Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

İstanbul’un Kalbinde Belirsiz Bir Mekân

 | 
Franck Dorso

Yabanıl sur, evcil sur

Texte intégral

1Burada yüzümüzü toplumsal kutba dönelim ve onun önemini teslim etmekle başlayalım: insanların eylemi mekânı değiştirir. Surları etkileyen değişimleri ve yeniden biçimlenmeleri inceleyerek süreç odaklı bir analiz yapmaktayız. Bu analiz, mekân/toplum diyalektiğinin iki eksenini bir araya getirir, özellikle de onun yerel/küresel diyalektiğine eklemlendiği noktada. Sonuç olarak, değişik analiz unsurları, toplumsal ilişkiler ve mekân arasındaki gerilimi tercih ederek katı bir iki öğeli mantıktan kendini sakınmaya çalışır.

Tersine çevrim

2Daha önceki bölümlerde söylediklerimizden devamla, bu bölümde sınır olarak değil alan olarak surlardan bahsedeceğiz ve katmanlı bir alan olup olmadığını belirlemeye çalışacağız. Yukarıda, renovasyon işlemlerindeki planlama eksikliğinin gayrimuntazam bir yamalı bohça sonucunu doğurduğunu görmüştük: bir yanda tamamen renove edilmiş alanlar, diğer yanda hiç el değmemiş bölgeler, ikisinin arasında büyük bir görsel uyumsuzluk bulunur. Öte yandan, sur pratiklerinin atomize olduğunu, duvarların sınırlı bölgeleri boyunca yayıldığını da görmüştük. Son olarak, sura ilişkin zihinsel temsillerde noktasal ve dairesel olan, çizgisel olanın önüne geçer. O halde, surları katmanlara ayrılmış bir alan olarak ele almak mümkündür; ancak bu katmanlaşmanın son derece karmaşık olduğunu derhal teslim etmek gerekir. Gerçekten de, farklı gözlemlenebilir katmanlar çeşitli aktörlerin bakış açısı uyarınca birbiriyle kesişebilir veya örtüşebilir. Mevlânakapı’yı ele alalım: burası bostancıların gözünden üç kilometre boyunca uzanan bir kuşak-katman, belediye için Veledi Karabaş mahallesinin sınırı, çevre sakinleri açısından da pek kullanılmayan ve kötü nam salmış ücra bir geçiş noktası olabilir. Katmanların farklılaşmasını surların zamansallığı ile ilişkilendirmek gerekir: belli katmanların sınırları da doğası da gündüz ve gece arasında (örneğin Edirnekapı bölgesi) ve yılın farklı dönemlerinde (Kurban Bayramı zamanında koyun alanları, bazı Çiganların mevsimlik göçleri) değişiklik gösterir. Kısacası, son derece karmaşık bir katmanlaşmayla karşı karşıyayız.

Sekil 7

Sekil 7

Kapılar, ana ulaşım aksları ve surların genel çizgisi

3Bu farklı katmanlara karşılık gelen farklı işlevler bulunur; bunlar mikro-sosyolojik düzeyde surların güncel işlevlerinin tamamını göz önüne serer. Böylece, bostanlar bölgesi hâkim ekonomik düzenin çeperi işlevine karşılık gelir, dışarıdan görünmeyen bölgelerin ikamete ya da sığınmaya ayrıldığı hurdacı katmanı da böyledir. Aykırı pratiklerin sistematik bir biçimde vuku bulduğu bölgeler ise supap işlevini üstlenir. Geniş açıklıkların işleviyse araç trafiğini yönlendirmek veya geçişleri düzenlemektir.

  • 17 « Patrimoine historique et développement urbain, la muraille terrestre », Lettre de l’OUI, 1, İstan (...)

4Bu mikro-katmanlaşmaları dile getirdikten sonra şimdi de genel düzeye çıkalım. Mimar E. Chazelle ile H. Raymond17 Topkapı’yı, suru net biçimde iki bölgeye ayıran eksen olarak tanımlarlar. Marmara kıyısındaki Yedikule’den Topkapı’ya kadar surlar engebeye dik uzanır: burada hafif bir sırtta yumuşak biçimde yükselir. Topkapı’dan Haliç kıyısındaki Ayvansaray’a kadarsa engebeye paraleldir; yüzeyin kıvrımları boyunca alçalır ya da yükselir. Buna ek olarak, surların yönelimi de değişir: güneyden kuzeye doğru giderken, Topkapı’da kuzeydoğu istikametine sapar. Nihayet, Topkapı’nın kendisi bir zirve noktasında yer almaktadır, bu da iki makrokatman arasındaki ayrım izlenimini pekiştirici etki gösterir. Başka yerlerde surların durumu hakkında yazarların açıklamalarına riayet ettik, ancak bu noktadaki kesim yalnızca engebeye ve maddi görünüme dayalıdır. Biz de sur boyunda, iki büyük bütün arasında bir kırılma olduğunu düşünüyoruz, ancak onu başka bir noktaya konumlandırıyoruz: Edirnekapı’ya. Bize göre bu kırılma soyut bir görüş değildir, iki kısım arasındaki gerçek bir farklılaşmaya tekabül eder.

5Göze çapan ilk izlenim, güneydeki Yedikule ile Edirnekapı arasında yapının tümüyle başka unsurlardan temizlenmiş ve kısmen renove edilmiş olduğudur. Buna karşılık, kuzeyde Edirnekapı’dan –özellikle Tekfur Sarayı’ndan itibaren– Ayvansaray’a kadar surlar fazla erişilebilir değildir: dış taraftan zorlukla ulaşılan yeşil alanlar (eski Ermeni mezarlığı, kapalı alanlar, açılmış fakat su basmış alanlar) ve iç tarafta tamamen ulaşılmaz durumda bir sur (Blakhernai Sarayı sit alanının en uç kısmı hariç). Surun bu tarafı evler ve küçük yapıların işgali altındadır, bunlar ekilip biçilen bostanlara sınır teşkil eder veya depo olarak kullanılır. Surun duvarlarına erişmek için insanların evlerine kadar girmek gerekir. Bu ikinci kısımda kaçak yerleşimin ağırlıklı olduğu hemen hissedilir; oysa ilk kısımda “evcilleştirilmiş” bir sur izlenimi edinilmektedir. Ancak bu izlenime temkinle yaklaşırız. İnsan boyutunun daha incelikli bir analizi söz konusu algıyı değiştirir.

