Versión clásicaVersión móvil

Krikor Beledian et la littérature arménienne contemporaine

 | 
Anaïd Donabedian
, 
Siranush Dvoyan
, 
Victoria Khurshudyan

ԵՐԿԴէՄ ՅԵԱՆՈՒՍԸ

Սիրանոյշ Դւոյեան

Texto completo

12015թ. սեպտեմբերին Փարիզի Արեւելեան լեզուների եւ քաղաքակրթութիւնների ազգային ինստիտուտում (Institut National des Langues et Civilisations Orientales) կայացաւ «Գրիգոր Պըլտեան եւ հայ գրականութիւն» թեմայով գիտաժողովը` նուիրուած սփիւռքահայ մտաւորական Գրիգոր Պըլտեանի ծննդեան 70 եւ ստեղծագործական գործունէութեան 50 ամեակներին: Այս հատորն ամփոփում է գիտաժողովի նիւթերը: Ինչպէս գիտաժողովը, այնպէս էլ հատորը ոչ այնքան հայկական Սփիւռքի ժամանակակից ակնառու մտաւորականներից մէկի գործունեութեանը յաւուր պատշաճի անդրադառնալու ձեռնարկ է, որքան Պըլտեանի գրական գործունեութեամբ ժամանակակից հայ գրականութիւնը եւս մէկ անգամ վերամտածելու, գրական աւանդոյթը ըմբռնելու մեր իսկ մտաւորական կարողութիւնները փորձարկելու առիթ: Առիթ, որի խորքում մեր մտածողութիւնը արդիացնելու հրամայականն է:

2Պըլտեանը գրական գործունեութիւնը սկսել է 1960-ական թթ. նախ բանաստեղծական ու տեսական գրութիւններով, 1990-ական թթ. անցել վիպային գործերի` զուգահեռ շարունակելով աշխատել աւելի վաղ սկսած բանաստեղծական ու տեսական նախագծերի վրայ: Նրա 50-ամեայ գրական աշխատանքը բիւրեղացնում է այն, ինչն ընդունուած է կոչել «Սփիւռքի տագնապներ»: Դրանք խորապէս պայմանաւորուած են 1920-ական թթ. ի յայտ եկած նոր իրադրութեամբ, երբ աշխարհագրական տարածութեան կորստով ու իրենց հողից ֆիզիկական արտաքսումով արմատապէս փոխւում է հայ հանրութեան արեւմտեան հատուածի դրսի աշխարհի հետ յարաբերուելու եւ այն ընկալելու կերպերը: Ուրիշի հետ յարաբերութեամբ աշխարհին բացուելը հայերի արդիացման աւանդոյթի հիմքում է, եւ դուրսը, աւանդաբար` Արեւմուտքը, հայերի համար մշակութային առումով եղել է կարգաւորուած այն տարածութիւնը, որի հանդէպ ձգողութեամբ նրանք կարողացել են ձեւ տալ իրենց մշակոյթային ինքնութեանը: Սփիւռքեան իրադրութեան մէջ դուրսը, պահելով իր սկզբնական` մեզ աշխարհին բացելու ձգողութիւնը, հանդէս է գալիս նաեւ իբրեւ հարազատից, սեփականից զրկելու եւ մեզ իր մէջ կլանելու անդիմադրելի դիւային մի ուժ: Սփիւռքում ապրելն ի սկզբանէ ոչ միայն ընտրութիւն չէ, այլեւ պարտադրանք լինելով` անընդհատօրէն հրամայական է դարձնում անհետ ոչնչանալուն առաւել մշակուած ու նրբացուած ձեւերով դիմակայելը: Ուրեմն այնքան էլ պատահական չէ, որ ժամանակակից Սփիւռքի կոնտեքստում հաւաքականութեան արդիացումն ընթանում է ինչպէս օտարի հետ անհրաժեշտաբար ապրելու եւ այն դիմագրաւելու անխուսափելի յանձնառութեամբ, այնպէս էլ դա իբրեւ վտանգաշատ ու անկանխատեսելի մի արկածախնդրութիւն ընդունելով:

