Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

İstanbul’un Kalbinde Belirsiz Bir Mekân

 | 
Franck Dorso

Sonuc: Belirsiz mekânlar

Texte intégral

1Bugünün İstanbulu’nda II. Theodosius surlarının işlevi ya da işlevleri nelerdir? Geriye yönelik olarak baktığımızda, bu çalışmamızı yaptıktan sonra artık bu soru bize indirgemeci görünüyor ya da en azından fazlasıyla işlevselci. Esasen, kentteki bir mekânı etkilemekte olan dönüşüm sürecini ve bunun daha genel olarak İstanbul’u etkileyen toplumsal değişimlere ilişkin bize neler gösterebileceğini anlamaya çalışıyoruz.

2II. Theodosius surları her şeyden önce çok eski bir tarihi anlatır; tam on beş yüzyıllık, sadece yazılanlardan değil haritalardan da okuyabildiğimiz bir tarih. 1950’lere kadar eski sınır işlevini devam ettiren bu surlar, tarih boyunca koruma, ayırma, kentin gelişimi çerçeveleme ve mekânın kolektif temsillerini sağlama gibi işlevler görmüştür. İmparatorluklar daha baştan beri bu temsilleri sahneye koymuşlardır; önce Bizanslılar, daha sonra Osmanlılar, imparatorun şehre giriş ritüelleri aracılığıyla uygulamışlardır bunu.

3Bugün kara surları, kütlesel fakat tutarsız bir blok olarak kent dokusuna fiziksel olarak kendini dayatmaya devam eder. Surların hattı, önce 1950’lerde sonra da 1970’lerde, büyük trafik akslarının desenini belirledi; halen de içerisiyle (eski kent, tarihi kent) dışarısı (mezarlıklar, yeşil ya da boş alanlar ve sanayi bölgelerinin ardında göz alabildiğine uzanan yeni mesken alanları) arasındaki sınırı bu akslar oluşturur.

4Şehrin Dünya Mirası listesine alınması surların yenilenmesi operasyonlarını sistematik hale getirdi ve bu esnada görünüşlerinin ciddi şekilde değişmesine de katkıda bulundu. Yılankavi gecekondu bölgesi yavaş yavaş, orijinal istihkâmın kibirli fakat beceriksiz bir yeniden yapımına dönüştü. Ancak mizansen bocalamaktadır. Eser sahibi konumundaki İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin herhangi bir bütüncül eylem planı yoktur ve hem oldukça zayıf hem de anarşik ve mütereddit bir çaba gösterir. Ancak bir olay, bize bu muammanın anahtarı sunar: her yıl, surların yenilenmiş bir kısmının seçilmiş bir bölgesinde, savaşçı ve nerdeyse saldırgan bir havada yapılan, Fatih Sultan Mehmed’in 29 Mayıs 1453’teki fethinin anma törenleri. Emsalsiz bir tarihi olaya dayanan bu çok seçici mizansen Türklerin kimlik çatışmaları ile ilişkilendirilebilir. Bu acı dolu çatışmalar ulusun ve kimliğin aşırı ölçüde vurgulanması şeklinde bir kaçışa yol açar. Bu bağlamda, kentin –gerçekten tarihsel anlamda bastırılmış– Türk-olmayan geçmişi ve mirası her zaman sorun teşkil etmiştir. Bu hafıza, yok etme ve kabaca ayıklama çalışmaları ile bu toplumun mekâna demir atma ihtiyacı giderilir ancak bu, kısmi bir hafıza kaybıyla maluldür. Böylece, surların son derece özgün mizanseni aslında, bastırılmış olanın, gerilimli ve daimi idaresini açığa vurur.

  • 21 İstanbul Üzerine Bütünleşmiş Düşünceler ve Bir Kentsel Gelişme Senaryosu, İstanbul, Mimar Sinan Üni (...)