6Kuzey tarafında surlar büyük oranda sahiplenilmiştir, fakat bu sahiplenmenin geçmişi uzun yıllara dayanır, az sayıda gecekondu bulunur, geçici ikamet azdır veya hiç yoktur, mekân düzenlenmiş, bakımlı ve temizdir. Eskiden kalma küçük bir iç mahalle havasındadır. Gerçekte ise tam anlamıyla bir mahalledir: bir seferinde buraya geldiğimizde, evlerin arasındaki bir tür sokak-patikada geziniyorduk, arkasındaki bakımlı bahçeleri görebildiğimiz alçak duvarlar vardı iki yanda. Başka bir sokağa nereden geçebileceğimizi aranırken çapalarına dayanmış sohbet eden iki ihtiyarla karşılaştık; içten fakat bir o kadar da kuşku dolu bir tavırla neden orada bulunduğumuzu sordular. Kısa açıklamamız sonrasında aradığımız tarafta bir çıkış olmadığını söyleyerek labirentten çıkabilmemiz için bize yolu gösterdiler. Denetim altındaki mekân...

7Güney kısmın görünümünden; kalıcı veya geçici kaçak yerleşimlerden, aykırı pratiklerden; çeper, sığınma, supap işlevlerinden, orada gerçekleşen hızlı değişimlerden epeyce bahsettik.

8Şu halde önermemizi tersine çevirmemiz gerekecek. Güney kısım yabanıl surdur, bu alan kaçak yerleşimlere terk edilmiş istikrarsız bir yerdir; kuzey kısım ise evcil surdur: sakince sahiplenilmiş, evcilleştirilmiş, yavaş yavaş unutulan bir küçük mahalle hayatıyla bütünleşmiştir. Bu tersine çevrim, hem pratiklerin hem de temsillerin analizine uygulanabilir. Pek çok noktayı açığa çıkarabilir, zira II. Theodosius surlarını etkileyen daimi rekompozisyon sürecinin temel bir yönüne ışık tutar: evcil kısım diğer kısmın yirmi yıl öncesini sergilemiyor mu? Diğer bir deyişle, yabanıl kısım, kuzey kısmın gelecekte ne hale geleceğini göstermiyor mu?

Rekompozisyon iş başında

9Rekompozisyon bir önce ile bir sonra arasındaki değişim durumudur ve burada, hem yapıyı hem de oraya yerleşmiş insanların kullanım biçimlerini etkilemektedir. Bu rekompozisyon süreci surların %80’lik kısmını oluşturan güney kesimini (Yedikule-Edirnekapı) etkilemektedir, kuzey kesim ise (Edirnekapı-Tekfur Sarayı-Ayvansaray) şimdilik bu sürecin dışındadır. Rekompozisyon dört farklı unsurun etkileşimi ile kendini göstermektedir (bu dört unsur iki farklı düzleme aittir: birinci ve dördüncü için somut, ikinci ve üçüncü için sembolik):

  • sur üzerinde kuvvetli fiziki müdahaleler (renovasyon işlemleri);

  • zayıf ve kısmi bir siyasi yatırım;

  • bir renovasyon işlemi sonrasında maddi anlamda havalandırılmış, sembolik anlamda ise muğlak bir mekân;

  • yapıyı ve onun imajını dönüştüren kaçak kullanım biçimleri.

10Değişimler sürekli ve hızlıdır, öyle ki daimi bir rekompozisyondan bahsedebiliriz. Bütünsel bir plan halinde programlanmış olmasa da, 1999 depreminin yol açtığı hasar nedeniyle renovasyon işlemleri bugün nerdeyse daimi bir hal almıştır. Mekânın maddeselliği sürekli dönüşüm halindedir. İnsanların, büyük ölçüde bu maddeselliğin özellikleri doğrultusunda oluşturduğu kullanım şekilleri de (teorik olarak boş alan, görünmez alan, koruyucu alan) bu değişim ritmini takip eder. Sürekli kımıldanan bu alan, hareket halinde bir mekân/toplum diyalektiği sürecini göz önüne serer; burada her bir unsur bir diğerini değiştirmekte, bu unsurların arasındaki gerilim de sur alanını “üretmekte”dir.

11Bu rekompozisyon sürecinin bir diğer ayırt edici özelliği de zamansal eksenle ilgilidir. Kuzey kısımda, eski mahallenin, alışkanlıkların, göreli sükûnetin ağır zamanı içindeyizdir. Nüfus içerisinde her yaştan insan bulunur. Mekânın maddi yapısı yavaş yavaş evrilir. Mekânda yapılan her bir değişiklik bir olay niteliğindedir. Güney kısımda ise, değişiklikler daha sık ve hızlıdır, nüfus hızlı değişir, eğretilikten [précarité] kaçabilen çok az unsur vardır (burada da nüfus içerisinde her yaştan insan bulunur ancak gruplara bağlı olarak ciddi farklılaşmalar gözlenir, örneğin başıboş dolaşanlar 20-50 yaş arası erkeklerden, bostancılar 15-55 yaş arası kadın ve erkeklerden, Çiganlar ise her yaş ve cinsten insanlardan müteşekkildir). Mekânın maddi yapısı yenileme operasyonları ve bunları takip eden kaçak yeniden düzenlemelerin ritmiyle değişir. Mekânın yeniden düzenlenme süreci, surları, kuzeydeki küçük kısımda halen gözlenebilen uzun zamansallıktan güneyde hüküm süren kısa zamansallığa taşır (bunun muhtemelen tek istisnası, orada yaklaşık on yıldır yerleşik olan bazı bostanların “orta” zamanıdır).

