհարութիւնը կը պահէ. գրեթէ բոլորովին ատամնաթափ լինտերը դունչին սրութիւնը աւելի կը շեշտեն,  շնատամ մը աջէն իր կեռը կը ցցէ, մինչ այտերուն փոսիկներուն շուրջ խորշոմները կը թուին յարանոյն տրտունջքի մը վրայ քարացած ըլլալ: Մարիձա ո՛չ Խանըմ է, ո՛չ ալ Տիկին, ո՛չ ոքի համար. միշտ ոտքի է, կարծես ամուսնին Արաբկիրէն անդին, Անդի-չայի կողմերը անյայտանալէն ի վեր կը շրջի, չորս տղաքը փէշերուն, կարգած է Փիլիպպոսն ու Յակոբը, Զաւէնը տուած է ձեռքէ (...), կը մնայ Առաքելը...»:96

  • 97 Նոյն, էջ 161-162:

99Թաղային կեանքին` Անթիքայի մասնակցութիւնը, դիտարկումներէն անդին, կը հասնի իր «ռազմագիտական դիրք» պատուհանին տակ հաւաքուած թաղեցիներու զրոյցին բերած հեղինակաւոր նոթերուն, քննադատող` նախորդ օրուան դպրոցի սրահի մայիս-28եան բանախօսութիւնը. «Երբ յաջորդ առտու, հաւաքուած պառաւներուն եւ գիտուն ձեւացող այրերուն համար կ’ընէ իր տեղեկատւութիւնը, թիւթիւնի պտղունց մը քիթը լեցնելէն, երկու հակադիր բանաձեւ ունի / Դարտակ բան էր եւ կամ աճայիպ խօսաց / եւ ընտրութեան իբր չափանիշ կը նկատէ դասախօսին ձայնն ու առոգանութիւնը, բեմին վրայ խօսածը ապրելու կարողութիւնը, Էրզուրումին հետ հեռուէն մօտէն կապը (...): Ծերունիներէն ոչ մէկը պիտի համարձակի կատակել, բացի նախկին թաղական ու տանուտէր Փիլիպպոսէն, որ նստած քարէն, դէպի ետեւ կ’արձակէ յիշոցի նմանող իր հեգնանքներէն մէկը. / Իքըդ գոցէ՛ / եւ բոլորը կը սկսին ճղարաներուն տակ ծիծաղիլ...»:97

100Հարուածը` հիմնականին մէջ` պատմութիւնն է կասեցուած կենսային աճումի: Ապա եւ` այրերու-հայրերու աննշանութեան, բացակայութեան. յատկանիշներ` որոնց կ’անդրադառնամ անջատ:

101Վկայութեան եւ կեանքի սեւեռման իմաստով, Հարուածը տարբեր տեսակի հաւասարակշռութիւն մը կ’իրագործէ ենթակայական ժամանակի նուաճման եւ համայնքի կեանքին սեւեռման միջեւ: Հոս` այդ երկուքը չեն գոյակցիր կողք-կողքի, իրարմէ կիսով անջատ (ինչպէս էին մասամբ` Սեմերի մէջ, գլուխէ գլուխ տարբերակուող): Անոնք յօդաւորուած ու համադրուած են տպաւորիչ հիւսուածքի մը մէջ, որուն գլխաւոր հանգոյցը, վերը նշուած, համայնքին մէջ գործուած հայրասպանական անհաւատալի, անհասկնալի ոճիրն է: Այլ յատկանշական գիծ` պատմողը ժամանակակից է իր տեղեկագրած եւ վերլուծած իրադարձութիւններու մեծ մասին, գոնէ իր մանկութեան կամ կանուխ պատանութեան տարիներուն անձամբ հետեւած է անոր: Ասիկա կրնայ մասամբ, բայց մասամբ միայն, բաժին ունենալ գործի ամբողջ տարածքին ներզգացուող ու աւարտին ժայթքող ենթակայական խռովքին, խռովայոյզ համապրումին մէջ` հանդէպ հայրասպանական արարքին,- լրահաւաք-լրագրողի երեւութական առարկայականութենէն վեր ու անդին: 

102Լրագրական խոյզի մը ձեւական ընթացքով, ուրեմն, վէպը մէկ կողմէ տիրաբար կը շարունակէ համայնքի որմնանկարին պատկերումը, միւս կողմէ` իր խոր իրականութեան մէջ՝ կ’ընթանայ պատմողին մօտ հայրասպանին հանդէպ խոր համապրումի մը, անկէ կրուած բուռն քաշողութեան մը, գրեթէ նոյնացումի մը ճամբով: Ժամանակագրութեան խախտումները, միշտ տիրականօրէն կատարուած, հոս այլեւս կը տնտեսեն վէպին ամբողջ կառոյցը, երեւութապէս «անպատում», խառնիխուռն ընթացքի մը տակ պահելով անթերի կառոյց մը: Հակառակ համառօտութեան անպատեհութիւններուն, մէջբերումներէս ոմանք արդէն յստակօրէն պիտի ցուցադրեն ժամանակագրականի նշուած զանցումը:

103Նախ` կը հպանցեմ գործին` համայնքի կեանքը տուող երեսակը: Անիկա կը բացուի նախորդ երկի «Անթիքա» գլուխին համապատասխան մթնոլորտը բնորոշող ձեւով, իմաստով մը շարունակելով զայն, զարգացնելով նոյն ու նման յատկանիշներ: Թաղի նոյն տիպարները, ինչպէս` խանութպանն ու իր զրուցակիցները, որոնց միշտ կը հետեւի Անթիքան քիչ մը անդիէն` իր պատուհանէն: Ասոնց կ’աւելնան փուռը` թատերաբեմը հայրասպանական ոճիրին, եւ կերպարը փռապան Համբարձումին, վրձինի յաջորդական հպումներով էջէ էջ եւ գլուխէ գլուխ ամբողջացուող: Ետ-առաջներու մնայուն շարժումներու շնորհիւ, երկի սկիզբը` նոր տարրեր են նաեւ թաղումի տեսարանները - եկեղեցին, ու անոր կողքին, միտումնաւոր մերձեցումով մը հիւսուած, մի քանի ամիսով կամ տարիով նախորդող` անդրանիկ զաւակ Միքայէլի պսակի նկարումը: Կամ` նոր-հարս Թեփորայի խռովիչ երեւումները պատշգամին վրայ, ծաղիկի թաղարներուն միջեւ:

  • 98 Տե՛ս Հարուածը, էջ 15:
  • 99 Նոյն, էջ 45:

104Պատմողին մէջ` փուռի տարտամ յիշատակը. «Ալիւրի հոտ, հացի այրուածք, փշրանք, փոշի պէտք է ըլլայ, բայց աւելի որոշ է դէմէն եկող ջերմութիւնը: Երկար վարտիք մը հագած է մարդը, միջահասակ, բոպիկ, փորոտ, մէջքէն մինչեւ ադամախնձորը ստեւներու թաւ, սեւ ու սպիտակ անտառ մը»:98 Աւելի անդին, խոյզերու սկիզբին, Անթիքային հետ զրոյցն է, նոյնպիսի իրական գիծերով եւ նոյն բարբառային համեմով. «Ֆըրընճի Համբիկը միշտ լաւ էր հետը, իրանք ախպօր-քրոջ պէս էին, նոյն երկրէն չէին, բայց իրարու հետ շախա մախայ կ’էնէին, խօսք չունէր ըսելիք, Ասպած հոգին լուսաւորէ՛ (...) անցնող-դարձողին վրայ աչք չէր նետեր, կնկայ, աղջկերքի վրէն նայէ՞ր (...) հարցո՛ւ, բոլորին հարցո՛ւ, պապուդ էլ լաւ ընկերն էր, էհ, քիչ մը բարկացկոտ էր, տղոցը վրայ զօռլի, ամմա մեռնէր կը ինոնց համա...»:99

  • 100 Նոյն, էջ 31:

105Ետ-դարձ նկարումներ անդադար կ’այլազանեն, կը բարդացնեն պատումը` ստեղծելով սերտուած, միանգամայն ինքնեկ ընթացք մը: Փուռի առօրեան, ուր` կատակաբան եւ շատախօս Համբարձումին հետ` տանտիկիններ` «Թեփորադ ինչպէ՞ս է, կ’ըսեն, պզտիկ հեգնանքով, կճան հետաքրքրութեամբ, ան ալ կը խնդայ, շախայ-շուխայ կ’ընէ հետերնին, կենէ լեցուեր ես, կ’ըսէ, պեսլեմէ հարս, ետքը` մէկ-լը` սիլիկ-սիլիկ կը նայի աչքին մէջէն, իրենք ալ Յովհանին կողմը կը դառնան, / անցած կիրակի ալ պատարագը ամմա՜ էրկարեցիք հա, կ’ըսեն»: Եւ տեսարանին երկարաձգումը` «կիները փուռէն նոր ելած ափսէները կամ լահմաճիւնները կը հաւաքեն, զառիվերէն վեր կամ վար կը քալեն, հաստ ոռ, հաստ ոտքեր, գոգնոցի օրօրուող կապեր յետոյքէն, լախ-լախ բապուճներ, կ’աճապարեն կշտացնելու ամուսին ու տղաք: Եւ անոնք չե՞ն որ կը տանին Յովհան սարկաւագի բարի համբաւը, աղջիկի պէս տղայ է, պիտի կրկնեն, վախկոտ է քա, էրսիդ նայի կու կարմրի, կ’ըսեն, աղօթք ծծողէն աւազակ չ’ելլեր, կ’ըսեն»:100

  • 101 Նոյն, էջ 32:

106Նոյն տողերու անմիջական շարունակութիւնն է, որ` հիմա լրագրող-պատմիչին ձայնը հագած` ցնցիչ խտութեամբ կ’ամփոփէ դէպքին ու երկին դիպաշարը. «Չեմ գիտեր, կ’ըսէ, քանի տարու տղայ էր Յովհան սարկաւագ, երբ վերջին անգամ պատարագի բեմէն իջաւ վար, եւ արձակեց այդ երեք փամփուշտները, որոնց պայթիւնը չէի լսած այն ատեն: Դէպքէն քանի մը տարի ետք, հրաշքով բանտէն պիտի ազատ արձակուի` գրեթէ գաղտնի թաղուելու համար հօր գերեզմանին մօտ, պիտի ձգէ իր ետին ծննդեան ու մահուան երկու շատ մօտիկ թուականներ, հազիւ երեսուն տարուան անջրպետ մը, եւ ամբողջ համբաւը վաւերական ոճրագործի»:101

  • 102 Նոյն, էջ 115:

107Ներկայ կեանքի պատկերներու խիտ ու անսպառելի, միանգամայն  այլազան ու բազմաշեշտ պահեստ են վէպին էջերը. այսպէս, գերեզմանատուն այցի մը պատումը ընթերցողը կը համակէ` փոխնիփոխ բնութենական թրթռուն քնարականութեան մը եւ յանկարծ ցցուող մահաշուք պատկերներու ցնցող հակադրութեամբը: Նոյն գերեզմանատան մէջ է որ կ’ոգեկոչուին ծանօթ ննջեցեալներ, կարծես պատուհանէ մը` առասպելեալ անցեալին վրայ բացուած, թէեւ այս պարագային` արդէն հեգնանքի, հեռաւորութեան երանգով: «Թաղին հին մարդիկը, մենծ մարդիկը, Անթիքայի բառով, [որոնք] կը շարունակէին որոշ չափով գոյութիւն ունենալ ինծի համար, ինչպէս ունէին իրեն համար: Տեսակ մը քաջեր, անկորուստ նախնիներ, բնատիպ հերոսներ, նման յեղափոխութեան մարդոց` վիպականացած` իրենց երգերուն մէջ»:102

108Գործին երկրորդ մասը, թէեւ թաղեցիներու հետ խոյզ-զրոյցի ձեւին տակ, մեծ մասամբ, ու բնականաբար, կը շեղի կրկին դէպի համայնքի ներկան` խօսակցական, երբեմն բարբառային նկարագեղ լեզուով ու նոյնքան նկարագեղ մանրամասնումներով: Համայնքի որմնանկարը պիտի լրացուի հետեւող մասերով` բայց նուազող ընթացքով մը. ասոնք աւելի կը վերաբերին ըլլա՛յ Համբարձումի եւ պատմողի սեփական հօր` իրենց ընկերներուն հետ կիլիկեան կամաւորական գունդերուն մէջ կատարածներու աւելի կամ նուազ վաւերական, յետադարձ աւանդումին, ըլլա՛յ` ընդհակառակը` շարունակուող խոյզին - այս անգամ Թեփորա հարսին հետ իրական, կամ արդէն գերեզման գացած, բայց իր վտանգաւոր հմայքով դեռ քաշող հայրասպան Յովհանի հետ երեւակայական հանդիպումներու ծիրին մէջ: Բայց մանաւանդ, անխուսափելի, ճակատագրական ընթացքով մը` այս մասերը կ’ուղղուին դէպի վիպողի աստիճանական ներգրաւումը` ոճիրի պատմութեան թակարդին խորը, հիւսելով հայրասպանի արարքին յիշատակը իրեններուն հետ, իր սեփական անդունդներու կիսախաւարին մէջ...