5Bu noktada, şehir planlama projelerini de işin içine sokarak analizimizi şehrin geleceğine ve gelişmesine dair görüşlerle birleştirebiliriz. Mimar Sinan Üniversitesi’nden seçkin kentbilimci Prof. Mehmet Çubuk ile görüştük; kendisi belediyenin de sıklıkla görüşlerine başvurduğu ve çeşitli komisyonlarında yer verdiği bir uzman. Topkapı’daki eski otogarın yerine Esenler’deki yeni Avrupa otogarını yapan da odur. Prof. Çubuk, Theodosius surlarının İstanbul’un kentsel projelerindeki yeri hakkındaki sorularımıza yanıt olarak kendi genel kentsel planlama projelerini, yayınlarını ve kitaplarını aktarmayı tercih etti.21 Bugünkü slogan “İstanbul gibi İstanbul”dur: bundan maksat bir yandan İstanbul’un limitlerini belirlemek, diğer yandan da “planlamaya da uygun bir yönetim sistemi bulmak”tır (şehir plancısı G. Kaya ile görüşme). Prof. Çubuk’un bize gösterdiği planlar ve şemalar birleşik kentten (Avrupa kenti – Asya kenti), ağlardan, geniş “yeşil kuşaklar”la ayrılmış özerk bloklardan bahseder. Söyleminde Amerikan tarzı planlama modellerine fazlasıyla referans vardır. Bu durumda, iki görüş arasında tercih yapmak gerekmektedir: Belediye yönetimini elinde bulunduran İslami partinin öne sürdüğü gibi kentin Müslüman geçmişine dayalı bir turistik vitrin (geriye kaçış?) ya da bir kısım akademisyen seçkinlerin hayalini kurduğu Los Angeles tarzı Amerikan modeli (ileriye kaçış?). Her iki durumda da önerilen model, mekânın maddeselliğiyle bağlantısız birtakım simgesel ve mitik alanlar oluşturulmasına katkı sunacaktır. Bu kopukluk, arazide gözlemlenebilen gerginlikleri yaratmaktadır.

Sekil 9

Sekil 9

Edirnekapı’da MHP bayrağı

6Son olarak, 1980’lerin sonunda başlamış gibi gözüken surların mirasa dahil edilme süreci yarım bırakılmış, havada asılı kalmış gibidir. Dışarıdan, yurtdışından bakıldığında –UNESCO veya Avrupa merkezli finans şirketlerinin gözüyle mesela– bu anıtsal yapı “doğal olarak” bir miras nesnesi gibi algılanmaktadır; ancak içeriden bakıldığında, gereken kaynaklara sahip hiçbir aktör bu sürece artık yatırım yapmamaktadır.

7Mizansen-sınıra ilişkin varsayımımız böylelikle kısmen zayıflamış oluyor. Surların fiziki ağırlığını koruduğu gayet açıksa da, bugün sınır teşkil eden unsur çevreyollarıdır. Ayrıca bir sınır-sur mizanseni yoktur, şehrin geçmişi etrafında sembolik bir kavgayı öne çıkaran tek bir olayın anmasına yönelik mizansen vardır.

8Kara surları bir yandan da somut anlamda işgal edilmektedir. Burada yayanın dünyasına adım atarız: gelip geçenler, çalışanlar, kullanıcılar. Çevresindeki alanlar ile surlar arasında yakın fakat her zaman uyumlu olmayan bir ilişki vardır: çevre sakinleri bu duvarları tehlikeli ve korkutucu bulur. Surların çok çeşitli biçimlerde kullanımı söz konusudur. Pratikler de temsiller de orada var olan gruplar kadar çeşitlidir. Şu olgu açık bir şekilde kendini gösterir: isimlendirme (“sur”) dışında surlar hakkında genel bir görüş yoktur, bunun yerine, mevzii kullanımlara tekabül eden parçalı temsiller vardır.