12Bu süreç, insan topluluklarını ya da olguları sert bir şekilde, yani öncesinde aktörlerin niyeti veya hazırlığı olmaksızın yan yana getirir. Şüphesiz büyük bir eğretilik bulunur: işgaller ve kamp yerleri bunu gösterir, tıpkı geçici fakat sistematik bazı göçebelikler gibi (memlekete dönmeden veya başka bir yere gitmeden önce birkaç haftalığına ya da aylığına İstanbul’a gelen kırsal göçmenler mesela; sigara dilene dilene Topkapı sokaklarını arşınlayan, İstanbul’un vaatleriyle hayalkırıklığına uğramış, umutsuz işsiz Mahmut bunların bir örneğidir). Ancak bunun yanında yarı kalıcı yerleşim girişimleri de vardır; örneğin Silivrikapı yakınında birkaç yıl önce (1994-1995) keşfedilmiş bir Bizans mezar mahzenine yerleşmiş olan İlyas ile Fırat. Bölge, başka yerlerde olduğu gibi kaçak kullanım ve işgallere terk edilmiş durumdadır. İki arkadaşa çok geçmeden iki işgalci daha eklenir; mezarlar, nişler ve küçük sunak, hepsi birer yatağa dönüşmüştür. İlyas 40-50 yaşlarındadır, kısa süre önce evini ve işini kaybettiğini söylemektedir. Durumunun geçici olduğunu söyler; kısa sürede yakasını kurtaracağını düşünmektedir. Beklerken de bu geçiş dönemini, berduşluğa kapılmadan olabildiğince saygın koşullarda geçirmek ister. İşgal ettiği mahzeni itinayla düzenler ve zamanın bilincindedir: orta vade için oradadır, üç ilâ altı ay arası.

13Bazı gruplar ise, başlangıçta bunu istemiş olsalar da olmasalar da surlara kalıcı bir biçimde yerleşir. Bu durumda hakiki birtakım rekonstrüksiyon olgularıyla karşılaşırız. Aslında çifte rekonstrüksiyondur bu: bir yandan yapının yeniden düzenlenmesi-rekonstrüksiyonu (bazen bir renovasyon işleminin hemen sonrasında), aynı zamanda da eski toplumsal ve maddi organizasyonun yerine rekonstrüksiyon. Kastamonu kökenli bostancılar örneğini verelim. Her ne kadar surlarda ikamet etmiyorlarsa da zamanlarının büyük bir kısmını orada geçirirler; mekân organizasyonlarını oraya aktarmışlardır ve surların üçte birlik bölümünün şu andaki görünümü kazanmasında çok önemli bir katkıları vardır. Eskinin öne çıktığına dair tanıklıklara da rastlanır. İstanbul’da yaygındır bu; biz de metnin başlangıcında Eminönü pazarları örneğini vermiş, bunların hâlâ XIX. yüzyıldaki hatta daha öncesindeki Osmanlı metinlerinde veya yabancı metinlerde anlatılanlara benzediğinden bahsetmiştik (değişim kavramı karşılaştırmalı bir boyutta ele alınmalıdır, bu nedenle Eminönü çarşılarının karşısına Levent’in camdan ve çelikten kulelerini koyacağız). Surlar da bundan kaçabilmiş değildir, hem de rekompozisyon halindeki güney kısımda bile: Belgradkapı yakınlarında bulunan ve şaşırtıcı bir şekilde eski kent tarafında yer alan geniş yeşil alanı hatırlayalım. Bu alan bugün halen Ermeni bir mülk sahibine aittir. Gündelik hayatta buradan toprak çıkarıldığına, sonra da bunun at arabalarıyla şehre götürülüp satıldığına şahit oluruz. Bu arsanın 1820’de de orada olduğunu ve İsmail Paşa Bahçesi olarak anıldığını dönemin haritalarından anlıyoruz. Farklı yerleştirmelerin ve pratiklerin çoğalması rekompozisyon sürecinin hızıyla bağlantılıdır. Bu hız şimdilik, genel bir organizasyon biçiminin oluşması ve belki de alanın tektipleşmesinin önündeki engeldir.

14Bu geniş pratikler yelpazesini sur kullanıcılarının temsilleri yelpazesiyle ilişkilendirmek gerekir. Gerçekten de, alana yönelik duygusal ve simgesel sahiplenme oldukça karmaşık bir nitelik taşır. Bunda da, kendi toprağına (parsellerinin olduğu bölgeye) en fazla bağlanmış gibi gözükenler bostancılardır. Geçici kullanıcılarda bağlılık düzeyi çok daha azdır. Gelip geçenlere gelince, yanıtları öylesine büyük bir çeşitlilik gösterir ki, bir model ortaya çıkarmak imkânsızdır. Kuzey kısımdaki ufak kullanıcı grubu ise tam tersine, bahçelerinin dibindeki surları tamamen sahiplenmiştir. Bu heterojenlik, katmanlaşmanın da zaten açığa vurduğu, sur alanında birlik eksikliğine katkıda bulunur.

  • 18 Ville, ordre et violence, Paris, PUF, 1981.