  • 103 Նոյն, էջ 137:

109Վէպին այս վերջին երեսը, իրական կեանքի պատկերումէն շա՜տ հեռացող` աւանդուած ու խորհրդաւոր անցեալի մը կնիքով չէ որ կը միանայ առասպելեալ կոչած ոլորտիս, ինչպէս էր մեծ-մայր Վերժինի միթոսը: Այլ` իբրեւ չապրուած, չնուաճուած կապի մը, որդիական անկարելի սիրոյ մը, անգրաւելի հօր մը ստուերին հետ առնչումի, սերտ յօդաւորումի ճիգ, որ տեղ-տեղ կը դառնայ ոգեկոչում մը հօր երիտասարդ օրերուն, մօրմէն աւանդուած յիշատակ, ուր կը հիւսուին առասպել ու ներկայ. «Ուրեմն Համբարձում աղան, Հալէպի որբանոցէն նոր ելած, փախչելով գրեթէ, կամաւոր արձանագրուեր է (...) ճիշդ ինչպէս Սեդօ հօրեղբայրը ձգեր է կինը եւ մեկներ է ճակատ, ա՛ն ալ Հալէպէն, հայրիկին ըսեր է, հայրիկէն մեծ էր, է՛ն մեծը եղած է,  / ախպար, ես կօ կ’երթամ, էս կնիկ քեզի ամանաթ, աչքդ վրան ըլլի, կամ նը` լաւ, չկամ նը, դուն կիտես, տէ՛ր եղիր, / երթալէն առաջ, մէջքի շալին տակէն հաներ, երկարեր է հայրիկին / պէտք կ’ըլլի, ախպար, / տուեր է խենջարը (...), որ երկար ատեն մնաց հայրիկին ներքնակի բուրդերուն մէջ թաղուած, սպասեց, ժանգոտեցաւ, սպասեց Սեդոյի վերադարձին»:103

  • 104 Նոյն, էջ 150:

110Ուրիշ տեղ` առասպելապատումը կու գայ մղձաւանջ-պատկերի մը գոյներով. «... ան էր, գերեզմանապահը, մութին մէջ, որ շրջադարձ մը կատարեց եւ յանկարծ սկսաւ յառաջանալ դէմէն, դէմքը ողողուած սոսկալի լոյսի մը շեղբով, կը մօտենար (...) եւ դէմքը կը փայլատակէր, կ’ըսէ. / այդ դէմքը տեսած էր տեղ մը, կարծես նկար մըն էր (...) որ դրած ըլլային բաց դագաղի մը վրան (...) գլուխը պիտի բարձրացնէր բարձէն ու խօսէր,  / հայրիկիդ ընկերն էր, ըսաւ, կեանքը քեզի...»:104

111Վերջապէս, միշտ` առասպելածին գործընթացի իբրեւ մէկ ճիւղը, կայ վէպի առանցք հայրասպանական արարքին հարցադրումը, որ կը կատարուի անջատաբար` աւելի վար:

112Նշանի մէջ, կ’ըսէի, տիրող է կեանքի ժամանակի, ներկայի, աճումի պատմութեան ոլորտը, որմով եւ կը բացատրուի գրողական արարքի աւելի անմիջականօրէն ներհայեցական, վերլուծական եղանակը: Ընտանեկան անցեալի առասպելէն` հոս տարրեր միայն կը յիշատակուին, ակնարկութիւններով: Ինչպէս Հարուածը, այս գործը եւս իբր տիրող գիծ կը բերէ սեփական ժամանակագրութեան մը օրէնքը, լրիւ տարբեր` պատումային ժամանակի կարգէն. արդէն` ներհայեցական աւելի շեշտ նկարագիր մը` կրնար միայն աւելի հիմնական դարձնել աւանդական ժամանակներու այս զանցումը:

113Գրողական այդ եղանակը կը բնորոշուի նաեւ աւելի հաշտ մթնոլորտի մը առկայութեամբ, առաջին տասնամեակի գործերուն մէջ ընդնշմարուած եւ արդէն վերը մատնանշուած, եւ որ` մեծ մասամբ մանկական տարիքի հարկատու` կը զարգանայ փոխնիփոխ զուարթ յուզումի, ծիծաղի (երբեմն նաեւ հեգնանքի - առաւել կամ նուազ ծանր) շեշտերով: Միւս կողմէն, անիկա լի է լարումով` գոյութենական ողբերգական, բայց աւելի յաճախ տռամային կացութիւններու վրայ բացուող, երբեմն քնարական-եղերերգական այլազանումով, առիթ տալով անկրկնելի էջերու...

114Լայն բաժին մը կը գրաւէ համայնքի կեանքը, առհասարակ տրուած` Պըլտեանի այս երկերուն բնորոշ շատ անձնական գոյներով եւ ժամանակային ուրոյն կշռոյթով: Այս մատուցումը հոս երբեմն կը թուի այցուած` ինքնանպատակութեան անցողիկ փորձութիւններով. բայց իր բովանդակութեամբ կը մնայ միշտ տիրապետուած...:

  • 105 Կանացի գործօնի այս գերակշռութիւնը, որ -ի դէպ- չէինք դիտեր նախորդ` Հարուածը վէպին մէջ, որ նաեւ պիտի (...)

115«Բլուրի» համայնքին կեանքը մեծ մասամբ կանացի կերպարներու դիմաշար մըն է, մի քանին սերտօրէն առնչուած` պատմող մանուկին, անոր կեանքին ու աճումին:105 Միւսները առաւել-նուազ լրացուցիչ`՝ գործող կամ միայն երեւցող դէմքեր են: Թաղային աշխարհը միշտ` նկարուած է ենթակայական գոյներով, սակայն յաճախ եւ հեգնանքի հեռաւորացումով - ինչ կը վերաբերի պատմողի մասնակցութեան, յարումի աստիճանին: Այրերու-հայրերու պատկերումը, որ առաւե՛լ ենթակայ է այս հեռաւորացման, նոյնիսկ իր գրաւած սահմանափակ տարածքով, հոս եւս կ՛արժէ սեւեռել անջատաբար:

  • 106 Տե՛ս Նշան, էջ 124:
  • 107 Նոյն, էջ 84:
  • 108 Նոյն, էջ 92:
  • 109 Նոյն:

116Հեռաւորացման այս կեցուածքը կը դրսեւորուի թաղի կեանքի զանազան երեսներու ներկայացման առթիւ` առաւել կամ նուազ: Թաղային թատերախումբէն` մինչեւ դրացի պարոն Խաչատուրի ամենամեայ հոգեհանգիստները, մօտ ու հեռու թաղերու ուրֆացիներըխմբող, անիկա առիթ է տիպարային սեւեռումներու` երգիծանկարային գծագրումներով: Այսպէս, վեթերան դերասանապետին մասին` հեգնանքը սուր է. «պարոն Ագըվարդ Միրաքի դերձակատունը փակ էր, սովորականին պէս, քանզի, ինչպէս ինք պիտի ըսէր, եթէ ըլլար բեմի վրայ եւ կրկնէր հին ողբերգութենէն մնացորդ դեր մը, թատերական փորձը մինչեւ ուշ գիշեր երկարեր էր, եւ ինք առտուները արուեստագէտի քուն մը պիտ քաշէր հաւանաբար. եթէ ոչ, խանութի սեմին պիտի ըլլար, ծանօթ անցորդները պիտի ընդունէր մեծաշեշտ բարեւով մը, յետոյ «Կարապետ Տայը»էն կամ «Չարշըլը Արթին աղա»էն հատուած մը պիտի սահեցնէր խօսքին մէջ...»:106 Իսկ ուրֆացիներու տարեկան հաւաքը` իր դրացուհի եւ գուրգուրացող Արեւիկենց տան մէջ, ականատես մանուկի աչքին տակ, կը դիմագրաւուի աւելի երանգաւոր մօտեցումով: Մինչ սկիզբը թեթեւօրէն հեգնական՝ ան կ’ուրուագծէ այցելուները. «Կը զարմանայի այդ հազուագիւտ անուններուն, որ Արեւիկ կամ տիկին Մարի կ’արտասանէին ակնածանքով, կարծես թագաւորական հին դասի մը վերջին ու անժառանգ դէմքերը ըլլային (...), ամեն մէկը իր տեսակին մէջ եզակի հերոս, լուրջ ու ծիծաղելի, տիկին Մենտուհի, տիկին Օգնայեան, պարոն Աթանագինէ, տիկին Սուլթան, պարոն Լութեր (...), Եօթնեղբայրեան գերդաստանէն հեռաւոր ժառանգներ, հին, անանուն կամաւորներ, թաղականներ` որոնք կը յիշէին, գիտէին որ պարոն Խաչատուր եկեղեցիին ու դպրոցին հիմնադիրներէն մէկն էր (...). ամեն մէկը կ’առաջարկէր, որ միւսը նախ մտնէր, բայց երբ գլխու լաչակը դեռ պահած տիկին Մարի պնդէր, / հատէ, հատէ, փէտի պէս մի՛ կէնիք / կը խուժէին, կը նստէին...».107 կամ` Խաչատուրեաններու մասին «պահեր էին իրենց անաղարտութիւնը, մանաւանդ որ պարոն Խաչատուր իր կինը ոչ թէ գացեր Ատանայէն, Սիսէն կամ թրքաբարոյ քաղաքէ մը առեր էր, այլ հերոսական Ուրֆայէն, նախկին ողբակոծ Եդեսիայէն...»:108 Աւելի անդին, երգիծանքը կը զեղչուի դէպի զուարթախոհ դիտողութիւն. «տարին անգամ մը պաշտօնական հանգամանք առնող այս պաշտամունքին մէջ, որուն ընթացքին Արեւիկ անդադար, մե՛րթ հայրիկս, մե՛րթ բաբարս, ըսելով խորունկ ու տեւական մտերմութիւն մը կ’ուզէր թելադրել իր ու հօր միջեւ, տիկին Մարի պարզ այրին էր»:109

  • 110 Նոյն, էջ 89:

117Սատիրաշեշտ այս երգիծանքը համատարած չէ սակայն համայնքի կեանքին սեւեռումին մէջ. դիտող մանուկը, կամ յիշող-պատմող չափահասը, տեղ-տեղ յանկարծ կը լրջանայ, կը մեղմանայ, ինչպէս երբ, վերի հաւաքի ներկայացման մէջ իսկ, տարեց հիւրընկալուհիին աչքերը համեմատելով ձայնասփիւռի գործիքին վրայ դրուած երիտասարդութեան նկարին, զանոնք կը գտնէ «զարմանալիօրէն անփոփոխ» մնացած. «պայծառ դէմքով, սեւ կամ շագանակագոյն մազերը` մէջտեղէն շիտակ խազով մը բացուած, բիբերը յառած դիտողին, պնդող, շեշտող, պայծառացած լոյսի ցայտքէ մը, որ կը նշմարուէր թարթիչներուն վրայ»:110

118Իբրեւ ընդհանուր դիտողութիւն, կ’արժէ նկատել անցեալի առասպելազերծումը - հետեւանք` թերեւս` դիտարկուած նիւթերու եւ պարագաներու սեփականէ հեռու, անանձնական դրուածքին, բայց մանաւանդ` աճումին, տարիներու անցքին: Արդէն պիտի չուշանանք հաստատելու, որ առասպելի, սեփական գոյութեան խորհուրդներու ոլորտը հոս տեղափոխուած է դէպի ուրի՛շ խորութիւններ:

  • 111 Նոյն, էջ 45:

119Համայնքի ներկան տուող անսպառելի այս գանձին մասին հոս կարելի չէ բաւարար գաղափար տալ, արդէն տեղը չէ ատոր: Յաճախ, պատումը իր արդիւնքը կը նուաճէ ամենաաննշան թուող մանրամասնութիւններէ, ինչպէս շինարարական եւ կենցաղային դիտարկումներու անհաւատալի այսպիսի բաղադրութիւններէ. «Բլուրի հմուտ վարպետները, երբեմն միայն շէնքին սիւներուն ու տանիքին չիմենթօն թափող, կառուցման ժամանակ չէին նախատեսած սանդուխին գրաւելիք միջոցը (...) շինութեան առաջին տարիներուն` տանիքները դեռ բնակելի տարածութիւն չէին եւ ամեն մարդ Գեղամին ու Հազըրվարդին պէս տանիք չէր ելլեր ամրան գիշերները, հոն իրարու ծոց մտնալու, աստղ ու լուսին պաչպչելու, քնանալու, հայրենի ձոր երազելու համար... [Աւելի ուշ միայն] նման սանդուխներ յարմարցուցեր էին, որոնց ոտքերը երբեմն կ’երթային կը յենէին փողոցի յատակին. / վարժուեր էի այդ գլխապտոյտ տուող թեքութեան, կէսօրէ ետքի տաքին, երբ արեւը կ’եփէր միջոցը, կը բարձրանայի սանդուխէն, բոպիկ, անձայն...»:111

  • 112 Նոյն, էջ 35:

120Առտնին տեսարաններու սեւեռումը, բնականաբար, մեծ մասամբ կը ծառայէ նկարագիրներու ցուցահանման, ինչպէս Արեւիկին եւ իր մօր անդադրում վէճերը, ուր` սերունդներու մշակութային հակադրումէ մը անդին` կը գծագրուի երիտասարդ աղջկան` իր միջավայրէն դուրս ինկած, թերպատշաճող հոգեմտաւոր աշխարհը, եւ որ հաւանօրէն մասամբ կը բացատրէ նաեւ իր գուրգուրալի հակումը օրէ օր մեծցող մանուկին հանդէպ - զգացական անգիտակից փոխադրում մը: Առիթ տալով նաեւ ներկայացնելու արուարձան-քաղաք հակադրումը, նշմարներ տալով մայրաքաղաքէն, թաղի ուղղակի գաւառային կեանքին հակադրելով ըլլա՛յ Պէյրութի կեդրոնական, առեւտրական գօտին (այսօր ջնջուած), ըլլա՛յ մայրաքաղաքի հայ համայնքը` կենցաղային իր «բարձր» մակարդակով եւ վարժարաններով: Բլուրի բնակիչներուն մօտ` այս բեւեռը կը գնահատուի հակադիր լոյսերու տակ. մինչ ամեն օր հոն իջնող տղամարդիկը չէզոք ընկալում ունին` ինչպէս աշխատանքի վայրի մը հանդէպ, հիները, նաեւ կիներու մեծ մասը, ինչպէս տիկին Մարի, իրենց խորշանքին մէջ կը միաբերեն քաղաքը եւ քաղաքի «հարուստ» հայութիւնը. «Մինչդեռ Ճեմարանը, որուն ոչ տեղը գիտէր Մարի, ոչ ալ շէնքը տեսեր էր, հեռաւոր բաներու փառքով ու վախով պատուած` իրեն համար վտանգի ու փորձանքի ասպարէզ մըն էր, իր բառով` հեթան, ոչ թէ ուխտավայր, այլ հեթանոս տաճար մը (...) եւ ահա իր աղջիկը լաւլակ ու շատախօս բան մը եղեր էր». մինչ ամուսինը «չէր ուզած նշմարել որ Արեւիկին շարժուածքին, հագուածքին, մանաւանդ խօսուածքին մէջ կամաց-կամաց փոփոխութիւններ յայտնուած էին. (...) այլութեան մը սկիզբը...»:112