9Zaten yayaların kullanımı açısından surlar, bir sınıraşma yerinden ziyade bir güzergâh hedefi anlamı taşır. Sınır-sur hipotezi burada tamamen yok olur: surların içerisi, onu çevreleyen alanlardan farklılaşmış nitelikte, kendi başına bir alan teşkil eder, doğu ve batı tarafındaki duvarlar da bunun sınırlarını oluşturur. Burada mekânın maddeselliğinin rolünü görürüz. Artık surların ilkel işlevlerinin oldukça uzağındayızdır: bugün bu alan, hâkim üretim biçiminin çeperi ve ahlaki düzenin supabı olma işlevlerini üstlenmiştir.

10Resmi söylem ile yerel pratik arasındaki zıtlıktan ziyade, bu anlamda, “amacından saptırılmış” surlardan bahsedebiliriz. Gerçekten de, surlara dair kapsayıcı bir resmi söylemin yokluğunu tespit ettik. Dahası, son derece farklılaşmış yerel pratikler, surların mülkiyetini elinde bulunduran belediye iktidarına yönelik gönüllü ve kolektif bir muhalefet etrafında oluşmamıştır. Bu mekânın gözlemlenmesinden çıkan, en nihayetinde bir dalgalanma, bir hareketlilik izlenimidir!

11Demek ki kara surları bir bulanık alanlar federasyonudur ve aktörlerin pratikleriyle temsillerinin farklılaşmasının ötesinde bir özerklik kazanmaktadır. Bugün bu alanı değişikliğe uğratan insan müdahalesinin iki biçimi vardır; renovasyon çalışmaları ve yasadışı işgal. Bu iki müdahale biçimi ile farklılaşmış pratik ve imgelerin yan yana gelmesi, surların çeşitli düzeylerde katmanlara ayrılmasına yol açar. Yerel düzeyde mikro-katmanlaşmalar, işlevlere ve zamansallıklara göre karmaşık bir biçimde iç içe geçer. Genel düzeyde ise makro-katmanlaşma iki farklı alt-kümeye ayrılır: alanın %80’ini teşkil eden güney kısım daimi bir rekompozisyon halindedir, alanın %20’sini oluşturan kuzey kısım ise henüz ne renovasyon işlemlerinden ne de bunu takip eden kaçak yeniden yerleşimlerden etkilenmiştir.

12Güney kısımda yaşanan bu rekompozisyon süreci, neredeyse tamamen aralıksız değişimlere, kısmi veya bulanık simgesel yatırımlara, nüfus hareketlerine ve maddi çerçevenin dönüşümlerine maruz kalan bir mekân yaratmaktadır. Şu halde, hâlâ oranın bütünlüğünü sağlayan nedir? Bize göre bunu sağlayan, maddi çerçevesinin mümkün kıldığı, çeper ve supap işlevleridir, ama sadece bu da değil: rekompozisyon sürecinin hızı, buraya ne rızaya ne de zorla sabit ve resmi bir kimliğin atfedilmesini mümkün kılar, böylelikle burası, marjinal yatırımlara uygun, “özgür” bir yer haline gelir. Şiddet olaylarının analizi bu saptamayı doğrular: tanımsızlığın sınırlarında gezinen çokbiçimli bir mekân olan surlardaki ihlaller ve saldırılar modernliğe doğru zoraki ve sancılı bir yürüyüş içindeki toplumun gerilimlerini yansıtır. Bu da her açıdan nirengilerin kaybı anlamını taşır...

13En büyük paradoks da surların bir yandan kayıtlı bir alan, diğer yandan da mitik bir alan olmasında yatar: surların maddeselliği, çoğu zaman kapalı ve korumalı bir çerçeve sunarak gözlemlediğimiz tüm yatırımlara tartışmasız olanak sağlar, hem de daima, sınırsızca. Buna karşılık, surlardan, yapının bütünselliğine vurgu yaparak söz edenler buraya neredeyse hiç ayak basmamış kişiler ya da gruplardır.