15Süregiden rekompozisyon boşun da doluya doğru evrilmesini sağlar. Şehrin eski sınırı konumundaki surlar, ön sur (çentikli iç duvar) ve hendeğiyle birlikte, askeri bir alan, sivil şehir sakinlerinin bakış açısından bir no man’s land tanımlamaktaydı; bir boşluk alanıydı burası. Bu alan XIX. yüzyılda dolu bir bölge haline geldi, hem de fazlasıyla dolu: surlar, bir gecekondu ve atölye mengenesinin arasında yavaş yavaş kayboldu. Renovasyon işlemleri 1986’dan itibaren sistematik bir hal alarak burayı yeniden boş bir mekân haline getirmeye ve o şekilde kalmasını sağlamaya çalıştı. Fakat surların kaçak olarak yeniden ele geçirilmesinin üstüne (daimi kırsal göçmen akınının boş alanları doldurması gibi) bir de bütünsel bir projenin, dolayısıyla siyasi bir iradenin eksikliği eklenince, ortaya yeniden dolu bir mekân çıktı. Fakat pek çok başka unsur da bulunuyor: “mahalle”nin eski tarz işgali –gecekondulaşması-, yoksul olmakla birlikte yapılanmış ve kalıcı idi, artık yerini geçici ve mozaik tarzı bir yapıya bıraktı. Yine de bu boş/dolu karşıtlığını kelimenin tam anlamıyla almamak gerekir. J. Rémy ile L. Voyé’nin18 de gösterdikleri gibi, boş ve dolu kavramları kültürlerle, bu kültürlerin içindeki toplumsal konumlarla ve ayrıca ele alınan mekân için aranan etkileşim düzeyiyle ilişkilendirilmelidir (mekânın kullanım biçimleri ve maddi yapı da değerlendirilmelidir). Aynı şekilde, mekanik bir şiddet/yoğunluk analizi yerine bir gerilim analizi koymak lazımdır; bu gerilim

“her şeyden önce, belli bir etkileşimsel proje ile onun, içinde varlık bulmasının mümkün olmadığı maddi boyutlar (bölge, inşa edilmiş mekân) arasındaki yetersizlik ile kendini gösterecektir”.

16Bu nedenle de surun şu ya da bu bölgesini boş ya da dolu olarak tanımlamak daha da zorlaşır: surun Belgradkapı ile Silivrikapı arasında yer alan zirve kesimini, gündüz gözüyle hiç kimseyle karşılaşmaksızın aşmak mümkündür. Gelip geçenlerin bakış açısından boşluk izlenimi hâkimdir. Aşağıda ise, mekân bostanlarla doludur ve bostancıların (ve İBB’nin) bakış açısından dolu bir mekân söz konusudur. Yine bu bölgede, zaman zaman gizlenmiş iki üç kişinin bir çeşit alım satım işleriyle uğraştığına şahit olduk. 300 metre çapındaki boş bir alanın ortasında sadece dört kişi ve burası dolu bir mekân! Dahası, gündüzleri boş gibi görünen alanların çoğu geceleri dolmaktadır ve burada da, mekânın dolmasının kabul edilebilir mesafesiyle tolere edilebilir derecesini belirleyen etkileşimsel projedir.

17Rekompozisyon süreci çeşitli direnişlerin ortaya çıkmasına da neden olabilir. Yürütülen çalışmalara karşı koymak maddi anlamda imkânsızdır, bununla birlikte direniş yeni işgal biçimleri aracılığıyla gerçekleşir. Surların geçirdiği dönüşümün, burayı siyasi muhalefetin dışavurum mekânı haline getirebileceğini görmüştük; bu hem maddi boyutta (surlar tuhaf bir tersyüz oluşla askeri işlevini yeniden kazanır), hem de simgesel boyutta gerçekleşir: burası yasadışılıkla özdeşleşen ve bununla tanınan bir yerdir. Ancak bu dönüşümün daha kalıcı bir sonucu, surların hâkim ekonomik düzenin çeperini oluşturma işlevi içerisinde, bir değişime karşı direniş alanı yaratmasıdır. Zaten burada, sistem karşıtı bilinçli muhalif eylemlerden ziyade hayatta kalmaya yönelik bir direniş söz konusudur. Yukarıda da gördüğümüz gibi, Batı ekonomilerine doğru zorunlu ilerleme toplumun pek çok kesimini dışarda bırakmaktadır. Böylece surlar, son derece somut bir hayatta kalma meselesinin çözüm mekânı olarak ortaya çıkar: ekim-dikim, hayvan yetiştirme, toprak çıkarma, toplama faaliyetleri, uyuşturucu alım-satımı, fuhuş... Ancak bunların hak arayışını amaçlayan alternatif projelere dönüştüğünü söylemek zordur. Genel olarak, daimi kullanıcıların (çalışanlar ve/veya ikamet edenler) yetkililere yönelik söylemleri başkaldırı değil şikâyet düzleminde ilerler.

  • 19 Aktaran J. Rémy ve L. Voyé, a.g.e.

18Daimi rekompozisyon süreci pek çok aktörün müdahalesini gerektirir: İBB, çevre sakinleri, gelip geçenler, sur kullanıcıları. Fakat bu aktörlerin hangi menfaatlerin peşinde olduğunu tanımlamaya kalktığımızda manzara biraz bulanıklaşır. Yetkililerle mekânın kullanıcıları arasındaki karşılaşma açısından baktığımızda, bir uyumsuzluk görürüz: resmi proje, makro-sosyolojik düzeyde sembolik bir yatırımla yetinir (yalnızca fethin çağrıştırılması yoluyla sura ilişkin hafızanın Türkleştirilmesi), oysa kalıcı kullanıcılar için mevzu ekonomik bir hayatta kalma mücadelesidir (barınma ve çalışma). Güvenliğe ilişkin meseleler bile birbirinden ayrışır: İBB taşların düşme riskini öne çıkarırken, çevre sakinleri gerçek veya hayali saldırganlıklara karşı bir “temizlik” talep ederler. Grupların alanda karşı karşıya gelişlerinde farklı menfaatler daha net bir biçimde görülür: ekonomik anlamda entegre olmuş (üretim biçimine) çevre sakinleri ile sistemin çeperinde yer alan sur kullanıcıları arasındaki çatışma, normallik ile anormallik arasındaki karşıtlıktan doğar. Burada da tıpkı Topkapı’da olduğu gibi, risk imgesine, yani kişilerin neye dönüşebileceklerine dair taşıdıkları imgeye karşı mesafe alma isteğini doğuran “ekonomik korku”dur (R. Sennett’in19 ifadesiyle sistemin dışına fırlatılma endişesi). Bu nedenle de marjinalleri uzaklaştırarak yaşanan mahallenin saygınlık imajını muhafaza etmeye çalışmak gerekir. Surun kullanıcıları arasındaki karşıtlıklar basit bir kaynak mücadelesidir (barınma ve çalışma mekânı için). Son olarak, hayatta kalma mücadelesi aynı zamanda mekânın sembolik olarak sahiplenilmesi yoluyla özdeşleşmeye yönelik de bir mücadele gerektirir; kullanıcıların (Çiganlar haricinde) genellikle mekânsal bir kök salma isteğiyle tanımlanan kırsal kökenden gelmeleri de bunu güçlendiren bir etmendir (kozmopolit modelin tam aksidir bu, yukarıda Şikago Okulu ve J. Rémy ile L. Voyé’nin analizi vesilesiyle bu karşıtlıktan söz etmiştik). Ancak, bu sembolik sahiplenmenin kullanıcıların yalnızca bir bölümünde mevcut olduğunu (bostancılar, kalıcı sakinler, gelip geçenlerin bir kısmı) ve surların tamamını değil bazı kısımlarını kapsadığını görmüştük.