3Սփիւռքահայ գրական աւանդոյթում մշակութային ինքնութեան պահպանման եւ արդիացման պատկերացումները խարսխուած են եղել եւ շարունակում են խարսխուած մնալ լեզուին: Այն ինչպէս հաւաքականութեանը ապաստան տուող տարածութիւնն է, այնպէս էլ մշակութային յիշողութիւնն ամրագրող ու նորոգող հիմնական միջոցը: Վերջին մօտեցումն է մեզ հնարաւորութիւն տալիս Սփիւռքը դիտարկել իբրեւ հայ մշակոյթային ինքնութեան արդիացման աւանդոյթի ժառանգորդը:

4Պըլտեանի գրական գործունեութիւնն ահա այս ծիրում է: Խորապէս գիտակից իրադրութեանը, որ այսօր Սփիւռքում լեզուն պահպանելը գրեթէ անհնարին մի արարք է, քանի որ լեզուն կրող հաւաքականութիւնը դադարում է գոյութիւն ունենալ որպէս այդպիսին, նա յանձն է առել ստեղծել ժամանակակից փորձառութիւնն ասող գործուն մի լեզու: Կարելի է ի հարկէ այս արարքը դիտարկել որպէս յուսահատ մի արկածախնդրութիւն, եթէ միայն նկատի ենք առնում, որ թէ՛ յուսահատութիւնը, թէ՛ արկածախնդրութիւնը գործելու մղող ուժեր են արդիացման կոնտեքստում: Դանիէլ Վարուժանին նուիրուած ուսումնասիրութեան երեւանեան հրատարկութեան առաջաբանում, յենուելով Արամ Անտոնեանի վկայութեան վրայ, թէ Վարուժանը իմանալով հանդերձ յաջորդ օրն իրեն սպասուող աղէտը, նախորդ երեկոյեան անշտապ կերպով բանաստեղծութիւն էր գրում, Պըլտեանը երեւակայում է նահատակման գնացող մտաւորականի վերջին երեկոն եւ արարքը մեկնաբանում հետեւեալ կերպ.

Բարոյական եթէ փնտռելու ըլլանք դրուագին` թերեւս պարտինք ըսել որ բանաստեղծին արարքը կրնանք միայն կրկնել ամեն անգամ, ինչպէս հիմա, ինչպէս մեր օրերուն, երբ քայքայումը կը սպառնայ եւ կեանքին բոլոր հիմերը կը խորտակուին:

Երբեք չձգել որ գրելը դադրի ըլլալէ ինքզինք, քալելէ խորտակումի կամ քայքայումի երկայնքին, ոչ թէ վերջին վկայի մտագարութեամբ, քանի որ ոչինչ կայ վկայելիք, բացի ոչինչէն, որ տառացիօրէն ինչ մը չէ, որ կրնայի տրամադրել ձեզի, այլ առաջին խօսողի, լեզուն յայտնաբերողի եւ անոր ընդհանրականութիւնը, այսինքն` հատուածականութիւնը, անոր մահն ու աւարտը եւս հաստատողի ուժով կամ տկարութեամբ:

  • 1 Գր. Պըլտեան, «Քերթուած եւ յիշողութիւն», Կրակէ շրջանակը Դանիէլ Վարուժանի շուրջ, Սարգիս Խաչենց-Փրինթ (...)

Մշակականի ոճով:1

5Այս ամբողջ «բարոյականը» գործում է նաեւ իր պարագայում: Գրելը նախ զօրաւոր միջոց է անհատական ինքնութեան ձեւաւորման. «Մէկն եմ որ կեանքին մէջ ունի իբրեւ հեռանկար ծրագիր մը – միայն գրելը: Բայց որքան կը յառաջանայ, այնքան կ’անդրադառնայ որ այդ հեռանկարը աւելի կը ծառայէ ապրելու համար, զինք ապրեցնելու քան որեւէ բանի նուաճումին»,– գրում է նա Օրագիրում (Օրագիր, 5 Յունուար 1985): Բայց կայ միւս կողմը` գրելը կրկնելը, այլ կերպ` գրի աւանդոյթը շարունակելու յանձնառութիւնը: Դա ոչ այնքան ինքն իրեն ապրեցնելն է միայն, որքան իրենով արդիացման աւանդոյթը պահելը` ինչպէս այն ժառանգելու, այնպէս էլ այն միւսներին աւանդելու իմաստով: Մշակութային արդիացման այս յանձնառութիւնը ոչ միայն նուիրում է պահանջում, այլեւ տեւական գիտակցուած պայքար իր իսկ դէմ: Մտաւորականը հանդէս է գալիս իբրեւ մահուան դէմ միայնակ պայքարող:

6Պըլտեանի գրականութեամբ կրկնւում է արդիացման հիմնական թեմաներից մէկը` օտարի հետ յարաբերութիւնը: Այստեղ սակայն օտարը, ինչպէս Սփիւռքի առաջին սերնդի մօտ, հանդէս չի գալիս իբրեւ մեզ մեր ինքնութիւնից զրկող եւ իր մէջ կլանող դիւային մի ուժ: Օտարի հետ յարաբերութիւնը ուժային, որոշակի լարումով մի յարաբերութիւն է, որի պայմաններում ինքնութիւնն անընդհատ ենթակայ լինելով տագնապի, անընդհատ առերեսւում է իր իսկ անկատարութեանը եւ իր ունեցածի իսկ անբաւարարութեանը: Օտարն այս դէպքում հանդէս է գալիս իբրեւ այն ուրիշը, որի հետ հանդիպումով բիւրեղանում է սեփական ինքնութիւնը: Ընդ որում, նման դիրքաւորմամբ իբրեւ ուրիշ կարող է հանդէս գալ ինչպէս բուն օտարը, այնպէս էլ քեզնից հեռաւորուած, քեզանից օտարուած քո աւանդոյթը: Այս իմաստով, Պըլտեանի մօտ օտարի հետ յարաբերութիւնը բազմաշերտ է: Այն հաղորդակցական այն յարաբերութիւնն է, որի մէջ եւս մէկ անգամ ճանաչուելով տարբերակւում են գրական երեւոյթները: Այն արդիացման հայկական աւանդոյթում նշում է մի հանգրուան, որի պայմաններում օտարը դադարում է ընկալուել որպէս դոմինանտ մի ուժ: Ժամանակակից Սփիւռքին տրուած առիթը, եթէ յարասելու լինենք ֆրանսահայ բանաստեղծ Նիկողոս Սարաֆեանին, սա է` թօթափել օտարի` իբրեւ գերիշխանութեան գիտակցութիւնը:

7Հատորում ընդգրկուած նիւթերը Պըլտեանի գրական գործունեութիւնը հիմնականում քննարկում են երկու կտրուածքով` իբրեւ լեզուի մէջ եւ լեզուի հետ տարուող աշխատանք, եւ սրա հետ առնչուած` իբրեւ ինքնութիւնը նորոգող մի գործողութիւն: Այս ամբողջից դուրս չի մնում նաեւ նրա գործունէութեան բարոյական ասպեկտը` արարքը դիտարկել մտաւորական յանձնառութեան հեռանկարից:

8Սփիւռքի բնական գոյութիւնը, եթէ նման ձեւակերպումը թոյլատրելի է, երկլեզուութիւնն է: Սա գործում է Սփիւռքի առաջին իսկ օրերից: Ժամանակակից սփիւռքները յատկանշւում են իբրեւ բազմալեզուութեան հաղորդակցական ցանցի մէջ գործող հանրութիւններ: Հայկական Սփիւռքի պարագան այլ չէ: Ինչպէ՞ս են այս տարբեր լեզուները ապրում կողք կողքի կամ ինչպէս է «օտար» լեզուն գալիս ասելու քեզ` հարց, որն ընկած է ժամանակակից սփիւռքների ուսումնասիրութեան հիմքում: Օտարի չակերտումն այստեղ պատահական չէ, քանի որ, ինչպէս այս ժողովածուում ընդգրկուած Ջենիֆեր Մանուկեանի յօդուածի սկզբում արուած նկարագրութիւնից կարող ենք տեսնել, հայկական Սփիւռքն այսօր մի հանգրուանում է, երբ արդիական խնդիրները քննարկելու կամ հայկական փորձառութիւնը ասելու համար յաճախ ենք դիմում այլ լեզուի: Սա մարտահրաւէր է ինչպէս այդ իրադրութիւնը ապրողների, այնպէս էլ այն ըմբռնել փորձողների համար:

9Ստացուել է այնպէս, որ հատորն ինքը մարմնացումն է դարձել Սփիւռքի այս իրադրութեան: Հատորում ընդգրկուած նիւթեր մի մասը հայերէն է, միւս մասը` ֆրանսերէն: Հեղինակներն իրենք են նախընտրել գրել այդ լեզուով: Նրբազգաց ընթերցողը սակայն կնկատի, որ հատորում ընդգրկուած ֆրանսերէն եւ հայերէն գրութիւնները մի տեսակ կիզակէտւում են իրենց մղիչ ցանկութիւններում` ասել Սփիւռքի ա՛յս փորձառութիւնը, բայց միեւնոյն ժամանակ ազդում են միմեանց վրայ: Ֆրանսերէն գրութիւնները ոչ այնքան այդ լեզուի ներուժութեամբ են հմայիչ եւ գալիս են փոխարինելու «հայկական» փորձառութիւնը ասել դժուարացող անկատար հայերէնին, այլ կարծեք ֆրանսերէնով ասւում է «հայկական» փորձառութիւնը իբրեւ մարդկային փորձառութիւն: Ֆրանսերէն տեքստերի այդ դիրքը պայմանաւորուած է հայերէն տեքստերով: Վերջիններս ներուժ կերպով աշխատում են իրենց իսկ փորձառութեան հետ` առարկայացնելով հայերէնի ներունակութիւնը` ժամանակակից մտքին համարժէք մտածելու լեզու ստանալու:

10Հատորը հաւասարաչափ կիսող հայերէն եւ ֆրանսերէն գրութիւնները, մշակութային ինքնութեան արդիացման հարցերը քննարկում են ամենատարբեր դիտանկիւններից եւ տարբեր գիտակարգերից: Գրութիւնների հեղինակներն իրենք ներքաշուած են ու մասն են կազմում արդիական փորձառութեան եւ նիւթերն իրենք այս կամ այն կերպ փորձում են մարմնաւորել այդ փորձառութիւնը: Այս իմաստով, դրանք բոլորը փորձում են դեռեւս չձեւակերպուած փորձառութիւնները ոչ միայն ձեւակերպել, այլեւ մշակել դրանք արտայայտող լեզու: Ուստի, գրութիւնները հատելով գիտակարգային սահմանները` աւելի շուտ ներկայանում են իբրեւ արդիացման խնդիրների շուրջ ազատ մտածումներ: Լեզուների միջեւ այս ինչ-որ իմաստով սիրային յարաբերութիւնը պայմանաւորեց նաեւ հատորի կառուցուածքը:

11Գրականութեամբ ինքնութեան արդիացման հարցը հաղորդակացական մեր դարաշրջանում, երբ հորիզոնական յարաբերութիւններն աւելի ուժական են եւ իրենց մէջ ներառում են նաեւ ուղղահայեաց յարաբերութիւնները, առերեսում է մեզ այլ խնդիրների: Դրանցից մէկին բախուեցինք հատորը կազմելիս: Ինչպէ՞ս կազմել մի հատոր, երբ այնտեղ զետեղուող նիւթերի մի մասը հայերէն է, միւս մասը` ֆրանսերէն, երբ դրանք բնոյթով լինելով փիլիսոփայական ու տեսական, միեւնոյն ժամանակ բիւրեղացնում են ինչպէս ժամանակակից Սփիւռքի, այնպէս էլ անհատական փորձառութեան մի հանգրուան: Ինչպէ՞ս դասաւորել նիւթերը, որպէսզի այդ կերպ ընդգծուեն այդ նիւթերի առաւել խորքային առնչութիւնները ինչպէս միմեանց, այնպէս էլ քննարկուող հարցերին, բայց դրանով հանդերձ չզեղջել ինչպէս թեմաները, այնպէս էլ չմեղմել բարձրացուող հարցերի սրութիւնը: Այս հարցերին հետամուտ` անդրադարձանք, որ թէ՛ հայերէն, թէ՛ ֆրանսերեն գրութիւնները բարձրացնում են ոչ միայն ընդհանուր հարցեր, այլ դրանք յաճախ ընդհանրութիւններ են ի յայտ բերում խօսելու իրենց շեշտադրումներում: Այդ համաչափութիւնները փորձեցինք արտայայտել խորագրերում: Եւ ստացուեց այնպէս, որ ֆրանսերէն եւ հայերէն նիւթերը զետեղուեցին գրեթէ համանման երկուական խորագրերի տակ: Այդ խորագրերը, Պըլտեանի գրականութեամբ ժամանակակից Սփիւռքի արդիացման խնդիրներին մօտենալու արդէն նշածս երկու կտրուածքներից բացի, ինչ-որ իմաստով հանդէս են գալիս իբրեւ մէկը միւսի կրկնակը:

12Հատորը կրում է Գրիգոր Պըլտեան եւ ժամանակակից հայ գրականութիւն խորագիրը: Խորքի մէջ հատորը ի յայտ է բերում Գրիգոր Պըլտեանի միջոցով հայ գրականութեան հետ լինելու մի նախագիծ: Օրագրային գրառումներում Պըլտեանը Գիշերադարձի վիպային կառոյցի մասին մտորումներում գրում է. «Գիշերադարձի նպատակը չեմ դարձուցած գրող դառնալու ճակատագիրը եւ պրուստեան կաղապարը կը նկատեմ «պերճանք» մը: (…) Արդ` պատմասանը ոչ միայն քաղքենի դասէ մը չի գար, այլ կու գայ այն տեղերէն ուր գրող դառնալը գոյութիւն իսկ չունի, վասնզի ամենէն կարեւորը ապրիլն է, վերապրիլը, ճողոպրիլ վերապրելու աղէտէն: (…) Երբ անիկա կը մտնէ գիրի աշխարհին մէջ, ոչ թէ կը հեռանայ թշուառութենէն այլ կը մօտենայ անոր, անկէ կախուած կը մնայ, թէեւ ինք կը կարծէ որ կը հեռանայ, վասնզի իրենց աշխարհին մէջ գրելը աներեւակայելի պերճանք մըն է, տեսակ մը “բնախօսական” վատնում»: (Օրագիր, 10 Դեկտեմբեր 2012) Սա հայկական Սփիւռքի ընդհանուր պարագան է գոնէ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից յետոյ: Նման տնտեսութեան պայմաններում գուցէ թէ նոյնքան շքեղութիւն է երազանքը, որ «բնախօսական վատնում» նկատուելիք զբաղումը մի օր ինքն իրենով կարող է ստեղծել իր շրջանակը: Հատորի վերնագիրն ուրեմն գալիս է այս անտեղիտալի փաստից: Բայց մէկ կազմի տակ մէկտեղուած հեղինակները բոլորը առանձին-առանձին իրենց առիթը ունեն Պըլտեանի հետ լինելու: Նրանց մի մասը մանկութեան ու պատանեկութեան ընկերներ են նրա հետ, մի մասը` նրա իսկ ուսանողները, միւսը` այսպէս ասած հոգեւոր ժառանգորդները կամ մտքի ընկերները Սփիւռքից եւ Հայաստանից, մի մասն էլ` մտաւորական միջավայրը կիսող բարեկամներ: Բայց այսքանը բաւարա՞ր է արդեօք, որ ստեղծուի այս` այսպէս ասած «հետութեան» իւրօրինակ շրջանակը: Մտաւորական ու մարդկային համակրանքից բացի, տարիներով ինքն իր դէմ աներեւակայելի պայքարով ստեղծուած գեղարուեստական տարածութիւնն է, որ տեղ է տալիս այնքան տարբեր փորձառութիւններ ասող խօսքին: Այստեղ է ահա ի յայտ գալիս նման տնտեսութեան պայմաններում ստեղծուած գրականութեան պարադոքսը` աղքատ կեանքին անյարիր շքեղութիւն համարուողը կեանքի անհրաժեշտութիւն է դառնում ոչ իր ստեղծման պահին: Ապագայի մէջ է նա մի տեսակ հասնում իր այդ նշանակութեանը, երբ աշխարհի երեսին չկայ այլեւս այդ կեանքը փաստող որեւէ այլ վկայութիւն իրենից բացի: Թշուառութեան շքեղութեան միւս երեսն է սա, երբ խօսքի շուրջ է կազմաւորւում, հաւաքւում համայնքը: Արդյո՞ք նա ինքը երբեւէ ակնկալել է նման հետութիւն, երբ այն, ինչը յետեւում է թւում, յանկարծ դուրս է գալիս առջեւում` ինչպէս երկդէմ մի Յեանուս:

Notas

1 Գր. Պըլտեան, «Քերթուած եւ յիշողութիւն», Կրակէ շրջանակը Դանիէլ Վարուժանի շուրջ, Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆո, Երեւան, 2014, էջ 20:

© Presses de l’Inalco, 2021

Condiciones de uso: http://www.openedition.org/6540

Buscar en OpenEdition Search

Se le redirigirá a OpenEdition Search