14En baştaki sorgulamamıza nasıl bir yanıt vereceğiz? Surlar artık yalnızca bir sınır işlevi görmekle kalmaz: karayolu akslarıyla neredeyse diyalektik bir ilişki içerisinde bu rolü yavaş yavaş onlara kaptırmaktadır. Bugünkü işlevleri, sembolik anlamda değerini kaybetmekte olan bir mekânın işlevleridir, en azından imgesel bütünlükten uzak, hâkim üretim biçiminin marjında kalanlara ve toplumu yönlendiren ahlaki düzenin dışındakilere kucak açan bir mekândır. Yanıtımızın içindeki bu unsurlar yeni sorular doğurmaktadır.

15Başlangıçta, kentsel ortamdaki alan ve sınır kavramlarını, mekânsızlaştırma ve yersizleştirme gibi üretim biçiminin son gelişmelerinden kaynaklanan fenomenlerle (“küreselleşme” fenomenleri de denilmektedir, ancak neyin küreselleşmesi olduğunu belirtmek gerekir) karşı karşıya getirmek niyetindeydik. Burada bundan söz edebiliriz, zira İstanbul da gerek ekonomisinin yapılanmasında (yersizleştirmeler, sermayenin oynaklığı, ekonominin dolara endeksli hale gelmesi), gerekse ortaya çıkan yeni kentsel formlarda (iş merkezi bölgeleri, Amerikan tarzı birleşik kentleşme, özel siteler) bunlardan nasibini almıştır... Kentsel yapının bozulması (yeniden yatırım olmaksızın bazı mekânların nitelik kaybına uğraması, plansız kentleşme) ve eşitsizliklerin apaçık bir şekilde yaygınlaşması (bir yanda Batılılaşmış elitler ve yeni zenginler, diğer yanda göç eden Anadolu köylüleri), değişen oranlarda fakat aynı biçimlerde başka yerlerde gözlemlenen fenomenlerin yansımaları değil midir?

16Bundan başka, daha öncesinde belli bir kullanım veya belli bir imaj ile tanımlanmış, fakat güncel kentleşme süreci içerisinde nitelik kaybına uğramış mekânlar için nasıl bir gelecek tasavvur edebiliriz? Önermemizi açıklamak için, belli açılardan İstanbul ile benzerlik gösteren Halep’te yaptığımız bir gözlemi aktaralım: orada tarihi bir mahalle ulaştırma akslarının yeniden yapılandırılması sırasında bölündü ve bir otogar (yine...) ile iki yeni bulvar arasında sıkıştı, sonuç olarak da yoksul ailelerin yaşam alanı haline geldi. Aynı muğlak ve hareketli mekânlar mı söz konusu? Özgür fakat eğreti?

17Bu soruyu diğer yönden ele alırsak şöyle bir soru sorulabilir: hâkim sistemin gelişiminde “kaybedenler”, “sarsıntılar” nasıl ve nerede kendini gösteriyor?

18Son olarak, surlarda gördüğümüz şudur: aşağı yukarı yenilenmiş bir cephenin arkasında rekompozisyon mu dekompozisyon mu yaşamakta olduğunu kesin olarak söylemenin mümkün olmadığı bir mekân. Başka bir deyişle, surlar bir “toplumsal değişim yeri” midir, yani İstanbul ya da Türkiye toplumunun tamamını etkisi altına alan dönüşümlerin çok açıklayıcı bir tezahürü müdür, yoksa bir artık mekân, küresel sistemin “çöp kutusu” mudur?

19Esasen, sınır veya surun işlevleri meselesinin ötesinde, daha da ilginç bir husus olarak bir toplumsal olgu vardır ve bu olguya başlangıçta mekân açısından yaklaşabiliriz: hem kolektif bastırılmışlığın hem ekonomik çeperin hem de sınır ihlaline dayalı boşaltımların ifadesine izin veren, daimi bir değişim, bir rekompozisyon sürecine tâbi bir mekân.

20Büyük metropollerin kentleşmesine değgin tartışmaya katkı mahiyetinde, özellikle de araçlar düzleminde, bu işlevlere ve daha genel olarak da surlarda gördüğümüz her şeye imkân sağlayan belli tipte mekânlar belirleyebiliriz. Sert ve özellikle de çok hızlı değişimlere maruz kalan günümüz büyük kentlerinde ortaya çıkan mekânlar (toplumsal değişimin –ya da medya diliyle söyleyecek olursak, zıplama, büyük sıçrama– hızı merkezi önemdedir!). Yukarıda belirsizlik terimiyle nitelemeyi önerdiğimiz –ve bu öneride ısrar edeceğimiz– mekânlar.