19Güneyde sürmekte olan daimi rekompozisyon süreci de karmaşıktır ve menfaatler arasındaki ayrışmalarla iç içedir. Aynı zamanda, tanımsız bir mekânı çok sayıda sahiplenme imkânına açan başdöndürücü bir değişim hızıyla betimlenir. Sonuçta bu alan, hem maddi hem de sembolik anlamda kaotik bir yapılanma içine girer ve buraya yönelik bütünlüklü bir siyasi projenin eksikliği üzerine yeniden düşünme ihtiyacı ortaya çıkar.

20Bu meseleyi özel bir örneklemeyle, Topkapı’da halen süregiden rekompozisyon ile sonlandıracağız. Eski şehre göre dış tarafta, Topkapı gediği ile tarihi Topkapı arasında, rekompozisyon aşamasında olan geniş bir arazi uzanır; arazinin doğusunda surlar, batısında geniş anayollar yer alır. 1996’da, uzaktaki Esenler ilçesinde (aşağıda karşılaşacağımız Prof. Mehmet Çubuk tarafından) yenisi inşa edilmek üzere yıkılana kadar, burada İstanbul Avrupa Otogarı bulunmaktaydı. Vızır vızır işleyen otogarın çevresinde koca bir ticari faaliyet bölgesi oluşmuştu, hatta burası, tarihi merkezdeki Kapalıçarşı’dan ilhamla “ucuz kapalıçarşı” olarak anılmaktaydı. Otogarın taşınması sonrasında belediye burayı tamamen yıkmaya karar verdi: hem otogar binalarını hem de kaçak ticari yapıların tamamını yerle bir etti. Yerineyse yeşil alan yapılmasına ilişkin oldukça belirsiz bir proje oluşturuldu. Bölgenin “temizlenmesi” ciddi çatışmalara yol açtı, hatta 1997’de askerin müdahalesi dahi gerekli oldu. Bugün, bölgenin batı ucunda, “ucuz kapalıçarşı”nın bir kısmı halen ayaktadır; meydanın asfaltlanmış bölgesinin bir bölümünde ise banliyö minibüslerine yönelik kaotik bir otogar faaliyet gösterir. İnşa edilen yegâne yeşil alan tarihi kapının yakınlarındadır: alçak duvarlarla çevrili, son derece ıssız, bakımsız bir alandır burası. Giriş kapılarından birinin atkı taşı üzerindeki yaldızlı bir levhada inşaatı yapanın adı ve tarih yazılıdır: İBB, 1999. Bu bahçeler, belediyenin kendini nasıl sahneye koyduğuna dair önemli bir göstergedir. Fakat burada alkışlayacak seyirci sayısı oldukça azdır. Bu mekânların etrafı tamamen yıkıntılarla, molozlarla ve yapay setlerle çevrilidir. Manzara bombardıman sonrası bir şehri andırır. Yıkımdan kurtulmuş iki cami vardır sadece, onlar da bu dev yıkıntı alanının ortasında iki adacık gibi dururlar. Her ikisinin de zemin katında ve etrafında işler halde birkaç dükkân bulunmaktadır. Şu an için bölgeye dair bütünlüklü bir proje yoktur, İBB henüz genel bir program kararı almış değildir. Görünüşe göre bazı parseller zamanla yeşil alana dönüşecek, ancak hâlihazırda kesin olan tek şey, buraya gelip yerleşmenin yasak olduğu. Bununla birlikte, yıkımlardan kısa bir süre sonra ticaret geri döndü, molozların üstüne, yıkıntıların tam ortasına yerleşti. Tam bir kaçak pazar, epeyce de talep görüyor üstelik. Üstü çadırla kaplı bir diğer tezgâhlar silsilesi de tarihi kapı ile tramvay istasyonu yakınındaki kavşağın arasında yer alır. Belediye düzenli olarak gelip bölgeyi “temizler”. Ve yine düzenli olarak, kısa ya da uzun belirli bir zaman geçtikten sonra, kaçak ticari faaliyet bölgeye geri döner.