  • 113 Նոյն, էջ 224:
  • 114 Նոյն, էջ 138:

121Որքան ալ կերպարներու մշակումը հիմնական թիրախ մը չըլլայ գրողական արարքին մէջ, մարդկային տիպարներու այլազանութիւնը, ուրոյնութիւնը, երբեմն եւ նկարագեղութիւնը` կը մնան ուշագրաւ: Որոշ արական կերպարներու կողքին` հարուստ են մանաւանդ իգական դիմաշարները. Արեւիկի` շատ մօտէն ու յաճախակի դիտուած կենդանագիրի կողքին, ապրող ու բաբախուն կերպար` պզտիկ Զուարթի կողքին, նաեւ իբրեւ մնայուն «խօսային» խորք ու ընկերակցող մօր կողքին,- տիրական դէմքեր են` անյեղլի Անթիքան, օրիորդ Աննան, օրիորդ Ոսկին...: Այս վերջինին նուիրուած մէկ-երկու հատուածներ մեծցող մանուկին մօտ կը զգացնեն տարփական հիացումի, շլացումի ապրում մը. «Կարեւորը, էականը (...)`  օրիորդ Ոսկիի ձայնէն սկսած եւ ամբողջ մարմինը գրաւող յանկարծակի այլափոխումը. հասակը կը թուէր աւելի սլացիկ, շարժումները` աւելի ճկուն, աւելի ազատ, դէմքին թեթեւ, շատ թեթեւ շպարի խաւ մը կար, որ կը դառնար նարնջագոյն վարդագոյն մը շրթներուն վրայ, եւ այդ երանգը կ’արտացոլար եղունգներուն ալ վրայ...»:113 Միշտ նոյն օրիորդ Ոսկիի առիթով, եւ առհասարակ կանացի անհատականութեան մասին` «յետոյ` վարմունքը, տեսակ մը ազատ, բարեձեւ, հանդարտ կեցուածք, ինքն իրեն, խօսքին ու շարժումներուն այնքան լաւ տիրապետող ընթացք մը, այն որ ունէին մայրիկին այցելող կիները, փարթամ ուսերով ու լանջքով, լայնշի կողերով, հուժկու զիստերով, կիսաթափանց զգեստներով, որոնց հախէն եկող էրիկմարդիկը, ինչպէս կ’ըսէր մայրիկս քիչ էին, հեմտէ հեչ չկային, իրենց եղածէն ախորժող եւ ապրածով երջանիկ կիներու եզակի ցեղ մը (...) վճռակամ ու նոյն ատեն, թերեւս, խորապէս փխրուն իգականութեան մը մէջ»:114

  • 115 Նոյն, էջ 126:

122Համայնքի առօրեայէն, այսպէս, որոշ անցքեր ուղղակի կ’առաջնորդեն դէպի աճող մանուկին ներաշխարհը: Ինչպէս` Աւագ Ուրբաթի գիշերուան քնարական-եղերերգական այս ոգեկոչումին, ուր պըլտեանական արձակը, ինչպէս շատ էջերու վրայ, կը ներկայանայ իր լաւագոյնով, դարձեալ կապուած` օրիորդ Ոսկիի անձին - ու ձայնին. «Իր անունին փայլը, թանկագին մետաղի խաւին պէս որ ատենին կը դնէին մանրանկարներուն մէջ, կը կազմէր խորքը անոր ձայնին, այն որ կը ծաւալէր Աւագ ուրբաթի գիշերը, այն պահուն, երբ դասին մէջ, գետինը նստած, յոգնած, կը մրափէի գրեթէ, պզտիկ իրարանցումէ մը ետք Գէորգ դպրապետը` սո՜ւս, կ’ազդարարէր դասին, մութին մէջէն, անոր լռութենէն կը բարձրանար երգը, Ո՞ւր ես, կը կրկնուէր, ո՞ւր ես մայր իմ, սկիզբը բարակ, գրեթէ սովորական սոփրանօ մըն էր (...), որ քիչ-քիչ կը տաքնար, որքան կը լեցուէր վիշտով, կ’իջնէր ինքն իր մէջ, կ’ազատէր ներքին անդոհէն, կ’ուռէր, կը թրթռար տենդով, կը պատռէր վարագոյրին խաւարը, կը փայլէր գրեթէ  (...), կարծես լսուածը, հոգետեսուածը ծէսին ու ասոր հեռաւորութեան մէջ սպրդած իրականութեան շերտ մըն էր, թաղին մէջ մահուան դատապարտուած ոեւէ երախայ այդպէս պիտի լար կամ ոեւէ մայր սենեակի լապտերի լոյսին տակ պիտի կրկնէր այդ լքումին ողբը...»:115

  • 116 Նոյն, էջ 247:

123Ասկէ անդին, հաւաքական կեանքին մէջ յեռուած, բայց նախանձախնդրօրէն իր գաղտնիքները պահող անկէ, եթէ ոչ արդէն անոր հակադրուող,- կրնանք տեսնել պատմող մանուկին աճման ընթացումը: Հիւսուած մօր կեանքին, նաեւ զուգահեռ գոյութեանը երկու աղջիկներու` իր հովանաւոր Արեւիկին եւ իր խաղընկերուհի Զուարթին: Արեւիկի գուրգուրալի կատակը` «նշանա՛ծս, նշանա՛ծս», իրենց խաղն է` տղուն հեռու մանկութենէն եկող, իսկ տարեկից Զուարթի հետ` կիներն են որ զինք «կատակով նշաներ էին»:116

  • 117 Նոյն, էջ 13:
  • 118 Նոյն, էջ 50:

124Մանուկի մը աճման այս պատմութիւնը, աճման ընթացքը, վէպին մէջ կը զարգանայ նախ` առօրեայ սեւեռումներու հարթութեան մը վրայ: Արդէն մէջբերուած, Արեւիկի` զինք գրկելու, սեղմռտելու, ձեւացեալ խլել-փախցնելու հին օրերու խաղին կողքին, անոր պէս, «խաղ» մըն է աճման առաջին յիշատակներէն` «երբ հօրքոյր, մօրքոյր իրենց տաքուկ գիրկը կ’առնէին, օ՜հ, պէպէքս, պաչիկ մը տո՛ւր տեսնեմ, կը գոչէին (...) քա մեծցեր ես, օհօ՜ մենծ տղայ եղեր ես, այսպէս կը մեծնայի իրենց գիրկով, իրենց գիրկը վերադառնալով անգամ մը եւս...»:117 Իսկ տարեկից Զուարթին հետ, խաղը կը բեմադրուի դրացի տանիքի արիշին տակ. «Սանդուխի կատարին կը յայտնուէր Զուարթ, կը հեւար, կը ցատկէր, մինչեւ ծունկերուն տակը հասնող կարմիր հագուստով, արեւներէն այրած մորթով, բոպիկ, զիս անակնկալի բերելու համար կը շրջանցէր արիշը, բայց տանիքի տաք պեթոնը կը խանձէր գարշապարները (...) կը սեղմէի, սեղմռտէի բազուկը, իրանը, պիտի խտղտացնէի, կը խնդար, կը զսպէր ինքզինք, տակս պիտի ընեմ, կ’ըսէր, ցածէն, փսփսալով, եւ մէկէն, չեմ գիտեր ինչու, կը լրջանար, կը բարձրանար արմուկներուն վրայ, ծունկերը օդին, փէշը սրունքներուն միջեւ, դէմքը ստուերէն մթնցած եւ աղջկան մը մերժումի շեշտով` դէմքիս կը փչէր, / անկի՛րթ. / իր խաղն էր ատիկա (...) կը մնայի իր մօտ, այո, պէտք էր մնայի շատ մօտը, բայց միայն այդքան, անհուն հեռաւորութեան մը մէջ. այդպէս էր խաղին օրէնքը»:118

125Անդին` կը հետեւինք Արեւիկի հասուն աղջկան սէրերուն, կամ` շահագրգռութեան` Նշանի հանդէպ: Անբացատրելի, անյարիր մղումի մը հետեւանք` այս նախընտրութիւնը իր կողմէ, յայտնօրէն նախնական, տգէտ երիտասարդի մը ուղղուած, որ մօտ ազգական ալ է իրեն. հակում` որ անուղղակի կը բացայայտէ, կրկին, իր միջավայրէն հեռացած, չափանիշներու տագնապ ապրող էակի հոգի մը, հակառակ կնոջական իր անհատականութեան այլապէս ամուր գիծերուն, հակառակ որոշ յանձնապաստանութեան: Ուրիշ տարր` իր մէջ տկարութիւն եւ աններդաշնակութիւն ցուցնող - ապաւինումը գուշակներու, որոնց հետ իր մէկ հանդիպումը կը լրտեսուի իր պզտիկ պաշտպանեալին կողմէ:

  • 119 Նոյն, էջ 264:

126Որոնումի այս ճամբաները, ուր Նշան զարմիկը, կեանքի առօրեայ ընթացքով թէ բախտագուշակներու մատնանշած ուղղութիւններով, բոլոր նշաններուն միջեւ սխա՛լ ընտրուած, սխա՛լ մեկնուած նշան մըն է պարզապէս,- տարինե՜ր ետք, վէպի յանգումին, պիտի հասցնեն հերոսուհին` իր մեծցած, «գրոց-բրոց դարձած» եւ իրեն այցի եկած երբեմնի փոքրիկ «նշանածին» խոստովանելու՝ «ամուսնանալու համար չէր, չէի ուզեր, չէինք կրնար, մօրքուրիս տղան էր»119 - եւ դեռ` յիշողական գրաքննութեամբ մը մոռնալու, որ Նշանը, զինք եւ թաղեցի ուրիշ լուրջ աղջիկ մը «խաբելէ» եւ կենցաղային ուրիշ բրտութիւններով համբաւուելէ ետք, անհետացած էր եւ իր ճակատագիրը գտած` ուրիշ տեղ...:

  • 120 Նոյն, էջ 102:
  • 121 Նոյն, էջ 123:

127Բայց Արեւիկը ձգելով իր «բախտի նշաններու» որոնման ճամբաներուն վրայ, կը դառնամ գլխաւոր կերպարին, որ արդէն մեր առջեւ պարզուող իր մանկութեան առաջին օրերէն, կ’ապրի իր բնական թէ մարդկային շրջապատը, ու անկէ առաջ` սեփակա՛ն մարմինը`  ինչպէս նշաններու ովկիանոսի մը մէջ, նշաններու բնագիր տիեզերքի մը մէջ, որ մատնացոյց կ’ընէ նշանակութեան մը, նշանակութիւններու: Նշաններ` որոնց խորհուրդը, մեկնութիւնը, իրեն անմատչելի, վէպի առաջին էջերէն մինչեւ վերջինը` փոխնիփոխ կ’ընդնշմարուին-կը ծածկուին իր առջեւ: Առանձին` ձիթաստաններու ձայներուն ունկնդիր, Զուարթին հետ` եղէգնուտին մէջ մանկական խաղերու տրուող. «փոխանակ հեռանալու, ձայները կը դառնային աւելի մօտիկ, փսփսուք մըն էր այլեւս թուփի, թանձր կանաչի պատի մը ետին, մե՛րթ սուր, մե՛րթ ցածէն արտաբերուած խօսքեր, որոնց իմաստը չէի հասկնար...»:120 Կամ` Արեւիկի զգացական գաղտնիքներուն տարտամօրէն հաղորդ, մանկական տգիտութեան իր կիսամութին մէջ, կը շօշափէ «նախանձը, ոխը», որ իրեն համար «ըլլալու կերպ մը չէր (...), այլ ձայնի խաղ մը, խիստ, բիրտ նայուածք մը (...), որ կը յայտնուէր Արեւիկի շարժուձեւին, խօսուածքին, դիմախաղերուն մէջ»:121

  • 122 Նոյն, էջ 223:

128Ասոր առնչուած` բնականաբար` միշտ նշաններով է որ կ’որսացուի նաեւ Սեռի` չափահասներու «խաղի» այդ ծածուկ աշխարհը - թաղի կեանքի ճեղքերէն նկատուած, գաղտալսուած շարժումներու, ճիչ ու հառաչներու, թաղի այրերու գռեհիկ ակնարկութիւններուն կամ քաղաքամէջի արու ամբոխին պղտոր նայուածքներուն` պատմողին ընկերացող Արեւիկին ուղղուած, կամ օրիորդ Ոսկիի մարմնական շնորհէն իրեն հասած տարփանքի անորոշ խլրտումին: Ասոնց շարքին, եւ Նշանի ու սիրուհիի մը մասին փսփսացուած շշուկներու առթիւ, ան կը յիշէ որոշ ապշանք մը, եւ անկէ «ծնած խոցը, որ եկեր, հաստատուեր էր մէջս, երբ գիտցեր էի, որոշ, անսխալ կերպով, թէ կը հանդիպէին իրարու, քաղաքը, տեղ մը, ինծի համար անծանօթ սենեակ մը, (...) ինչպէս ականջով միայն կը մասնակցինք վարագոյրէն անդին կատարուող դէպքի մը, որ հեւք ու հեծեծանք, շշուկ ու շարժուձեւի աղմուկ կը թելադրեն մեր կոյր աչքերուն (...). խորքին մէջ, որքան մարդիկը մօտ են մեզի, այնքան մութ են ու անթափանց, եւ այդ մօտիկութիւնը կը թուի նշանը անոնց անմատչելիութեան...»:122

  • 123 Նոյն, էջ 191:
  • 124 Նոյն, էջ 266:

129Նոյնը` երբ, Արեւիկի հետ գիրքերու «զուգահեռ աշխարհի» գաղտուսուցման վրայ, կը յիշէ. «կը հեռանայինք, փողոցէն, կը սլանայինք ծովէն անդին գտնուող ցամաք մը, ուրկէ կը շոյէինք, կը վերծանէինք աշխարհը»:123 Կամ երբ, յապաղած վերատեսութեան սեղանին շուրջ, այցելուն կը դիտէ իրեն «սուրճի գաւաթ նայող» իր հին հովանաւորը` բախտի որոնման մէջ կեանքը սպառած, ամուրի մնացած Արեւիկը, եւ կը  խորհրդածէ. «կը նայի գաւաթիս, կը շրջէ նորէն, գլուխը կը շարժէ, կարծես բան մը տեսաւ, ամեն հետք նշան է, ամեն բնանկար` բախտ ու դժբախտութիւն, ճակատագիրս գիտէ եւ կ’ուզէ լռել, ձգելով գուցէ որ գալիքը ըլլայ ինչ որ պիտի ըլլայ»:124

130Նշաններու խորհուրդը ուղղակի կը բացուի գոյութենական կեդրոնական տագնապին վրայ, որ աշխարհի ճանաչման, նաեւ Միւսի` գոյակից Մարդու ճանաչման տագնապն է -  սեփական ինքնութեան գիւտի-կորուսումի տռամը, ինքնացման տռա՛մն իսկ...:

  • 125 Նոյն, էջ 240:
  • 126 Տե՛ս Սեմեր, էջ 136:

131Այսպէս, օրիորդ Ոսկիի նուիրուած հիացական խորհրդածութիւնները, զայն դիտելու, անով շլանալու բոլոր պահերը, քաղաքէն անոր վերջնական մեկնումի նախօրեակին, պատմող մանուկին եւ ապա աճած մտածող մարդուն մօտ կը ծնին անդրադարձը այդ կնոջ անծանօթութեան, անկէ միմիայն պատկերներ ամբարած ըլլալու ողբերգական տպաւորութեան. Կ’ընկալուին իբրեւ նշանը` աշխարհաճանաչումի մարդկային ողբերգական անկարողութեան: Եւ հարց տալու` պաշտելի այդ պատկերի յիշատակին առջեւ. «Ո՞վ էր իսկապէս... Ո՞վ էր»:125 Ճի՛շդ այն անգիտութեան խոստովանութեան նման, որմով Սեմերի մէջ կը փակուէին Վերժինի վարքը տուող էջերը` Բայց ո՞վ էր,126 եւ որուն պիտի անդրադառնանք աւելի վար:

  • 127 Կրնանք յղուիլ վիպագիր եւ գրաքննադատ Ս. Տուպրովսկիի գործերուն եւ իր դարբնած «ինքնավիպում» (autofict (...)
  • 128 Տե՛ս Նշան, էջ 242:

132Ինքնացման տռամը առանցքը կը կազմէ Նշանի այն հատուածներուն, որոնք կը բերեն խորքի սեւեռումներ: Ուր կը ծաւալի գոյութենական ոլորտը, որ նաեւ իբրեւ «գոյազանցական» բնորոշած էի. բայց այս անգամ` ներանձնական, ներկայ, «սեփակա՛ն առասպելի» մը յղուելու համար. մանաւանդ եթէ, ինչպէս նկատած են գրա-տեսաբաններ, յաճախ «կեանքի պատումը կը ձգտի վերածուիլ միթոսի, սեփական առասպելի»:127 Ոլորտ, որ կը բեմադրէ աճող, կազմաւորուող այս անհատականութեան մօտ մասնատումի վիճակ մը, անձի ամբողջացման որոնումը, ինչպէս եւ խօլ կարօտը` մատչելու գոյակից Մարդու աշխարհին: «Կ’ապրէի, ինչ որ կ’ըսեն կեանք, կ’ենթարկուէի անոր թափին ու ռիթմին, բուսային աճ մը, ուռճացում մը (...) կը հետեւէի միայն անոր, այս ներքին զարթնումին, կը հպէի քօղի մակերեսին, կը շոյէի կերպասը, մորթը բաներուն, աշխարհի հիւսուածքը...»:128

  • 129 Նոյն, էջ 243:
  • 130 Նոյն, էջ 243:
  • 131 Նոյն, էջ 253:
  • 132 Նոյն, էջ 267:

133Վէպին վերջընթեր գլուխը բանալի հատուածներ ունի` տուող այս հոլովոյթը, ինչպէս եւ անոր անել դժուարութիւնը. հպուածը, շոյուածը, բռնուածը` միայն «պատկերներ» են, ժամանակին մէջ իրար յաջորդող, նոյն անողոք ժամանակին մէջ հոսող-մաշող. պահ-պատկերներ միայն, որոնք կը մնան լիութեան պահերէ, մեր հետ սինքրէթիք միութեամբ մը ապրած հարազատ հոգիներէ. «Պատկերներ` էական մոռացումէ մը մնացած, քով քովի, անկարգ, հատուածային ու կցկտուր, տարմատարմ կտորտանք»:129 Կը յաջորդեն այսպիսի պատկերներ` խաղընկեր աղջնակէն մնացած, որոնք վերածուած են այդ «կտորտանքին»: Ժամանակին բերած մաշում-այլափոխումները պահ մը կրնան երեւիլ իբրեւ մարմնական փոխակերպումները արբունք թեւակոխող աղջնակին, սարսիչ` իրենց նորութեամբ, օտարութեամբ` դեռ կիսով մանուկ տղուն համար: Բայց այս վերջինի գոյութենական օտարումը աւելի ընդհանրական է, էակա՛ն: Ապրուած օտարումը ներգոյակ է աճումին, գիտակցական տարիք թեւակոխման, կարծես անխուսափելի, ճակատագրական կապով մը կապուած անոր: Նախագիտակցական քունի մը, սկզբնական երջանիկ թմբիրի մը կարօտն է որ կ’ոգեկոչուի կարծես, երբ` դառն յուսախաբութեան մը շեշտով ակնարկելով գիտակցական տարիք մատչումին` ենթական հարց կու տայ. «Մարդ ի՞նչ կը գտնէ, երբ կը գտնէ ինքզինք»:130 Նոյնը` երբ կը յարէ. «Օր մը, թերեւս, կարծես թէ ուզէի, կարծես թէ ուզեր եմ  շարունակել ընդմիջուած քունն ու անոր գոլին մանկական հմայքը. պէտք է վերադառնալ այն պահին, երբ պատկերն ալ չկար ու անոր քերթուածը չէր սկսած բանիլ տակաւին մէջս»:131 Կամ երբ` նոյն պատրանաթափ շեշտով` կ’ոգեկոչէ չմեկնաբանուած նշաններու ա՛լ հեռաւոր այդ աշխարհը, ու կ’եզրակացնէ. «Թերեւս կարելի չէ վերադառնալ այն տեղերը, ուր ապրեցանք ու պատկերները որ սիրեցինք - առանց երբեք ապրելու վերստին մահը, որմէ փորձեցինք փախչիլ ապաստանելով երեւոյթի աշխարհին մէջ»:132

134Ահա յանգումը, յանգում մը` կեանքի ժամանակի հոլովոյթին - վէպէ վէպ ծաւալած եւ չափահասութեան նախասեմին վերածուած «տարմատարմ կտորտանք»ի, «ընդմիջուած քունն ու անոր գոլի մանկական հմայքը» ետ կանչող կարօտի...

բ- Անվայրութիւնը` սկզբնական Աղէտէն մինչեւ զլացուած հայրութիւն. հոնկէ` համրութիւն, բրտութիւն

135Այս գործերուն մէջ, առանձնաշնորհեցի կեանքի ժամանակի ոլորտը, առասպելեալ-ենթակայական թէ ներկայ-իրական: Անոնց ձեւաւորումներուն մէջ սակայն միշտ կրնանք կիրարկել ընթերցումի երկրորդ, լրացուցիչ` «վայրային» ոլորտի ցանցը, որ` նախորդ տասնամեակներու երկերուն մէջ արդէն կարեւորութեամբ ընդգծուած` բնականաբար հոս եւս կը պահէ իր հնչեղութիւնը:

136Գործերէն` Սեմերը, արդէն իր տիտղոսին մէջ, վայրի ընկալման առումով ունի բազմակի հնչեղութիւն: Սեմը, չըլլալով Դուրս, չէ նաեւ Ներս: Ժխտումն է, գոնէ խախտումը` «ներս» եւ «դուրս» հասկացութիւններուն: Խնդրարկումն է, եթէ ոչ` անկարելիութիւնը, արտաշխարհ ազատ ելքի, ինչպէս եւ ներքնութեան, ուրոյն աշխարհի:

  • 133 Տե՛ս Սեմեր, էջ 30:
  • 134 Նոյն, էջ 58:
  • 135 Նոյն, էջ 61:
  • 136 Նոյն, էջ 24:

137Բայց մանաւանդ յիշենք, որ երկը, իր մայր նիւթին զուգահեռ, կը պատկերէ ճահճուտ գաղթակայանները, ապա եւ, անկէ ետք, ընդհանրապէս փորձը` անոնցմէ Բլուրին համայնքը ստեղծելու. «Կը թուին վերապրած ըլլալ, տեղանուններու ցամաք շարքի մը մէջ. ո՛չ մէկ մանրամասնութիւն, յաւելեալ տեղեկութիւն. հով, աւազամրրիկ, մալարիա, տիզենթիրի, թիֆուս, տիֆթերի (...) Էլմոնի ու Մարիամի այն չորս երկար տարիները որոնք կը փռուին քարտէսին մէկ կողմէն միւսը: Տեւողութեան ու տարածութեան միջոցը պարապ է...»:133 Հետեւողը անհամոզիչ-անվաւեր ներկան է, փորձը` համայնք-վայր  ստեղծելու, որուն «արդիւնքը» կը ցուցահանուի` տեղ-տեղ կծու, ծաղրանկարային գիծերով, յատուկ սլաքով մը` ուղղուած համայնքի «ղեկավար» տարրերուն  - հաւաքականութեան «հայրերուն»: Իբրեւ աւելի կեդրոնական կերպարներ հոն կենդանագրուածները անվայր ու անայր-այրի կիներ են` սկսած Էլմոնէն, լքուած քաւարան-խցիկի մը մէջ, ինկած թաղի ստորին սահմանին, ուր մանուկը կը ղրկուէր երբեմն, եւ ուրկէ իր յիշողութիւնը պահած է դժնէ պատկեր մը. «Մարդ չկայ, դուռը փակ է: Տնակին պատերուն աղիւսները աղտոտ, առանց ծեփի, խոնաւութեան, տաքի դէմ բոլորովին անպաշտպան են: Դրան սեմէն վեր երկու սանդխամատ կայ (...): Էլմոնի աչքերը կը սեւեռեն մութէն, կարծես կ’ուզեն բացայայտ դարձնել անբացատրելի կամ անխոստովանելի բան մը»:134 Ապա` «Մինչեւ իր մահը ապրեր է դարվերի վարախա տնակին մէջ: Մեռեր է, օր ցերեկով, այնտեղ: Չգիտցանք ինչպէս էղաւ...»:135 Այրերը, նոյնիսկ երբ կը ներկայանան, չնչին բացառութիւններով անէական են, անբռնելի, անպատասխանատու. ինչպէս մօրեղբայրները, որոնք պիտի մղեն կայտառ, գեղեցիկ ու խոստմնալի Մարիամը ղրկելու հեռաւոր Ֆրանսա («յետոյ մեզ ալ կը տանի, հոս ապագայ չկայ»136 անարմատ մարդոց մտայնութեամբ) - բայց` հոն մահանալու-անհետանալու: Կամ Պելֆոր, նոյն Մարիամին ամուսին Յակոբը, ոչինչ էակ մը: Մինչ` քայլին պիտի փորձէ ընդդիմանալ Վերժինը միայն, որ` գերդաստանի սիւն` կը մերժէ Աղէտէն ետք անգամ մը եւս «տարմատարմ» ըլլալու, ցրուելու, կրկնակի անվայր դառնալու հեռանկարը:

  • 137 Նոյն, էջ 150:
  • 138 Նոյն, էջ 179:
  • 139 Նոյն, էջ 231:

138Անվայրութեան ուրիշ պատկեր` Անթիքայի անհեթեթ սենեակը - որուն` «բնակելի» են  պատուհանն ու սեմը միայն, եւ ուր կը տիրէ իր մահացած եւ գերեզմանատան անանուն մէկ փոսին մէջ կորսուած աղջկան լուսանկարը: Անթիքան` ինքը, ուրիշ օրինակ մը անվայր հոգիի. «Մարդ-մարդասանք չունի աշխարհի վրայ (...). ունի իր եռանկիւն սենեակի պատին հսկող մեծ լուսանկարին աղջիկը, որ կը տեսնուի փողոցին վրայ բացուող պատուհանէն: Այդ պատուհանը չըլլայ ի՞նչ է ինք. ոչինչ»:137 Սենեակ` որմէ վտարուելու ժամկէտի մնայուն սպասումովը կ’ապրի. եւ երբ կու գայ ժամը ծերանոց փոխադրուելու` «Աս տարիքին մարդ տե՞ղ կը փոխէ, ղարիպութեա՞ն կ’ելլէ, միակ տեղը ա՛լ գերեզմանն է...»:138 Եւ մենախօս նախադասութիւն մը, լսուած պատի միւս կողմէն, որ գլուխի փակումին կը բերէ եղերերգական, սրտակեղէք իր եղանակը. «Հասեր է Անթիքայի ձայնը, ընդվզումի, համակերպութեան խառն աղապատանքով մը լեցուն, աղաղակող մտերիմ, բոլորովին ինքնեկ խօսքը, այն` որ կրնանք միայն փսփսալ մենք մեզի, / Տէր, ե՞բ մըզի հանես պըտի էս ակսորէն»:139

  • 140 Նոյն, էջ 95:
  • 141 Նոյն, էջ 96:
  • 142 Նոյն, էջ 148:

139Հասկնալի է, որ անվայրութիւնը անմիջական բխումն է Աղէտին - պատմական թէ գոյաբանական. այս կապին անդրադարձ ունեցայ նախորդ մասին մէջ` կիներու գողգոթային առիթով: Բայց կայ նաեւ ոգեկոչումը մեծ-հայրերու անհետ բնաջնջման, ինչպէս գերդաստանի նահապետ Եղիա էֆէնտիի գիտակից ընթացումը դէպի ստոյգ մահ. «...բարկացեր է, չէ ուզեր պէտէլ տան, ըսեր է` տաք ալ չտաք ալ նոյնն է, փարանիդ պահեցէք, պէտք կ’ըլլայ (...) յետոյ ո՞վ գիտէ ուր կտրեր կտրտեր են մարդը»:140 Տարբեր վախճան՝ Վերժինի ամուսին Թորոսինը, բախտով վերապրած մինչեւ անապատները, բայց միւսին նմանող` իր անգերեզմանութեամբ. «Ա՛ս է միակ պատկերը Վերժինի ամուսնէն, անորոշ ֆէսաւոր դէմք մը, մարմինը կը ծփայ Եփրատի ջուրերուն վրայ, չեն ձգեր որ թաղեն...»: Անվայրութիւն` որ ուրեմն նաեւ անհայրութիւն է: Ապա եւ` համրութիւն. «Ուրեմն` ո՛չ մէկ բառ Թորոսէն, ո՛չ մէկ խօսք, կարծես համր եղած ըլլար»:141 Իսկ ներկա՛յ համրութեան պարագայ մըն է պատմողին հայրը. արեւելեան որոշ տիպի տղամարդ, որ չի խօսիր, «չի պատմեր». անցեալի անհետացած դէմքերը «եղա՞ծ են, չե՞ն եղած, պատմութիւն են, հեքիաթ, պատկեր ու հետք են, իրենները մնացեր են չես գիտեր ո՞ւր, ո՞ր քարին տակ... որքան ալ ասոնք [կիները] հոս խօսին, ինք չի պատմեր...»:142 Խուսափող-ուրացող հայրութիւն, համրութիւն - բազմախաւ եզրեր` որոնց կ’արժէ աւելի մանրամասն անդրադառնալ տակաւին:

140Հարուածը, արդարեւ, կը պատկերէ հայրասպան Յովհան սարկաւագը, էապէս անհայր-անվայր հոգի մը, զոհ` հայրական անգիտացումի եւ զրկումի, որ իբրեւ զլացումի բրտութեան հակազդի միակ միջոց` պիտի գտնէ ի՛ր բրտութիւնը` հօր ջնջումը: Այս վէպին մէջ, շատ աւելի շեշտօրէն, կը դրուի հայրերու, եւ աւելի ընդհանրապէս` այրերու, անպատասխանատւութեան, հոգե-բարոյական բացակայութեան, դասալքութեան փաստը (հոս կարեւոր ալ չէ, որ` սպանեալ Համբարձումի գնահատման պարագային` թաղեցիներու տեսակէտները բաժնուած են դրականի եւ բացասականի միջեւ, կամ որ պատմողը` իր կարգին` կը յայտարարէ ձեռնթափութիւն):

141Հայրերու այս կամ այն չափի ու ձեւի կրաւորականութեան հակադրուած է գլխաւոր մայրական տիպարը` զոհին կինը, որ վէպին մէջ` արդէն կը կոչուի Մայրենի: Նոյնիսկ եթէ` անոր կերպարն ալ զերծ չէ երկդիմութենէ. մարդասպան բայց տկար արու զաւակը ոգի ի բռին պաշտպանող այս կինը, վաստակաւոր դայեակ-մանկաբարձ եւ բուժակ, տէր է անորոշ իգականութեան մը, եւ իբրեւ մայր` ապրած է դժուարին ծննդաբերութիւններ, սգաւորուած` մահացած նորածիններով...

  • 143 Տե՛ս Հարուածը, էջ 7:
  • 144 Նոյն, էջ 34:
  • 145 Նոյն, էջ 119:

142Ի զուր չէ, ուրեմն, որ վէպը իր ճակատին արձանագրուած կը կրէ` Խորենացիէն աւանդուած արտաշէսեան անէծքը, ուղղուած ըմբոստ որդի Արտաւազդին` «Անդ կացցես եւ զլոյս մի՛ տեսցես»:143 Պատմողը, իր ձեւացեալ պնդումներով հանդերձ, թէ`«ինչո՞ւ դէպքը կը յիշեմ` իսկապէս չեմ գիտեր»,144 ներքնապէս լաւ գիտէ, եւ արդէն` աստիճանաբար ալ գիտակցիլ պիտի ցուցնէ, թէ ինչո՛ւ կը յիշէ...: Ուրիշ բան չի թելադրեր սա դիտողութիւնը. «Կը թուի, թէ այդ մոռացումը տեւական չէր, խորքին մէջ (...) այսօր կրնամ ըսել, որ այդ մոռացումը եղած էր աւելի խորունկ վերյիշումի մը սկիզբը»:145 Աւարտին եւս, ան փորձ մը պիտի ընէ հեռաւորութիւն առնելու Յովհանի արարքէն, անոր մերկ բրտութենէն - փորձ` որ զինք ալ լրիւ չի համոզեր արդէն:

  • 146 Նոյն, էջ 276:

143Մանաւանդ` որովհետեւ Հարուածը կ’աւարտի բրտութիւն-լեզու երկընտրանքի մը տռամային ընդգծումով. սեփական (ան)գիտակցութեան վրայ ոճիրին գործած մահացու քաշողութեան հարցադրումով: Նոյնքան խաւար, նոյնքան խորհրդաւոր` որքան հեռու անցեալէն աւանդուած առասպել մը, այս հարցադրումը կը հնչէ մենախօս, ինքնախօս զրոյցի մը պէս, Յովհանի հետ նոյնացման զառանցագին տեսարանի մը յանգման կէտին. «Ա՞յս է որ քեզ կը խռովէ, վրիպած որդին, որ փոխանակ ճակատելու հօր դէմ, փորձեր է զայն ջնջել: Ո՛չ, ամենեւի՛ն ոչ: Ինչ որ կը խռովէ քեզ բրտութիւնն է, հմայիչ, սոսկալի ու արգիլուած բրտութիւնը այն երեք հարուածներուն, որոնցմով կ’աւարտէր պատմութիւնը եւ որ լսած եմ, որոշ, շատ որոշ կերպով, կանոնաւոր դիմեցումով մը դէպի եկեղեցիին զանգակին լեզուակը: անիկա կը թրթռար մէջդ, կ’ուժգնանար, կը տրոփէր, կը թնդար, ականջներդ կը խժային: Հարուածները կը սկսին դէպքը, որ հայրիկը լռեց...»: Եւ կը շարունակուի սահմանելով իր ընտրանքը, որ` հօր բիրտ ջնջման փոխարէն, ինչպէս նշուեցաւ արդէն, է` «ճկելով, խորտակելով, պայթեցնելով փականքը, վերջապէս, խօսիլ»:146

  • 147 Նոյն, էջ 119:

144Արդեօ՞ք անսաստումը հայրական «Սո՛ւս, ծօ՛» արգելքին` մանուկ յիշողութեան մը մէջ «կտրուկ՝ ապտակի մը պէս» արձանագրուած եւ վէպի էջերուն յաճախանքի ինքնակրկնումով եկած` նորէն ու նորէն,- արդեօ՞ք այդ անսաստումը հակադարձ բրտութիւն չէ ինքնին, հայրասպանութիւն չէ ինքնին, արդէն գիտակցուած պատմողէն ա՛յն ատեն` երբ, պատմելէ ետք սպանութեան լուրին բարձրաձայն ընթերցումը իր կողմէ, կ’ըսէ. «Չեմ գիտեր` ինչո՞ւ հայրիկը լռեց, պոռաց մէկէն, կարծես թէ ինք վիրաւորուեր է դաւաճան գնդակէն եւ այդ փամփուշտը խրեր է իր իսկ թոքերուն մէջ»:147 Հայրասպանութիւն` խօսքով, բիրտ համրացման բիրտ անսաստումովը, թէեւ խորհրդանշական դարձած` շնորհիւ նոյն այդ անսաստումին - արգիլուած Լեզուի նուաճումին: Նուաճում` որ մատչելի չէր անխօս ու տկար Յովհանին:

  • 148 Նոյն, էջ 120:

145Այսպէս, հայր-որդի ընդդիմամարտութեան դաշտը, անցնելով անվայրութեան վիճակէն, ուղղակի կը բացուի համրութիւն-խօսողութիւն էական երկուութեան վրայ: Նախ, արդէն, հայրերը իրենք սակաւախօս են, անհաղորդ, յաճախ անատակ` հայրութիւն ստանձնելու: Պատմողը բազմաթիւ առիթներով կը ցուցահանէ հայրը` սակաւախօսութեան, անխօսութեան այդ վիճակին մէջ...: Բայց կայ աւելի՛ն. կենդանագրուածը չէ միայն խուսափուն ու կիսահամր «արեւելքցի տղամարդ» տիպարը: Անոր բերնին մէջ, որդին լռութեան դատապարտող «Սո՛ւս, ծօ՛» յանդիմանութեան կողքին, այս վերջինը տեւաբար պիտի լսէ «շան ձըյնած» (շան ձգնած, շան ձագ) անարգական կանչը, արձանագրուած` իբրեւ սեփական հայրութեան գործօն ուրացումն իսկ...: Մինչ անոր սերնդակից տղամարդիկ ոչինչ կ’ըսեն որդիին` իր հօր մասին` կարծելով «որ հայրիկը (...) գաղտնիք չունէր ինծի համար», իրենց միջեւ սերունդէ սերունդ «գաղտնիք»ներու փոխանցման «հանդիպում տեղի չէր ունեցած», քանի «Հայրիկը շատոնց առեղծուած մըն էր»:148

146Նշանի մէջ, անվայրութեան զգայնութիւնը կ’ապրուի առաւելաբար` ստեղծուող համայնք-վայրի անվաւերութեան, խորթութեան ապրումի ձեւին տակ: Հակազդեցութիւնը այս կացութեան ու ապրումին` աւելի գործօն է հոս, դրսեւորուող` հեգնական յաճախակի շեշտերով, հերքումի գրեթէ մնայուն տրամադրութեամբ մը` համայնքի հաւաքական այս հայրութեան հանդէպ. ապա նաեւ` մէկ-երկու տեղ միայն` հանդէպ սեփական հօր կենցաղային առօրեայ անպատասխանատու դիրքին, թեթեւօրէն հեգնաբան, ուրեմն հեռաւորութիւն առնել գիտցող, եւ ոչ` զլացուած հայրութեան մը դառնացած որոնումով: Ու վէպին գլխաւոր հոլովոյթի գիծը` աճող անհատականութեան մը տագնապը, աւելի սերտ առնչութիւն չի պարզեր այս պակասին, պարապին հետ: Ի տարբերութիւն Հարուածը բնորոշող շեշտադրումներուն, իրենց տեղը ընդգծուած, հոս բացակայ հայրութիւնը խնդրոյ առարկայ չէ անհատական աճի տագնապին մէջ, գոնէ չ’երեւիր իբրեւ այդպիսին:

147Բացակայ հայրութեան պարագայ մըն է պարոն Խաչատուրը, պատումի ներկայ պահուն արդէն մահացած, անցեալին գործօն մասնակից` համայնքի կեանքին, բայց որ պատմողի հեռու մանկութեան յիշատակներուն մէջ կ’երեւի իբր տժգոյն, տկար հիւանդ մը: Անոր յետագայ բացակայութիւնը իր սիրելի դուստրը յաճախ պիտի յիշատակէ` իբրեւ կորուստը ապաւէնի մը, յենարանի մը:

148Հարկ է սակայն յիշել, որ արական ներկայութիւնը, իբր բացասական գործօն, Նշանի մէջ կ’արտայայտուի կարեւոր կերպարներէն` Նշանի նախնականութեան եւ բրտութեան մէջէն: Նոյնպիսի նախնականութիւն կը դիտուի վէպի երկրորդական, բայց ոչ անկարեւոր դէմքերէն` Արեւիկի եղբայր Ժանոյի վրայ, այնքան անպատասխանատու` որքան իր մեծ եղբայրը` թաղային-կուսակցական «ղեկավար» Աբօն, պիտի ջանայ զինք կարգի հրաւիրել:

  • 149 Նոյն կարծր դիրքէն պիտի մեկնին նաեւ յետագայ գործեր, ինչպէս` Անունը Լեզուիս տակը:

149Այլ հարց, որ ընկալեալ կարգ-կանոնի եւ պատշաճութիւններու այս ախոյեանները` համայնքի «պատասխանատու» հաւաքական-խորհրդանշական հայրերը, այլապէս վիճելի, հերքելի կ’երեւին պատմող մանուկ-պատանիի աչքին: Անոնց հանդէպ կը դրսեւորուին յաճախակի «դատախազային» վերաբերումներ, այս` ինչպէս եւ նախորդ երկերուն մէջ, երբեմն հաշուեյարդարի անողոք շեշտերով:149

գ- Համրութիւն, լեզու եւ գրական երկ.-

150Վկայութիւնը, այլեւս` վիպում, գիտենք` էական գրաւ է իբր լեզուի գործարկում: Բնա՛ւ փրկարար, բայց թերեւս ճիգի արժանի միակ իրագործումը. միակ զէնքը` մոռացութեան, անէացման դէմ: Լեզուի այս կոչումին` անմիջապէս, ու հակառակ ներկայ երկերուն մէջ անոր բազմերանգ արտայայտչականութեան նուաճումներուն, կը կցուի յամեցող, ընդոծի՛ն դժուարութիւնը, վերջին հաշուող անկարողութիւնը` «ըսելու» Դէպքը, ու ասոր խտագոյն արտայայտութեամբ` Աղէտը: Դժուարութիւն եւ անկարողութիւն` արդէն ծանօթ` առաջին տասնամեակներու երկերու քննարկումէն:

151Լեզուի այս հարցը կը դրուի անոր ընկալման այլազան ձեւաւորումներուն առթիւ -  խօսք, գիր, հաղորդակցութիւն` զանազան նշաններով...

152Սեմերը արդէն կը յուզէ լեզուի այս հարցը` մէկէ աւելի դրուածքներով, եւ «Լեզու» հասկացութեան մէկէ աւելի մակարդակներու վրայ: Սկսած «Ձայն»ի տեւաբար մեկնաբանուող ներկայութենէն` մինչեւ վիպողի ընկալումը, անդադար խնդրարկուած` իր իսկ կողմէ: Ապա, մանաւանդ, այս երկի անշրջանցելի միջնորդ լուսանկարներու «լեզուն», անոր քննարկումը...: Ապա` հաղորդակցութեան այս արգելքներուն դէմ` վիպողին մղումը... վիպելու, յօրինելու - ապաւինելու առասպելեալ ոլորտի...