21Her şeyden önce, bu belirsiz mekânlar dönüşmekte olan veya dönüşmeyi bekleyen yeni mekânlar, yani kentleşme süreci açısından “bakir” alanlar değildir (insan kullanımları açısından öncesine ait bir işlevi olmayan alanlar, örneğin üzerinde yapı bulunmayan ve işgal edilmiş olmayan çevresel belediye arazileri gibi; gecekonduların sahiplendiği araziler böyledir). Daha ziyade, bir tanım denemesi yapacak olursak, daha öncesinde bir şey olmuş ancak hâlihazırda tamamıyla belirsiz olan, yani daha önce aktörler, pratikler ve temsiller tarafından sahiplenilmiş ve bir alan olarak tanımlanmış ancak şimdiki halde bu üç noktada tutarlılığını yitirmiş yerlerdir bunlar.

22Siyasi bakış açısından, bilhassa sembolik düzlemde, neredeyse bir kendi haline bırakma tespit edilmektedir. Siyasi anlamda bu yatırım yokluğu gerekli bir koşuldur. Öte yandan, bu mekânlar, artık ne bir geçmişe, ne bir şimdiki zamana ne de bir geleceğe ait gözükmektedir. Bilhassa yerel düzeyde, hızla unutulan geçmişten çoktan uzaklaşılmıştır, herhangi bir gelecek “hali” tezahür etmemektedir, şimdiki zaman ise değişim ve eğretilikten başka bir anlama gelmemektedir. Nitekim bu mekânlara yönelik farklı tarzda yeniden sahiplenmeler hiç eksik olmaz ama bunlar bütünlüklü değildir, pek çok eksende gerçekleşir ve bölgenin tutarlı, kararlı, net bir imajının oluşmasına herhangi bir katkıları yoktur. Başka bir şekilde söyleyerek altını çizelim: orada her şeye rastlanır zira mekânın kendine has bir kimliği yoktur. Bu mekânlar yerel çelişkileri hızlandırır ve ele verir.

Sekil 10

Sekil 10

Surların ardışık rekonstrüksiyonları

23Bu mekânlar sahne oldukları sahiplenmelerin (daha önce bahsettiğimiz “işlevler”) doğası ile tanımlanırlar: bastırılmış bir unsurun dışavurulması, ahlaki düzenin supabı, ekonomik sistemin çeperi, yani normalde “saklı” bulunan her şey (ki bunun bazı veçheleri eskiden “ilkel şenlikler”de açığa çıkardı). Mekân/toplum, yerel/küresel diyalektiklerini birleştirmeyi deneyelim: bu yerler, toplumun kırılma hatlarını, eski travmalarını, aynı zamanda da güncel dönüşümler karşısında yaşadığı zorlukları kavramaya olanak sağlar. Belirsiz mekânlar, bir kentleşme süreci içerisinde, bugün bazı büyük kentleri ya da metropolleri etkileyen toplumsal değişimin bir veçhesini ortaya koyar. Başka bir deyişle, soruyu tersine çeviriyoruz: bu mekânlarda neler olup bittiğini incelemek bize toplumsal ilişkiler, güncel toplumsal değişimler açısından neler söyler; mesela Türkiye için, tarımın durumu, kırdan kente göç, geleneksel yaşam biçimi ile pazar ekonomisi arasındaki, Müslüman model ile Batılı model arasındaki gerilimler açısından.