21Topkapı alanı sahada süregiden rekompozisyon sürecine karikatürsü bir örnek teşkil eder. Maddi mekân çarpıcı değişimlere maruz kalır; bu durumu tarif etmek için rekompozisyon mu yoksa dekompozisyon mu denmesi gerektiğine karar vermek zordur. Gerçekten de, mekânın daha evvelki düzenlenişinin yerini alacak herhangi bir şey gözlenmez. Siyasi iktidarın burayı yıkmak için bir projesi vardı, ancak yıkımdan sonrası için hiçbir somut proje yoktur. Bu yıkım zaman zaman şiddetli (çatışmalar), zaman zaman da dolambaçlı (kademeli yeniden yerleşme) direnişlere yol açtı. Bu aşamayı takip eden dört sene boyunca, burası sürekli yeniden yatırımların sahnesi oldu. Ama artık otogar orada olmadığı halde ticaretin oraya geri gelmesinin sebebi nedir? İstanbul ticaretinin özgün yapılanması içerisinde, arz mı talebi çağırmaktadır, tam tersi mi söz konusudur? Dükkân mı müşteriyi getiriyor, yoksa müşterinin varlığı mı dükkânı getiriyor? Burada yeniden mekânsal kutbu buluruz. Esasen bu noktada bir tür mekân “ataleti” [inertie] vardır: bu ticaret bölgesinin uzun zamana yayılan istikrarlı varoluşu, yıkımına yönelik, sert de olsa her tür müdahalenin ötesinde, mekâna damgasını vurmuştur. Yıkım sonrasına yönelik herhangi bir projenin yahut şu veya bu aktörün sembolik yeniden yatırımının söz konusu olmaması nedeniyle eski işlevin atalet kuvveti süregitmektedir. Kaçak ticarete yönelik hoşgörü de tezgâhların ortadan kaybolup sonra hızla yeniden kurulmasını kolaylaştırır. Topkapı alanı henüz ölüp gitmek istemeyen bir geçmiş ile doğmak istemeyen bir gelecek arasında tereddüt ediyor, bir o yana bir bu yana salınıyor gibidir. Burada gözlemlediğimiz mekân ile siyasi projenin olmayışının ortak etkisi, bu mekâna belirsizlik havası veren bir daimi rekompozisyon sürecinin ortaya çıkmasıdır.

22Surların güney tarafını etkileyen rekompozisyon sürecini dile getirdikten sonra, kuzey tarafının geleceğini sorgulayabiliriz: bu bölge de renovasyon çalışmalarından nasibini aldığında aynı süreci gözlemlemek mümkün olacak mı? Bugün surların iki zamanını birlikte görebiliyoruz; kuzeyde geçmişini, güneyde geleceğini. Şu an için kuzey kısma yönelik herhangi bir operasyon planlanmamıştır, zira surların dışı iyi durumdadır, altındaki zemin de belediyenin bakımı altındadır. Evlerinin bahçeleri vasıtasıyla suru sahiplenmiş olan kuzey kısmın sakinleri de şu an için durumdan endişe duymuyor gibidirler. Şark kaderciliği midir bu, yoksa kurumsal karar mekanizmalarından haberdar olmamak mıdır? Şüphesiz, her ikisinden de biraz. Burada sözü, Tekfur Sarayı yakınlarındaki evlerinin önünde güneşe karşı oturmuş Mehmet ve oğlu Attila’ya bırakalım:

“her hâlükârda ödeyen Dünya Bankası, Türkiye’de para yok ki! Neyin restore edileceğini kimse bilemez. Dünya Bankası para verirse çalışmalar da başlar, ama şu an burada kıpırdayan bir şey yok...”

23Suru içine alan daimi rekompozisyon süreci, kamusal müdahale biçimleriyle yerel kullanım tarzları arasındaki gerilimi gösterir. Bu süreç iki hal arasındaki geçişi yönlendirir:

  • İstikrarlı bir hal: yapı amacından saptırılmıştır, fakat kullanım düzenli ve normatiftir (kuzey kesim);

  • İstikrarsız bir hal: yapı kaldırılmış daha sonra kısmen bozulmuştur, kullanım kaçak ve çokbiçimlidir (güney kesim).

24İstanbul’daki II. Theodosius surlarının rekompozisyon sürecini inceleyerek şu soruya yanıt aramaktayız: bu mekân nasıl tarif edilebilir? J. Rémy ve L. Voyé örneğini izleyerek, bu bölümü saldırganlık ve şiddet mevzusuyla kapatacağız; bunlar somut ve gözlemlenebilir olgular olduğu kadar surlar etrafındaki çatışmaların besleyip durduğu fantazmalardır da aynı zamanda. Surlardaki şiddetin analizi, saha çalışmamızda alansallık ve mekânın yapılanmasına dair anlayışımızı geliştirecektir.

Şiddet

25Sözel yahut fiziksel şiddet ve saldırganlık surlardan eksik olmaz. Şiddet kavramını biraz açmak gerekir: gündelik dilde şiddet, fiziksel şiddet eylemlerini bildirir. J. Rémy ve L. Voyé simgesel şiddeti de dahil ederek kavramı genişletirler; bununla kastettikleri, uzlaşma ve toplumsal normlardan kaynağını alan ve bireyler üzerinde ağırlığını hissettiren dayatma ya da baskılardır. Bu şiddet, fiziksel bir eylem içermediği fakat hâkim modele aykırı duranları dışladığı sürece simgesel olarak kabul edilebilir. Öyle ki, “bu keyfi dayatma alternatif olanakların ve çözümlerin dile getirilmesini engeller”. Burada şiddet, toplumsal düzenle ve onun yeniden üretilmesiyle doğrudan bağlantılıdır.

26Bu bakış açısıyla, surların simgesel şiddetle damgalandığı ancak bunun doğrudan dışavurulmadığı bir yer olduğunu söyleyebiliriz. Daha açık ifade edelim. Surların bir çeper, bir supap işlevi vardır. Orada çalışan ya da ikamet eden birey ve gruplar simgesel şiddet mağdurları, sistemin dışlanmışlarıdır. Surda bu şiddete karşı bir kaçış mekânı bulurlar (kısa veya orta vade için), orada bir süre için kendi farklı iç kurallarını oluşturabilirler. Gelip geçenler ise simgesel şiddetin denetimindeki mekândan kısa bir süreliğine kaçarlar ve surlarda aykırı pratiklere sapsalar bile bu onların toplumdan ya da hâkim modelden dışlanmış oldukları anlamına gelmez.