  • 150 Տե՛ս Սեմեր, էջ 11:
  • 151 Նոյն, էջ 15:
  • 152 Նոյն, էջ 16:

153Լեզուին կարեւորութիւնը, եւ յատկապէս Դէպքը գրաւոր լեզուին յանձնելուն` գրելուն կոչումը, թէեւ որոշ վերապահութեամբ, կը դնէ արդէն երկի նախաբանը: Մեկնաբանելով «Ձայն»ին յանձնարարութիւնը` լուսանկարուածներու ինքնութիւնը արձանագրելու` պատմող-վիպողը կը յարէ. «Դիւրին է մտածել, որ գրուելով չեն մոռցուիր, ինչպէս որ կը կարծէ (...). սակայն կը թուի թէ գրելը անհրաժեշտ է, որպէսզի խախուտ, շարժուն, անդադար իրարու խառնուող դէմքերը, դէպքերը, տեղերը, մանաւանդ անունները որոշուին, զտուին ու խտանան, դառնան վերջնականապէս իրական, ամբողջանան, խօսքի գալով հեռաւորուին, իրմէ, ինծմէ, քեզմէ բոլորովին անկախանան...»:150 Անմիջապէս կ’երեւի, սակայն, որ այս գրելը արձանագրել մը չէ. պարզ լուսանկարել մը չէ, ինչպէս եղած է գործը անանուն լուսանկարիչին. այլ` «չապրուած առօրեայի երազէն» մտնել է «ապրուած իրականութիւն... գրաւելով ոչ թէ ոսպնեակին տեղը, որ կը դիտէ դուրսէն, այլ այն միւս կէտը, որ նոյն պահուն (...) կ’անցնէր նկարուողի մտքէն, այն միակ րոպէն երբ աչքը կը միանայ սոսկումի, վերացումի, ուրախութեան փայլին, անոր որ խօսք չէ, այլ լռութիւն, այլ ցանկութիւն մը խօսքի...»:151 Ստեղծումի այս արարքը յարակարծային է, փարատոքսային. որովհետեւ միանգամայն` անձնական, բայց եւ խորապէս անանձնական. «Կը լսեմ, վերացումիս մէջ, յանկարծ, ձայնը մտերիմ եւ օտար, անգրաւելի / անանկ մը ըրէ՛ որ ասոնք երեւին / ուղղուելով (...) մէկու մը որ կարենայ ստանձնել անանունութիւնը, լիանայ անով, մտնէ անհետացման կիրքին մէջ, յաջողի կրկնել առանց կրկնելու, երկնելով / անանկ մը ըրէ՛ որ ասոնք ապրին...»:152

  • 153 Նոյն, էջ 133:
  • 154 Նոյն, էջ 125:

154Վիպում-ստեղծումի այս մարտահրաւէրը պարբերաբար կ’ընդգծուի գործի երկայնքին, ինչպէս` աւարտին մօտ: Վերժինի մէկ վերջին լուսանկարին առջեւ, պատմող-վիպողը, հետեւելով «իրմէ անդին անցնող» անոր ակնարկին, կը յարէ. «Թերեւս ալ այդ պահուն ան կը տեսնէ ինչ որ չեմ կրնար տեսնել, այլ կրնամ միայն երեւակայել կամ յիշել, կրնամ յօրինել բոլոր այն լսուած պատումներու տենդէն, կրնամ ճշդել / (որպէսզի ազատիմ անոր ճնշումէն)»:153 Քիչ մը աւելի վեր, արդէն, Վերժինի անհատականութիւնը լուսաւորելու ուրիշ փորձ մը, ուրիշ լուսանկարէ մը մեկնած, եւ հաստատելով անոր «դէմքին վրայ տարածուող, զսպուած անշուշտ, տարփանք[ը], անոր սեւ յօնքերէն, աչքերէն արտաբխող անսովոր մութ գրաւչութ[իւնը]»,- յանգած էր ցնցող ուժգնութեամբ սա յօրինումին. «անոր վերագրուած արութիւնը, ինծի այնպէս կը թուի, ո՛չ թէ այլափոխումն ու այլասերումն էր կնոջ, այլ այդ աննուաճ իգութեան մէկ դիմակը, այն որ Վերժին նետած է ահա դէմքէն, նկարին մէջ, եւ կը նայի բացորոշ` իր առեղծուածով: Քանի մը տարի ետք (...) մաշած հազէն, հիւծած, գլուխը պիտի դնէ բարձին, չարթննալու համար: (...) Վերժին չմեռա՞ւ արդեօք խեղդուած` իր մէջ լիովին ապրող, զինք ողողող, յորդող եւ անդիմադարձ տարփանքէն...»:154

  • 155 Նոյն, էջ 136:

155Ի հարկէ, միշտ առկայ է գիտակցութիւնը` յօրինումի այս ճիգի ընդոծին անբաւարարութեան. քանի, Վերժինին նուիրուած այս երկար գլուխի աւարտին, արդէն մէջբերուած  «Յիշատակագիր»ը, մեծ-մօր ծննդեան ու մահուան թուականներու անորոշութիւնը շեշտելէ ետք, կը փակուի` անոր անձի անդարմանելի անծանօթութեան, աննուաճելիութեան ընդգծումով. «Առ այժմ Վերժին չէ ծնած, այլ մեռաւ: / Բայց ո՞վ էր»:155

156Դէպքը խօսելու, անոր բրտութիւնը բառի վերածելու անկարելիութիւնը` արդէն կը պայմանաւորէ Հարուածը վէպին ամբողջ կառոյցը: Պատմողին լրագրողի ծպտումը, դէպքը բազմաթիւ կողմերէ ու բազմաթիւ վկայութիւններով պաշարելու կրկնուած փորձը, առարկայական «բացատրութեան» մը որոնումը,- բոլորը` երեսակներն են խօսքի այդ դժուարութեան, կազմելով միանգամայն փուլերը` զայն շրջանցելու, բառնալու հսկայ ճիգին: Շարունակելով ուրեմն, նաեւ, վկայել լեզուի դժուարութեան մասին, անկարողութեա՛ն մասին` անգամ մը եւս` նուաճելու Դէպքը:

  • 156 Տե՛ս Հարուածը, էջ 34:

157Աւելի շօշափելի` գրելու մանրամասնեալ ճիգն ու դժուարութիւնը, վէպին մէջ, կը յայտնուին սկիզբէն` ա. մասէն, տպաւորիչ արտայայտչականութեամբ մը. «Թաղի յիշողութեան մէջ արձանագրուած երեք հարուածները մտան մէջս, թրթռացին ու լռեցին: Յովհան սարկաւագի դէմքը, իր չոր, տժգոյն մաշկով, իր խուսափուկ ու պզտիկ աչքերով, իր թռվռուն ականջներով եւ ընդարձակուող ճակատով դարձաւ վերծանելի մագաղաթ: Գիտեմ, որ այստեղ, հիմա, անոր վրայ կը տարածեմ տարիներուն խորութեամբ պեղող աշխատանք մը, գուցէ այնտեղ կը յայտնաբերեմ հետքեր, որ չկային,անոնք որ պրպտումները, մտքի սեւեռումները կը յօրինեն ակամայ»:156 Սեփական գրութիւնը, «անվստահելիութեան» այս կասկածէն անդին, աւելի ծանրակշիռ թերիներու մեղադրանքով պիտի ծանրաբեռնուի քիչ անդին, թաղեցիներու հետ յաջորդական զրոյցներու աւարտին: Նոթագրութեան թերիներ, արձանագրուածի անբաւարարութիւն կամ անիմաստութիւն, զրուցակիցներո՛ւ իսկ խօսքերուն մէջ` մէկէն միւսը անխուսափելի հակասութիւններ, անյարիր զուգորդումներ...:

  • 157 Նոյն, էջ 92:
  • 158 Նոյն, էջ 98:

158Հետապնդուող Դէպքը անգրկելի, անգրելի կը հանդիսանայ ի վերջոյ. «Կարծես չեմ գացած մինչեւ ծայրը, չեմ գտած շրջագիծը, ուզած եմ պատմութիւնը փրկել մոռացումէն, ինչպէս կ’ընէին ատենին, երբ լուրջ, պատասխանատու, կարծես կրելով ազգին բովանդակ ճակատագիրը իրենց փետուրին վրայ, կը բանային մագաղաթին առաջին էջը, / եւ ընդ գրով կ’արկանէին / աղէտք վշտագինք...»: Աւելի՛ն. «Չեմ գացած գրառումէն անդին, խօսքի քաոսային ու անկարգ թաւալէն, որուն պէտք էր ուշադիր եղած ըլլայի (...), որովհետեւ պատմութիւնը ի՞նչ է ի վերջոյ եթէ ոչ խախուտ, անկազմակերպ, փախչող իրողութիւն մը, տեսակ մը խոտորում, թիւրընթացում մը պիտի ըսէի. հազիւ կորզեր եմ հապճեպ պատկերներ, տարտամ զգայնութիւններ, սաղմնային մտածումներ (...): Իրադարձութիւններով ու մանրամասնութիւններով հմայուած զեղչեր եմ եզրայանգումը (...): Միաւորեալ հեռապատկերը կը պակսի, ինչպէս որ կը պակսին պատմութեան բազմաթիւ խաւերը, որոնք ծաւալ ու խորութիւն, մակերես ու կարկառ պիտի տային պատահարին»:157 Կու գայ նաեւ հարցադրումը, հոս եւս` ինչպէս նախորդ վէպի աւարտին` Վերժինի դեռ անյայտ մնացող ինքնութեան մասին. «Ի՞նչ ըսել է հեռապատկեր: /  Ի՞նչ ըսել է գրել»:158

  • 159 Նոյն, էջ 123:

159Աւելի անդին` անբռնելի պակասը կարծես ուրիշ տեղ է. «Ոչ պաշտօնական տարբերակը, ոչ ալ բերանացի պատումը կը բաւարարէին զիս, անշահեկան չէին, ո՛չ, ընդհակառակը չափազանց հարուստ էին (...), բայց կարծես գաղտնիք մը կար, որուն չէի յաջողած մօտենալ...»:159

  • 160 Նոյն, էջ 124:

160Արժէքներու, հաստատելի կամ գտանելի ճշմարտութեան մը այս հարցադրումը կը խախտէ, ապա կը քանդէ մտածումի ամբողջ համակարգը, մարդու ամբողջ հոգեմտաւոր կառոյցը` իր հիմերով. «Թէ ինչպէ՞ս մտածում մը կը հասուննայ մտքին մէջ, ինչպէ՞ս կը ճիւղաւորուի, ինչպէ՞ս կը հաստատէ ինքզինք, իսկապէս կարելի չէ գիտնալ (...): Պզտիկ ցնցումէ մը սկիզբ կ’առնէ առաջին ճեղքը (...), ընդյատակեալ ծաւալներուն ճնշումները կը բանին զայն, հետզհետէ ճեղքը կը դառնայ քերծ, ժամանակ, կը ճիւղաւորուի»: Ու քանի մը տող անդին` իր ծայրագոյն փուլին` «ինչ որ մտածում կը կոչենք, խախտումի մը, խորտակումի մը հեռաւոր բխումն է, ատոնցմէ բարձրացող փայլակնային հերձ մը: Այսպէս է որ գուցէ չլսուածը կ’արձագանգէ մտքին մէջ, կը թրթռայ ու կը թրթռացնէ քեզ (...), կը գրաւէ քեզ ամբողջովին, կը դառնայ անքնութիւն, մտասեւեռում, տեսակ մը խօսքի եւ հակախօսքի բեկում, կը բռնանայ, եւ այն ատեն կը տոգորուիս անով ու կը տրուիս խորտակումի դէպքին»:160

  • 161 Նոյն, էջ 276:

161Այս գնով է, ահա, որ Դէպքը կը խօսուի, կը գրուի: Լռութիւն պահելու` ներքին թէ արտաքին աղբիւրէ հասած հրամաններու անսաստումով, «ճկելով, խորտակելով, պայթեցնելով...»:161

162Նշանի մէջ, խօսքի եւ գրութեան դժուարութեան երեւոյթն ու ապրումը, ի տարբերութիւն նախորդ գործերու, ուր իբրեւ միջանկեալ արգելակ կ’երեւէր հայրական բրտութիւնը, կը կապուին ուղղակի ինքնացման ընթացքին, անո՛ր դիմագրաւած դժուարութիւններուն (ասոնց` բաւարար չափով անդրադարձ եղաւ աւելի վեր): Ուրեմն եւ այդ ընթացքն է, իր արգելակումներով, որ կ’ապրուի իբրեւ ներքին լեզուի, ինքնապատկերացման-ինքնազգացման առաջնորդող լեզուի չգոյութիւն:

163Ինքնացման տագնապը, այսպէս, ուղղակի մատնանիշ կ’ընէ տարբաղադրուած եւ անարտայայտելի աշխարհ մը. աշխարհ մը նշաններու, անընթեռնելի, անմեկնելի: Կը դառնայ անոր բաղադրիչ մասնիկն ու հետեւանքը՝ միանգամայն:

5- ՓՈԽԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹԵԱՆ. ՎԿԱՅՈՒԹԵՆԷ ՄԻՆՉԵՒ ՎԱՒԵՐԱԳՐՈՒՄ  -  ԵՒ ՅԵՏՈ՞Յ...