24Sonlandırmadan önce, başka örnekler bulmamız, bu analizi karşılaştıracak benzer başka alanları incelememiz, sonra da analizimizi geliştirmemiz, olumlamamız veya terk etmemiz gerekir. Bu anlamda, yukarıda biraz değindiğimiz Halep otogar mahallesine veya İznik gibi Türkiye’nin başka kentlerindeki surlara eğilmek mümkün olabilirdi. Öte yandan, bu fenomen yalnızca Türkiye’yi, Yakın Doğu’yu, “gelişmekte olan” ülkeleri mi ilgilendirmektedir? Tanımlama girişimimiz için gereken kavramları Batı kentlerinde de bulabiliriz. Bazı tarihi kent merkezlerindeki henüz restore edilmemiş işgal yapılarına mı (J. Rémy ve L. Voyé’nin bahsettiği yeraltı dünyası), terk edilmiş sanayi yapılarının ele geçirilmesine mi (bugün Fransa’da hâlâ büyük bir ilginin odağındaki endüstriyel araziler), yoksa boş gibi görünen arazilere mi eğilmek gerekir? Bu mekânların peşine düşmek keşif duygusuna sahip olmayı gerektirir, zira bu belirsiz mekânlar zamanla da sınırlanmış yerlerdir. Kapsayıcı bir yeniden düzenleme projesi gelir, buldozerler işe koyulur, bölge gerçek bir rekonstrüksiyona uğrar; böylece belirsiz mekân yerini başka bir şeye bırakmak üzere yok olur. Bu yerler kentleşme sürecinin boş bıraktığı “cepler” ölçüsünde ortaya çıkar veya ortadan kaybolur; İstanbul kara surlarının daimi rekompozisyon sürecinin analizi, bize bunun doğuşunun ve gelişiminin bir örneğini vermiştir.

25Her ne olursa olsun, mesele hâlâ üzerinde çalışılmayı beklemektedir. Tıpkı kentsel çevrede sınır mefhumuna antropolojik yaklaşım girişimi gibi. En baştaki sorgulamalarımızdan birine dönecek olursak, eski sınırların kaderini (surlar, kapılar, gedikler...), kentlerin sınırlarının güncel gerçekliği ile ya da Amerikan modeli doğrultusunda pek çok ülkede pıtrak gibi çoğalan yeni özel sitelerin (örneğin İstanbul’da üç yüzden fazladır) etrafını çevirenler gibi son derece gerçek yeni sınır biçimleriyle karşılaştırabiliriz.

26Bu metni sonuçlandırmak için belirsiz alanlara dönelim: bunlar sonuçta birer kuralsızlık alanı değiller midir? Geçiş anları, sert toplumsal değişim zamanları, nirengi yitimi, kimlik yitimi, zamansal güvencesizlik, bastırılmışlık, şiddet ve ihlaller, belirsiz marjlar... Durkheim’a ve sosyolojinin köken kavramlarından birine mi dönmeliyiz? O halde, sistemin, düzenin veya hâkim üretim biçiminin son derece görünür kuvveti karşısında, anomi görünümlerinin, şu anda hâkim düzen için çok da büyük bir tehlike oluşturmadan patlayabilecekleri ceplere “kanalize” edildiklerini mi düşünmeliyiz? Yoksa sistemin çeperlerinde olup bitenlerin ötesinde, reklam afişlerindeki gülen yüzlerin veya minarelerin üzerindeki günbatımlarının arkasında pusu kurmuş, klasik fakat çok daha kitlesel bir anomi mi görmeliyiz?

Notes

21 İstanbul Üzerine Bütünleşmiş Düşünceler ve Bir Kentsel Gelişme Senaryosu, İstanbul, Mimar Sinan Üniversitesi, 1996; ve İmar Mevzuatından Şehircilik Mevzuatına; Türk Şehirciliğine Sistematik Bir Yaklaşım Denemesi, İstanbul, Mimar Sinan Üniversitesi, 1999.

Table des illustrations

Titre Sekil 9
Légende Edirnekapı’da MHP bayrağı
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/2910/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 672k
Titre Sekil 10
Légende Surların ardışık rekonstrüksiyonları
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/2910/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 807k

© Institut français d’études anatoliennes, 2019

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Lire

Open access

Acheter