27Fakat biz burada, daha ziyade genel anlamıyla saldırganlık ve şiddet eylemleriyle ilgileniyoruz. Aynı zamanda da yaklaşımımızla J. Rémy ve L. Voyé’nin çizgisini izliyoruz. Saldırganlık ve şiddeti alansallıkla ilişkileri bağlamında incelemek alansallığın yetersiz tanımları sorununu gündeme getirir. Şöyle ki saldırganlık ve şiddet “alansallığın yetersiz tanımları”nı dışavurabilir; bunu “ya alansallığın aşırı üretimiyle, ya anlamlı bir mekânın yokluğuyla, ya da çatışmaların düzene koyulmasında bir eksiklikle” yaparlar. Bu yetersizlikler ve saldırganlıkların anlamı, merkezcil güçlere mi yoksa merkezkaç güçlere mi öncelik verdiğine göre toplumsal proje ile ilişkilendirilmelidir.

28Surlardaki saldırganlık ve şiddeti bu bakış açısıyla sorgulayacağız. Öncelikle, bu edimler nelerdir? Gün içerisinde saldırılar oldukça nadirdir. Biz de malzeme toplama çalışması sırasında hafif denebilecek iki saldırı girişimiyle karşılaştık. İlki Anemas Zindanı üstündeyken oldu; bir grup yeniyetme (metazori rehber çocuk grubunun ağabeyleri) Blakhernai Sarayı’nın yeraltı kısmına girmemizi engellemek üzere karşımıza çıktı. İkincisi Silivrikapı’nın işgal edilmiş durumdaki mahzeninde oldu; o bölgedeki rehberimiz İlyas yanımızda değildi. Orada bulunan dört kişi de biraz sarhoştu ve oraya gidişimizi hoş karşılamadılar, açıklama yaptıktan sonra da bu sefer onlarla içmeden ayrılmamızı hoş karşılamadılar. Her iki durumda da, fiziksel bir saldırganlık olmaksızın mesele çözülebildi. Bunların haricinde, birkaç sözlü saldırı (Edirnekapı Ortodoks Kilisesi’ndeki sahte bekçi), birkaç da hırçın köpeğe maruz kaldık. Buna karşılık, şiddetin izlerine her yerde rastlamak mümkündü: cam kırıkları, bir gözü olmayan insanlar. Şiddet bazen de bakışlarda yahut davranışlarda potansiyel olarak kendini gösteriyordu. Bu anlamda pek çok potansiyel şiddet olayıyla yüzyüze geldiğimizi söylemek mümkün, genellikle de gizli alım-satım sahnelerine şahit olduğumuzda.

29Öyle görünüyor ki şiddetin gerçek boyutunu ölçebilmek için orada gecelemek gerekli. Biz birkaç günbatımı yaşadık, ama hiç tüm bir geceyi orada geçirmedik. Çeşitli grupların sözlerine bakılırsa esas şiddet eylemleri geceleri oluyor. Bu olguyu deneysel olarak da doğrulamak mümkün, zira en fazla şiddet yüklü pratikler genellikle geceleri olup bitenlerdir: sarhoşluk, uyuşturucu kullanımı ve satışı, fuhuş (bu pratiklerin kendisi şiddet içermeyebilir, ancak şiddetin ortaya çıkmasına neden olabilirler). Bu şiddet olaylarından en fazla bahseden sur civarı sakinlerinin söylemlerinde, şiddette surların rolünün aşırı derece belirleyici olduğunu gözlemledik. Bu öznel değerlendirmeler, orada mevcut bulunan grupların karşıtlıkları ve onların sur temsilleri hakkında daha önce söylediklerimizle uyum gösteriyor. Şiddete dair bu aşırıbelirlenim, çatışma ve korkuyu ortaya koyduğu gibi, kamusal müdahaleyi çağırma stratejisini de açığa çıkarmaktadır.

30Şimdi tüm saldırı ve şiddet pratikleri ile ihlalleri ele alalım ve J. Rémy ile L. Voyé’nin analizi üzerinden sorgulayalım: açık bir mekânda mıyız, kapalı bir mekânda mı; toplumsal proje merkezcil bir güç mü uygulamaktadır, merkezkaç bir güç mü? Birlikte yaşama isteği İstanbul’da hemen sezilmektedir; pazarlarda, sokaklarda, avlularda, binalarda... Yılın belli zamanları dayanışma pratiklerinin özellikle göze çarptığı dönemlerdir; mesela kurban etlerinin yoksullarla paylaşıldığı Kurban Bayramı gibi, tüm bu pratikler kentte oldukça teatral bir şekilde yaşanır. Ancak gördüğümüz gibi, “Müslüman kenti” olarak İstanbul modernlik ile karşı karşıyadır ve bu karşılaşma gerilimler yaratır (üstelik krizden çıkma ihtiyacı ile bu karşılaşmanın yoğunluğu daha da artar). Böylece, Batı modeli hızla kendine yer bulur ve normları değişikliğe uğratır: ortalama tatmin düzeyi yer değiştirir, olanakların potansiyel alanı genişler, oysa bu tatmin düzeyini karşılamak için ihtiyaç duyulan kaynaklar daha da sınırlıdır. Gerilim artar ve büyüyen hüsranın ifadesi olan daha fazla sayıda ve daha şiddetli ihlallere yol açar. İslamcılığın yükselişini ve ahlaki düzendeki kırılmaları bu bağlamda anlamak gerekir. Surlar da başka birçok yer gibi, bu ihlallerin kendini dışavurduğu mekânlardır.