164Պըլտեանի արձակին գլխաւոր նուաճումը` սեփական, շեշտօրէն ենթակայական աշխարհի մը ստեղծումն ու մատուցումն է, գրականութեան անձնակնիք լեզուով` գրական նորորակ արեւմտահայերէնով մը, իբրեւ ուրոյն, անանջատելի մասը այդ աշխարհատեսիլքին: Ու ասոնց իբրեւ խորքի պաստառ` մեր Սփիւռքի «արեւելեան կողմանց» համայնական կեանքին մատուցումը, լայնատարած որմնանկար` միանգամայն ճոխ գոյն-երանգներով ու նկարագեղութեամբ:

165Սոսկ երեւութապէ՛ս յարակարծիք է փաստը, որ Սփիւռքի կեանքի ամենատիրական այս որմնանկարումները, մեր ներկայի վաւերացման, վաւերագրման ազնուաթուղթերը,- կրնային երաշխաւորուիլ միայն այդպիսի անձնակնիք լեզուով եւ նոյնքան անձնակնիք աշխարհատեսիլքով: Հակառակի փաստով ցոյց տալով, եթէ ատոր կարիք կար, որ մեր համայնական կեանքի նախնականօրէն իրապաշտ պատկերումը, նախնականօրէն իրապաշտ գրականութեան լեզուով մը` ինչպէս եղան ցարդ արեւելեան այդ Սփիւռքի փորձերը տուեալ մարզին մէջ,- պիտի տար շատ սահմանափակ արդիւնք մը միայն:

  • 162 Կ’արժէ հոս նշել, որ Սեմերը, տպուած Փարիզ` 1997ին, լրիւ անծանօթ էր լիբանահայ հասարակութեան ե՛ւ գրակ (...)

166Կը մնայ դեռ խորհրդածութեան նիւթ դարձնել պըլտեանական վաստակի անբաւարար, շա՛տ անբաւարար ճանաչումը` մանաւանդ հայկական Սփիւռքի տարածքին: Եւ հարց տալ` գրականութեան մասնայատուկ, անձնական պատկերացում մը, գրականութեան անձնակնիք եւ զարտուղութեան հակող լեզու մը` կը բաւե՞ն արդեօք բացատրելու այս իրողութիւնը:162 ԹԷ՞ պէտք է մտածել հաւաքական ուրացումի մը մասին, աւելի կամ նուազ գիտակցուած ժխտումի մը մասին: Հանդէպ «լուսանցքային» ստեղծողի մը, որ կը մերժէ գաղափարախօսական ուղերձի կարծրատիպերը...: Հաւանօրէն երկու գործօնները շատ ալ չեն անջատուիր իրարմէ, եւ միասնաբար կը ծաւալեն իրենց արգելիչ, խաթարիչ ազդեցութիւնը:

167Բայց... ի՞նչ կը վերապահէ ապագան, մօտի՛կ ապագան:

168Հարցը հոս` չի վերաբերիր պըլտեանական վաստակի ապագային, որ չի կարօտիր հարցադրումի: Հարցը եւ հարցումը կը վերաբերին` արեւմտահայ գրականութենէն մինչեւ սփիւռքահայ գրականութիւն նետուած իրերայաջորդ սերունդներու շղթայի յանգումին:

169Ո՞ւր է, ո՞ւր հասած է այսօր, ո՞ւր պիտի յանգի վաղը` այդ շղթան: Կ’ըմբռնե՞նք` հաւաքականօրէն` որ հաւաքականութիւն մը կ’ապրի, կը վերապրի միայն սեփական մշակոյթով, այդ մշակոյթի որակո՛վ: Եւ` համաշխարհայնացման ու համացանցային արժեզրկումներու` ինֆլասիոնի այս ժամանակներուն իսկ` հաւաքականութիւն մը կ’ապրի սեփական գրականութեա՛մբ: Ինչ որ կը փաստուի` մշակոյթի տէր եւ իրենց գրականութիւններուն գուրգուրացող բոլոր ժողովուրդներու կեանքին նետուած պարզ ակնարկով մը, միշտ այսօրուա՛ն մասին խօսելով - ի հեճուկս` գրականութեան վերահաս վախճանը փողահարող բոլոր իմաստակներուն:

170Փաստ է, սակայն, որ արեւմտահայութեան մնացորդաց սփիւռքահայութիւնը շատ քիչ կը կարդայ, չի՛ կարդար գրականութիւն. չի կարդար մանաւանդ հայալեզու գրականութիւն. կ’անգիտանայ գրականութեան լեզուն - նոյնիսկ եթէ տեղ-տեղ գիտէ եւ կը գործածէ պարկեշտ գրական հայերէն մը, յաճախ կարծրատիպ ու սահմանափակ, դեռ զարդարուած` փոխառեալ, օտար եզրերով: Այս դասալքութեան իբրեւ շատ դիւրին չքմեղանք` դրօշի պէս պարզելով, յաճախ, ցրօնքի վիճակը, անոր «առարկայական» դժուարութիւնները...

171Փաստ է, մանաւանդ, որ հազուագիւտ հեղինակներ, որոնք ընտրած են հայերէնը մշակել, սեփականացնել, սեփականօրէն նորարարել,- կ’ընկալուին իբրեւ տարօրինակ լուսանցքայիններ. իրենց խօսքը կը հնչէ իբրեւ «ձայն բարբառոյ յանապատի» եւ իրենց յաճախումը չի յանձնարարուիր, չի քաջալերուիր - չըսելու համար աւելին...

172Կարելի է, սեփական ներքին վիճակներու թելադրանքի կողքին, իբրեւ այս ընդհանրական իրադրութեան արձագանգ ընկալել Գր. Պըլտեանի կողմէ շատ կանուխէն արձանագրուած այսպիսի տողեր, արդէն` հոս մէջբերուած-արժեւորուած. «Կը գրեմ լեզու մը մեռած... / հողը ոչ ծննդեան ոչ յարութեան / ուր գիրեր կ’ապրին / օ հող յօրինուած միջօրէին մահուան...»: Կամ, նորագոյն երկի մը էջերէն եկող, սեփական լեզուի հասցէին իբրեւ որակում տրուած «անժողովուրդ լեզու» մռայլ-անհորիզոն բնորոշումը:

173Ասիկա` պայմանաւ սակայն, որ` հեղձուցիչ հեռանկարներու դէմ` միշտ կանգուն պահուի խօսքի-գիրի պըլտեանական ձեռնարկին, ոչ ոքէ գոյութեան հրաւիրուած ինքնածին այս վաստակին, ձրի բայց խորիմաստ այս գրաւին միւս, «դրական» սահմանումը, նոյնպէս` այս աշխատասիրութեան մէջ արդէն ընդգծուած. «ըլլալ հովով լոյսով աղով անձրեւով թանձրացած թրծուած ժողովեալ ժամանակագիրք»:

Notes

1 Տե՛ս Գիշերադարձ, Պատումներ, ա. հատոր, Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆօ, Երեւան, 2012:

2 Իրենց առաջին հրատարակութեամբ՝ Սեմեր, Փարիզ, 1997.  Հարուածը, Փարիզ, 1998. Նշան, «Ապրիլ» հրատարակչութիւն, Կլենտէյլ, 2000: Աւելի վար, ծանօթագրութիւններու էջաթուային տուեալները կը յղուին գործերու առաջին այս հրատարակութիւններուն:

3 Տե՛ս «Ահեկան» պարբերաթերթ, 1966-1970: Յատկապէս կարեւոր` «Հակաքերթուած», 1968, թ. 2-3. «Ճամբայ», 1969, թ. 1. «Հակաքերթուած 4», 1969, թ. 2-3. «Անդին», 1970, թ. 4 - բոլորն ալ յետագային ներառուած «Հակաքերթուած/Antipoem» գործին մէջ (ընկերակցուած Ր. Սէթեանի անգլերէն թարգմանութեամբ, Լոս Անճելըս, 1979): Ապա` «Մօտեցում սենեակին», 1970, թ. 1, ներառուած Հատուածներ սենեակի մասինի մէջ, տե՛ս աւելի վար, ծնթգրթ. 7:
«Ահեկան» եռամսեայ պարբերաթերթը, հրատարակուած Պէյրութ` 1966էն 1970 (հիմնադիր կազմ` Գր. Շահինեան, Գր. Պըլտեան, Յ. Քիւրքճեան), հնգամեակ մը իր շուրջ խմբեց մշակութային-գեղարուեստական աշխարհին բաց, անկաշկանդ երիտասարդ գրիչներ, Միջին Արեւելքէն եւ այլ շրջաններէ - Սփիւռք թէ Հայաստան: Թերթը վայելեց նաեւ գործակցութիւնը կամ աշխատակցութիւնը միջին ու երէց սերունդներէն առաջապահ դէմքերու, որոնց շարքին` Նիկողոս Սարաֆեան, Զարեհ Որբունի, Զարեհ Խրախունի, Վահէ Օշական:

4 Տե՛ս աւելի վար, ծնթգր թ. 15:

5 Խօսելով յատկապէս միջին-արեւելեան մեր համայնքներու` Սփիւռքի մէջ աճած սերունդներու արձակ արտադրութեան մասին:

6 Տե՛ս «Ձիթենիին վիճակները», Էր, Երեւան, 1992, էջ 41:

7 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար ա. տպ., Փասատենա, 1976., բ. տպ., 1997 Լոս Անճելես. Հատուածներ սենեակի մասին, Պէյրութ, 1978. Վայրեր, Փարիզ, 1983:

8 Տե՛ս Հատուածներ հօր, Կամ - hանդէս վերլուծական, թ. 3-4, Փարիզ-Պոսթըն-Թորոնթօ, 1986:

9 Տե՛ս գրա-վերլուծական զանազան յօդուածներ, փորձեր՝ «Յառաջ», «Բագին», եւն.: Ապա հատորներ`Տրամ, Պէյրութ, 1980. Մարտ, Անթիլիաս, 1997. Գրիգոր Նարեկացի լեզուի սահմաններուն մէջ, Վենետիկ, 1985: Նաեւ՝ ֆրանսերէնով` Cinquante Ans de Litterature Armenienne en France, Editions CNRS, 2001, Փարիզ- հոս եւս՝ առանց յիշատակելու նորագոյն ծաւալուն աշխատասիրութիւններ:

10 Մնացեալ «զուտ-բանաստեղծական» գործերէն, որոնք կը կանխեն վէպերու յօրինում-հրատարակութիւնը` Հակաքերթուած, 1979. Մանտրաներ ա., 1986. Ելք-Մանտրաներ, բ., 1993:

11 Տե՛ս «Ահեկան», 1970, թ. 1, յաջորդաբար էջ 72 եւ էջ 74: Յետագային` տասնամեակ մը ետք հրատարակուած Հատուածներ սենեակի մասին հատորին մէջ (տե՛ս վերը, ծնթգրթ. 7), անոնք կ’երեւին յաջորդաբար էջեր 14ի եւ 53ի վրայ: Ասոնցմէ երկրորդի պարագային, հատորային տարբերակը իր սկիզբին ունի նախնական բնագրի աւարտի մօտերէն հոն փոխադրուած երկտող հատուածիկ մը. «սենեակը կայք մը չէ յիշողութեան տարածութեան մէջ վայր ուր այս մարմինը թերեւս երբեմն ապրեցաւ կամ փորձեց ըլլալ...»: Առաւել` մի քանի այլ, մանրամասնային փոփոխութիւններ:

12 Բառն ու բառախումբը, աւելի վար եւս, պիտի փորձուիմ համեմատել երաժշտական բներգներու, իրենց բանումի ձեւին մէջ:

13 Տե՛ս «Նախադասութիւններ տերեւներու մասին», «Ահեկան», 1970, թ. 3:

14 Բուսա-ջրային «հաշտ» ոլորտի եւ նշաններու մասին. տե՛ս յատկապէս` Նշան վէպին նուիրուած բաժինը:

15 Տե՛ս «Ահեկան», ծնթգր թ. 13ով նշուած համարը, էջ 35: Կանխահաս խնդրարկում մը` արձակի եւ բանաստեղծութեան, նաեւ անոնց զանազանումին...

16 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, էջ 9:

17 Տե՛ս Հատուածներ հօր, Կամ, թ. 3-4, յաջորդաբար` էջ 51 եւ էջ 62:

18 Այլ արձակներ` 80ականներու, տե՛ս Էր հատորի արձակի բաժինը կազմող շարք մը` «Հոն, վերը», «Ուսմունք պարտէզի», «Ձիթենիին վիճակները» (արդէն նշուած), «Լուծմունք կշռոյթի», «Հինգերորդ եզր»:

19 Տե՛ս Կայք գրականութեան տարեգիրք, թ. 2, Փարիզ, 1991:

20 Էր, էջ 41:

21 Հոս առանց այլեւայլի կը զանցեմ հարց մը, որ դե՜ռ կը ծեծուի մեր օրերուն - գրականութեան հանրամատչելիութեան տաղտկալի հարցը, դրուող բարեմիտ կամ ոչ-բարեմիտ, անկեղծ կամ ոչ-անկեղծ, այլ միշտ` յուսահատօրէն կարճատես ու եսակեդրոն «ընթերցասէր»ներու կողմէ: Մէկուկէս դար տարիք ունեցող մեր նոր գրականութեան մէջ քանիցս, եւ այնքան արժէքաւոր գրագէտներու վերագրուող «դժուարութեան», «ամրափակութեան» վերագրումներուն առթիւ` ծամծմուած, լլկուած, պատասխանուած ու փակուած այս հարցին մասին` միայն քանի մը բառ հոս` էջատակի այս պարբերութեամբ մէջբերուած հատուածովի. «...գրականութիւնը տգիտութիւն չէ, հակառակ այն երանաւէտ կարծիքին, զոր գրականութեան մասին կազմած ըլլալու է քիչ շատ ամէն մարդ` վարժուելով իբր գրական գործ կարդալ այն բոլոր արտադրութիւնները, որք հրապարակային [են]...: Գալով այն թերուսներուն, որոնց համար այնքան դիւրին ու հեշտալի է ուսումնական երեւիլ` հրապարակաւ` կ’ըսենք.- Ըսուած է թէ գիրք մը գրելու համար մատենադարան մը տակնուվրայ ընելու է. ի՛նչ զարմանալի բան կ’ըլլար չմտածել, թէ գիրք մը կարդալու համար ալ հարկ է մատենադարան մը տակնուվրայ ընել. այսինքն հմուտ ըլլալ, մարզուած ըլլալ, կարդալու դժուարին արհեստին վարժ ըլլալ գէթ...»: Տե՛ս  Ընտիր երկեր, Տիրան Չրաքեան-Ինտրա, «Յարալէզ» հրատարակչութիւն, 1974, էջ ԺԶ:

22 Ինչպէս Փօլ Վալերի կամ Սէն-Ճոն Փերս:

23 Արձակի տարրեր պիտի շարունակեն երեւիլ բանաստեղծութեան մէջ նաեւ աւելի ուշ, մինչեւ` Մանտրաներու նորագոյն շարքերը:

24 Ձախորդ կամ միակողմանի մեկնաբանութիւններու վտանգը այնքան աւելի անընդունելի է, երբ... սեփական գրիչէ կու գայ: Ինչպէս Տեղագրութիւնի առթիւ` իմ անբաւարար մտածուած, անբաւարար մշակուած մէկ փորձը: Տե՛ս «Տարադարձ զրոյց», Փորձ Տարա-գրութեան մասին, Փարիզ, 1978:

25 Տե՛ս մանաւանդ` Զրոյցներ բանաստեղծութեան մասին, Երեւան, 1999, Մատենաշար «Երկ»:

26 Շեղագիծերը, մէջբերումներուն մէջ, կը նշեն հեղինակին կատարած տողատումները, ըլլա՛յ նոր տողի իմաստով, ըլլա՛յ «կամայապէս»:

27 Երկուքն ալ՝ տե՛ս Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 42:

28 Նոյն, էջ 58:

29 Տե՛ս Վայրեր, էջ 25:

30 Նոյն, էջ 50:

31 Նոյն, յաջորդաբար` էջեր 9 եւ 85:

32 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, էջ 7:

33 Հատուածներ սենեակի մասին, էջեր 96 եւ 97:

34 Նոյն, էջ 83:

35 Տե՛ս Վայրեր, էջ 60:

36 Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 32:

37 Տե՛ս Վայրեր, էջ 74:

38 Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 11:

39 Նոյն, էջ 17:

40 Տե՛ս Վայրեր, էջ 7:

41 Նոյն, էջ 14:

42 Տե՛ս նշաններու, նշանակութեան եւ մեկնութեան յղուող վերլուծական նշմարս` Նշանի առթիւ, աւելի վար:

43 Տե՛ս Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 51:

44 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար, էջեր 11 եւ 27:

45 Տե՛ս Հատուածներ սենեակի մասին, էջ 71:

46 Նոյն, էջ 75:

47 Նոյն, յաջորդաբար` էջ 79 եւ էջ 85:

48 Տե՛ս Վայրեր, էջ 93:

49 Նոյն, էջ 87:

50 Նոյն, էջ 147:

51 Նոյն, էջ148:

52 Նոյն, էջեր 148-149:

53 Նոյն, էջ 99:

54 Նոյն, էջ 83: Բառաստեղծումի երեւոյթը, նոյնիսկ եթէ ոչ յաճախադէպ, առկայ է Պըլտեանի գործին մէջ:

55 Նոյն, էջ 79:

56 Նոյն, էջ 101:

57 Նոյն, էջեր 122-123:

58 Տե՛ս Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար» (բ. տպ.), էջ 29:

59 Նոյն: Չմոռնալ, որ գրագէտին բանաստեղծական վաստակի առաջին հիմնաքարը, հոգ չէ թէ ո՛չ առաջին անջատ հրատարակուած երկ, Հակաքերթուածն է:

60 Տե՛ս Հատուածներ հօր, «Կամ», թ. 3-4, էջ 58:

61 Նոյն, էջ 65:

62 Տե՛ս Վայրեր, յաջորդաբար` էջ 68 եւ էջ 113:

63 Նոյն, էջ 70:

64 Տե՛ս Հատուածներ սենեակի մասին, յաջորդաբար էջ 93 եւ էջ 95:

65 Պարզ է` այս առաջադրանքը, հոս, չի շփոթուիր «գրականութեամբ ինքնափրկում» իրագործելու գրա-մտածողական ծրագիրին հետ, որ կարելի է գտնել ժամանակակից շարք մը գրագէտներու մօտ:

66 Տե՛ս Վայրեր, յաջորդաբար` էջ 152 եւ էջ 153:

67 Նոյն, յաջորդաբար` էջ 154 եւ էջ 156:

68 Տե՛ս աւելի վեր` ծնթգրթ. թ. 18:

69 Խօսքը Պղատոնի օգտագործած միթոսներէն Էր Հայը (ֆրանսերէն թարգմանութեամբ՝Er l՚Armenien) առասպելին մասին է: Մեր գրականութեան մէջ այս միթոսի յիշատակում-օգտագործումը շատ հազուադէպ է եղած: Ինծի ծանօթ միակը` Կ. Զարեանինն է. Նախ` «Հեռ հայը» ձեւաւորումով, Քաղաքներ գործի` աւարտի էջին վրայ, Միքէլ Անճելօն ոգեկոչող հատուածին մէջ (Երկեր, հրատ. 1975, Անթիլիաս, էջեր 642-643. իսկ առաջին հրատարակութեամբ` Հայրենիք ամսագիր, 1930ի համարներ), ուր կը հաստատուի նաեւ Էր = Արա հաւասարում մը. ապա, մի քանի տարի անց, միշտ` «Հայրենիք»ի մէջ, Բանկօօպը... վէպով, «Էր Հայը»  ձեւի տակ (Բանկօօպը եւ մամութի ոսկորները, հատորով հրատ.` 1987, Անթիլիաս, էջ 420): Բացի այս երկու գործերէն, Կ. Զարեան աւելի ուշ այլ ձեւով պիտի յղուի միթոսին՝ այս անգամ գրական հերոսի մը անուանակոչման ճամբով: Խօսքը կը վերաբերի Նաւը լեռան վրայի (ա. հրատ. Պոսթըն, 1943) գլխաւոր կերպար երիտասարդ նաւապետին, որուն Արա Հերեան անունը յայտնօրէն կը ձգտի թելադրել հայ ոգիի ուժին, վերյառնումի կարողութեան գաղափարը: Այս մասին` տե՛ս մանաւանդ Վարդան Մատթէոսեանի Կոստան Զարեանի շուրջ ուսումնասիրութիւնը (Անթիլիաս, 1998, էջ 381-390):

70 Տե՛ս աւելի վեր, ծնթգր թ. 5: Ապա եւ` աւելի վար` Մաս 4ի մուտքի պարբերութիւնները:

71 Այս արձակի բնորոշման սակաւաթիւ փորձերէն` հոս կ’ուզեմ բացառապէս յիշատակել Գր. Շահինեանինը. «...երանգաւոր արտայայտակերպ մը, սահուն, ողորկ, մեղմ տրոհումներով յատկանշուող (...) Կարծես խօսքը կը փռուի մեր առջեւ, ալիքաւոր ծաւալումով, կշռոյթ կ’առաջացնէ բառերուն, նախադասութիւններուն գալարուն յաջորդականութեամբ» («Նախասեմեր» - յղումը` տե՛ս աւելի վար, ծնթգրթ. 83):

72 Տե՛ս Սեմեր, էջ 65:

73 Նոյն, էջ 70:

74 Նոյն, էջ 79:

75 Նոյն, էջ 119:

76 Նոյն, էջ 136:

77 Նոյն, էջեր 208-209:

78 Տե՛ս Հարուածը, էջ 24:

79 Նոյն, էջ 34:

80 Նոյն, էջ 265:

81 Տե՛ս Նշան, էջ 9:

82 Նոյն, էջ 242:

83 Պըլտեանական վէպի կառոյցի յատկանիշներուն ընդհանուր կերպով անդրադարձած են յաջորդական գործերուն նուիրուած վերլուծումներ: Տե՛ս օրինակ`  Գր. Շահինեան` «Նախասեմեր», «Կազմախօսութիւն «Հարուածը» վէպի»: Խ. Թէօլէօլեան` «Գրիգոր Պըլտեանի «Նշան»ը»: Երեքն ալ` «Յառաջ» - Միտք եւ Արուեստ, Փարիզ, յաջորդաբար` Յուլիս 1997, Յուլիս 1999 եւ Յունիս 2001: Բայց ժամանակի փոխակերպման, այլակերպման այս հիմնարար յատկանիշը արժանի էր յատուկ շեշտումի: Եւ դեռ կարիքը ունի անջատ ուսումնասիրման:

84 Բնորոշ օրինակներ կը գտնենք «Ձիթենիին վիճակները» արձակին մէջ: Տե՛ս մէջբերումը` ծնթգրթ. 20ի համապատասխանող:

85 Տե՛ս Սեմեր, էջ 9:

86 Նոյն, էջեր 48-49:

87 Նոյն, էջ 16:

88 Նոյն, էջ 66:

89 Նոյն, էջ 134:

90 Նոյն, էջ 9:

91 Նոյն, էջ 150:

92 Նոյն, էջեր  97-98:

93 Նոյն, էջեր 70-71:

94 Նոյն, էջ 148:

95 Նոյն,էջ 159:

96 Նոյն, էջ 183:

97 Նոյն, էջ 161-162:

98 Տե՛ս Հարուածը, էջ 15:

99 Նոյն, էջ 45:

100 Նոյն, էջ 31:

101 Նոյն, էջ 32:

102 Նոյն, էջ 115:

103 Նոյն, էջ 137:

104 Նոյն, էջ 150:

105 Կանացի գործօնի այս գերակշռութիւնը, որ -ի դէպ- չէինք դիտեր նախորդ` Հարուածը վէպին մէջ, որ նաեւ պիտի չդիտուի հետեւելիք` Պատկեր վէպին մէջ, կը բացատրուի նախ` վէպին մէջ պատմողի տարիքով, ապա եւ` արեւելեան տիպի ընկերութիւններու ընտանեկան բարքերով: Ասոր համար ալ, Նշանը բնորոշել իբրեւ սոսկ կնոջական աշխարհ մը` տուրք տալ պիտի ըլլար մասնակի, զեղչական մօտեցումի, նաեւ անգիտանալ` այդ ընկերութիւններու եւ ընտանիքներու ծոցին յաճախ դիտուած արական զեղչուած ներկայութեան երեւոյթը:

106 Տե՛ս Նշան, էջ 124:

107 Նոյն, էջ 84:

108 Նոյն, էջ 92:

109 Նոյն:

110 Նոյն, էջ 89:

111 Նոյն, էջ 45:

112 Նոյն, էջ 35:

113 Նոյն, էջ 224:

114 Նոյն, էջ 138:

115 Նոյն, էջ 126:

116 Նոյն, էջ 247:

117 Նոյն, էջ 13:

118 Նոյն, էջ 50:

119 Նոյն, էջ 264:

120 Նոյն, էջ 102:

121 Նոյն, էջ 123:

122 Նոյն, էջ 223:

123 Նոյն, էջ 191:

124 Նոյն, էջ 266:

125 Նոյն, էջ 240:

126 Տե՛ս Սեմեր, էջ 136:

127 Կրնանք յղուիլ վիպագիր եւ գրաքննադատ Ս. Տուպրովսկիի գործերուն եւ իր դարբնած «ինքնավիպում» (autofiction) եզրին, կամ ուրիշ տեսաբանի մը` Մ. Լիրիսի վաստակին` իր ընդհանուր գիծերուն մէջ: Որքա՛ն աւելի պատշաճ` այս բնորոշումը երկերու համար, ուր ինքնակենսագրական տարրը աւելի եւս մասնակի է, դժուար սահմանելի` ազատ յօրինումի գործընթացի մը մէջ...

128 Տե՛ս Նշան, էջ 242:

129 Նոյն, էջ 243:

130 Նոյն, էջ 243:

131 Նոյն, էջ 253:

132 Նոյն, էջ 267:

133 Տե՛ս Սեմեր, էջ 30:

134 Նոյն, էջ 58:

135 Նոյն, էջ 61:

136 Նոյն, էջ 24:

137 Նոյն, էջ 150:

138 Նոյն, էջ 179:

139 Նոյն, էջ 231:

140 Նոյն, էջ 95:

141 Նոյն, էջ 96:

142 Նոյն, էջ 148:

143 Տե՛ս Հարուածը, էջ 7:

144 Նոյն, էջ 34:

145 Նոյն, էջ 119:

146 Նոյն, էջ 276:

147 Նոյն, էջ 119:

148 Նոյն, էջ 120:

149 Նոյն կարծր դիրքէն պիտի մեկնին նաեւ յետագայ գործեր, ինչպէս` Անունը Լեզուիս տակը:

150 Տե՛ս Սեմեր, էջ 11:

151 Նոյն, էջ 15:

152 Նոյն, էջ 16:

153 Նոյն, էջ 133:

154 Նոյն, էջ 125:

155 Նոյն, էջ 136:

156 Տե՛ս Հարուածը, էջ 34:

157 Նոյն, էջ 92:

158 Նոյն, էջ 98:

159 Նոյն, էջ 123:

160 Նոյն, էջ 124:

161 Նոյն, էջ 276:

162 Կ’արժէ հոս նշել, որ Սեմերը, տպուած Փարիզ` 1997ին, լրիւ անծանօթ էր լիբանահայ հասարակութեան ե՛ւ գրական շրջանակներուն, երբ 2012ին` 15 տարի ետք` Լիբանան մուտք գործեց...  իր ֆրանսերէն թարգմանութեան-հրատարակութեան առթիւ (Parenthèses հրատարակչութիւն, Մարսէյլ, 2011) եւ լիբանօ-‎ֆրանսական մշակութային շրջանակներու նախաձեռնութեամբ: Եւ այն ատեն միայն` տեղի ունեցաւ նաեւ հանդիպում մը, առաջի՛նը` լիբանահայ միութենական կազմերու եւ հասարակութեան հետ` երկին եւ նո՛յն լիբանահայութեան երէկն ու այսօրը որմնանկարող Պըլտեանի վէպերու շարքին շուրջ: Տեղն էր մէջբերելու «Յիւրսն եկ եւ իւրեանք...»:
Այս հաստատումները հոս` կատարուած են 2013ին, այսինքն նախքան Պըլտեանի վաստակին նուիրուած 2015ի փարիզեան եւ պէյրութեան ձեռնարկները: Գործի ճանաչման իմաստով, այսուհանդերձ, անոնք կը մնան լրիւ ի զօրու: 

© Presses de l’Inalco, 2021

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search