Version classiqueVersion mobile

İstanbul’un Kalbinde Belirsiz Bir Mekân

 | 
Franck Dorso

Sınır mizanseni olarak surlar

Texte intégral

Haritaların tarihi

1Yukarıda da belirttiğimiz gibi, II. Theodosius surları tam on beş yüzyıl boyunca sınır işlevi görmüştür. Haritalar bunun şahididir. Yaptığımız kartografik çalışma neticesinde 1422 yılına kadar geri gidebildik. 1422 tarihli bu haritadan 1951’dekine değin, tarihi şehir sur sınırları içinde kalmaya devam etmiştir. Bu haritaların analizi bize basit kent planlarından ötesini sunar. Esasen, XIX. yüzyıla varıncaya dek haritalar, yukarıdan bakışla ve nesnel olma amaçlı bir kodlama ile çizilen günümüz haritalarıyla hiçbir benzerlik göstermez. Ölçek ve oranlara riayet edilmemiştir, görüş havadan değildir, gözlemci bir tepenin üzerine çıkmış, oradan bakıyormuş gibidir, genelde lejant yoktur, olsa da bugünkülerden çok farklıdır. Bu haritalara ne kadar güvenilebileceği değildir mesele. Metinler ve kazılar, Topkapı ve Edirnekapı’nın ötesinde kentleşmemiş alanların uzanmakta olduğunu ortaya koymuştur, bizim ilgilendiğimiz de budur. Haritalar, kentin ve çevresinin kolektif temsillerinin zaman içerisindeki durumunu sunar.

Sekil 1

Sekil 1

15. yüzyıla ait bir temsile göre Konstantinopolis surları

Vatikan’da bulunan Buondelmonte Planı

2Surların askeri işlevi bu haritalarda baskın biçimde ortaya çıkar: fazlasıyla yüksek duvarlar, kütlesel ve sağlam burçlar, flamalar ve kimi zaman nöbet yerlerinde silahlı askerler. İçeride ise yoğun bir ev ve bina ağı vardır, bazen yalnızca önemli binalar resmedilmiştir. Şehir (Konstantinopolis veya İstanbul), seçilmiş bir yüzünü göstererek rolünü sunar: dini, emperyal, askeri veya ekonomik başkent. Cemaat tek bir bütündür ve koruma altındadır. Burada hafıza da kendini ele verir, kartografinin evrimi hafızanın nasıl işlediğini, onu biçimlendiren unsurların ve toplumsal projenin gelişimini gösterir. XIX. yüzyılın akışı içerisinde askeri işlevi aşılmış olmasına rağmen, surların bir bariyer olarak kaldığı dönemde suriçinin temsili de evrilmiştir. Sınır olarak sura değgin hafıza kendini yeniden üretir. Bundan başka, Bizans İmparatorluğu’nun başlangıcından itibaren surlar teatral bir sahne vazifesi de görür: imparatorun şehre girişlerinin sahnesidir. Giriş belirli bir kapıdan (uzun süre Yedikule’deki Altın Kapı) ve belirli bir tören eşliğinde yapılır. Bu ritüel Osmanlı İmparatorluğu egemenliğinde de devam etmiştir. İmparatorun mülkü ele geçirme ve iktidarını meşrulaştırma aracı olan bu teatral ritüel, kentin formunu da yine gücü kullanarak belirler: kentin planlarında, sınırlarında ve imgesinde!

3Burada söz konusu giriş ritüellerinin sembolik analizine kalkışmayacağız. Bizim açımızdan önemli olan, bir sınır-sur mizanseni hipotezinin köklerinin geçmişten nasıl beslendiğidir. Fiziki engel ve sınırın kolektif temsili birbirinden ayrılamaz. Hafıza çalışması bu temsili günümüze kadar taşımıştır. Daha da önemlisi; bu sınır geç antikiteden itibaren sahneye konulmuştur ve Osmanlı İmparatorluğu döneminde de öyle olacaktır.

4Günümüzün mizansenine geçmeden önce, bugünkü maddeselliği içinde sınır surlarını değerlendirmek için biraz duralım.

Fiziki engel

5Surlar bugün dahi fiziki bir engel olmayı sürdürüyor gibi görünüyor, ama hangi düzeyde? 1950’lerde, eski kenti kapılarının önünde yığılmakta olan yeni inşaat alanlarıyla buluşturmak için bir çevreyolu yapıldı. Surların dışında sanayileşmenin gerçekleştiği dönemdi bu. Bu çevreyolu, dışardan sur boyunu takip ediyordu. Surlar, çevreyolunun inşasına tam anlamıyla formunu verdi. Aşılmaz bir engeldi bu. Ancak bir yandan demiryollarının, diğer yandan karayollarının surları delmesi (Topkapı, Ulubatlı, Edirnekapı) bu engelin buldozerler tarafından kolayca ortadan kaldırılabildiğini göstermektedir. Mutlak fakat kırılgan bir engel söz konusudur…

6Surların iki tarafında yer alan ikamet bölgeleri arasında maddi bir nedenden dolayı iletişim yoktur: uzaklık. İç taraftaki evler çoğunlukla, neredeyse surların dibine ya da en fazla 100 metre yakınına kadar girer. Buna karşılık dış taraftaki yerleşimlerin en yakını surdan 500 metre kadar uzakta inşa edilmiştir. İkisi arasında ise mezarlıklar, sanayi bölgeleri, oto tamir atölyelerinin depoları, yeşil alanlar ve boş araziler bulunur (Tekfur Sarayı’nın civarındaki küçük yerleşim bu durumun önemsiz bir istisnası konumundadır). İki mekânı birbirinden ayıran sınırvari bir form vardır, ancak bunun nedeni surlar değil ikamet işlevi taşımayan koca bir kuşağın varlığıdır.