31Genel düzlemde, surların içerisi ile dışarısı pratiklerde ve temsillerde birbirinin zıddıdır. Dışarıdan bakıldığında surlar, toplumsal başarısızlığın, sistemin inkârının, marjinalliğin ve birlikte yaşama isteğinin reddinin ifadesidir. Bu nedenle de merkezkaç güçlerin ifadesiyle belirlenir. İçeriden bakıldığında, farklı toplumsal örgütlenme biçimleri iyi kötü bir arada yaşar ve dışarıya karşı yapılanırlar (hâkim sisteme radikal bir karşı duruş içine girmeksizin), hatta bazen belediye veya polise karşı birlik oluşturabilirler. Bu açıdan bakıldığında, merkezcil güçler hâkim durumda gibi görünmektedir. Yerel düzlemdeyse, sadece içeriye, surun içinde yaşananlara bakılırsa perspektif tersine döner. Aykırı pratikler mikro-sosyolojik bir ölçekte merkezkaç görünüm arz eder: izole olma isteği (toplumsal düzenin dayatmalarından kurtulmak ve bastırılmış olanı dışarı çıkarmak amacıyla) ve müdahalelere karşı saldırganlık. Bu arada bazı şiddet pratiklerinin uyuşturucu ticareti ve fuhşa özgü olduğunu belirtelim.

  • 20 Aktaran J. Rémy ve L. Voyé, a.g.e.

32Sur ilk bakışta kapalı bir mekân izlenimi yaratıyor: yüksek duvarlar, giriş kapıları veya gedikler, opaklık (dışarıdan görünmeyen iç mekân). Gerçekteyse, en azından gündüzleri, giriş ve çıkışın serbest olduğu, denetimin zayıf olduğu, resmi kuralların yokluğuyla ve her türlü olayın patlak verebilme ihtimaliyle tanımlı bir mekândır burası. Bunlar da daha ziyade açık bir mekânın özellikleridir. R. Sennett’in20 analizini izleyecek olursak, merkezcilliği dışavuran bir mekândır bu: olanakların, buluşmaların, beklenmedik olanın mekânı, “rastlantısal ve öngörülemez farklılıkların karşılaşma” mekânı.

33Gerçekten de gündüzleri bu mümkündü ve suru keşfe çıktığımız bir yıl boyunca çoğu zaman şaşırdık ve çok sayıda farklı insanla karşılaştık. Bununla birlikte, daha önce de söylediğimiz gibi geceleyin her şey değişiyor. O saatlerde mekân ya kullanıcıları tarafından savunuluyor ya da aykırı pratikleri olan küçük grupların hâkimiyetine giriyor, bu da mekânı bir arenaya dönüştürüyor. Her iki halde de kendi içine kapanmanın hâkim olduğunu söyleyebiliriz. Gündüzleri merkezcil, geceleri merkezkaç?

34Meseleyi ayrı ayrı incelemek yerine, bu analiz ekseninin iki kutbu arasındaki gerilimi ve J. Rémy ve L. Voyé’nin önerdiği gibi, “her iki kutup arasındaki dengelenmeyi sorgulayarak merkezcil ve merkezkaç güçlerin oluşumunu ana unsur olarak almayı mümkün kılan eklemlenmeyi” ele almak gerekir. Surlar sürekli biçim değiştiren bir yapboz gibidir, içinde bulunduğu daimi rekompozisyon süreci hâkim bir formun sabit hale gelmesine izin vermez. Bu mekân, yukarıda anmış olduğumuz çeşitli işlevleriyle özerkleşir, fakat kaotik bir veçheyi ve hareket halindeki bir çokbiçimliliği muhafaza eder. Bu rekompozisyon halini, günümüzde İstanbul’u ve onun da ötesinde Türkiye’yi etkileyen süreçlere bağlamak mümkündür: iki model arasında salınım ve gerilim, modernliğe zoraki geçiş ve kentte yeni formların ortaya çıkışı, eski ile yeninin karşı karşıya gelmesi, seçkinlerin Amerikanlaşması, küreselleşme sürecine eklemlenmeler, tepkiler, kırılmalar... Surların rekompozisyonuna dair analiz, Türkiye toplumunu etkileyen daha genel dengesizliklerle ilişkilendirilebilir.

Sekil 8

Sekil 8

Kaçak çöpe dönüştürülmüş oyuk

35Sur karmaşık bir alandır. Pratiklerin ve temsillerin oluşmasına izin verir, ayrıca oradaki aktörlerin eylemleri de onu dönüştürür. Surlar parçalı bir yapıdadır, ki bizim önsezimiz de zaten bu yöndeydi. Surun farklı işlevleri, mekânsallıkların ve zamansallıkların birbiriyle yarıştığı, birbirine karıştığı ve birbirinden ayrıştığı karmaşık bir mikro-bölümlenme halinde ortaya çıkar. İki ana bölge tanımlanabilir; bu ikisinin arasındaki farklılaşma, suru etkileyen daimi rekompozisyon sürecine dair analize ışık tutar. Bu sürecin ve şiddetin incelenmesi, sabit bir modele indirgenemeyen, kaotik ve çokbiçimli bir mekânı açığa vurur. Bu inceleme de bize yukarıda değindiğimiz belirsizliği gösterir: siyasi belirsizliklerin çok ötesinde, mekânın belirsizliği söz konusudur, durumların çoklu ve hızlı biçimde tersyüz olması ve rekompozisyon sürecinin öngörülemezliği. Evcil sur, kaçak/yabanıl sur... belirsiz sur? Tüm bunlar, biçimi ve konumuyla kentin şekillenmesine büyük bir katkıda bulunmuş olan İstanbul kara surlarının bugün, şehrin gelişmesinden kopuk bir yer olmasına yol açar.

Notes

17 « Patrimoine historique et développement urbain, la muraille terrestre », Lettre de l’OUI, 1, İstanbul, 1989.

18 Ville, ordre et violence, Paris, PUF, 1981.

19 Aktaran J. Rémy ve L. Voyé, a.g.e.

20 Aktaran J. Rémy ve L. Voyé, a.g.e.

Table des illustrations

Titre Sekil 7
Légende Kapılar, ana ulaşım aksları ve surların genel çizgisi
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/2906/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 1,7M
Titre Sekil 8
Légende Kaçak çöpe dönüştürülmüş oyuk
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/2906/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 812k

© Institut français d’études anatoliennes, 2019

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Lire

Open access

Acheter