7Günümüzde, kentsel planlamaya dair kararların tek belirleyicisi konumundaki otomobil trafiği surların etrafında dolanır. İki klasik trafik ekseni çakışmaktadır: eski kenti dışarısıyla bağlamak amacıyla suru delip geçenler (doğu/batı) ve Marmara Denizi, Haliç ve daha uzaktaki Asya Yakası’nı Boğaz’daki iki köprü ile bağlayan çevreyolları (kuzey/güney). Ana akslar yıldız şeklinde bir trafik akışı izlenimi verse de, kentsel ağın bütünü göz önüne alındığında, kaotik kentleşmeye bağlı olarak durum bundan daha karmaşıktır. Her ne olursa olsun, sur boyunca beş kavşak noktası otomobil trafiğini “dağıtır”.

8Bu beş ana geçiş, güneyden kuzeye doğru şunlardır: Mermerkulekapısı’nın yerinde Kennedy Caddesi, Topkapı gediği, Ulubatlı gediği, Edirnekapı gediği ve son olarak Haliç kıyısındaki Ayvansaray Caddesi. Daha küçük geçiş noktalarından altısı kapıların yerinde yer alır (bunlar oldukça dardır), biri de Edirnekapı yakınındaki küçük gediğin yerindedir. İkili kullanımı olan iki geçişte araç ve yaya sayımı gerçekleştirdik: Eğrikapı’da saatte 80 araca karşılık 60 yaya. Edirnekapı yakınındaki küçük ara gedikte ise, trafiğin yoğun olduğu saatlerde bir saat içerisinde 300 araca karşılık 90 yaya. Her yerde otomobil yavaş yavaş yayaları kaçırmaktadır. Otomobilin kâğıt üzerinde değilse de en azından yollarda ve de facto öncelikli ve avantajlı olduğu İstanbul’da çok sayıda kaza meydana gelir. Bir sonraki bölümde ele alacağımız yaya trafiği de surların civarında aslında oldukça yoğundur. Trafik ışıklarında ve dış kavşaklardaki yaya geçitlerinde insanlar koşturup durur (ki bu geçitler tamamen semboliktir ve hiçbir güvenlik sağlamaz). Ayrıca yayalar, aslında boyutları yaya kullanımı için çok daha uygun eski kapıları da kullanırlar, ama buralardan da sürekli arabalar geçer. Kendini kâhya ilan etmiş kişiler, ağızlarında düdükle buralarda trafiği düzenlerler. Kafalarına belediyenin armasını taşıyan bir kasket geçirmiş marjinal kişilerdir bunlar ve araç sürücülerinin verdiği bahşişlerle geçinirler, yemek yahut namaz zamanlarında da yerlerini sokak çocuklarına bırakırlar.

Sekil 2

Sekil 2

Surlarda resmi olan ve olmayan geçitler

9Ancak yayaların hâkimiyetindeki esas bölge surlar ve yer yer yanındaki yeşil kuşaktır. Yıkıntılar, patikalar, ufak yollar, hatta kimi zaman merdivenler yaya dolaşımı için sık dokulu bir mikro ağ oluşturur. Bu ağın oluşumunu insanın ve doğanın ortak çalışmaları belirlemiştir. Gediklerin açılmasında depremler kadar doğal bozulma ve bakım eksikliği de büyük pay sahibidir. Bununla birlikte, kasıtlı olarak açılmış geçişler de mevcuttur. Başka noktalarda ise surların onarımı esnasında değişikliğe uğrayan veya açılan geçitlere rastlanır. Her geçişin amacı farklı farklıdır: alışveriş, gezinti, saklanma... Ev-iş yolu olarak kullanılan azdır, her hâlükârda, sadece oradan gelip geçenler için tam anlamıyla “faydalı” geçişlerin sayısı fazla değildir. Surlarda çalışan ve/veya yaşayan insanlar için durumun farklı olduğu açıktır.

10Şimdi meseleyi tersinden ele alalım ve trafiğe ve geçişlere engel oluşturan hususlara eğilelim, zira bunlar da bizim bakış açımız için oldukça önemli veriler sağlar. Burada en bariz görünen, yapının kaba maddeselliğidir. İyi durumdaki kısımlardaki boyutları halen kütlesel bir sur ortaya koyar. Herhangi bir geçiş ya da kapının olmadığı yerlerde, örneğin Edirnekapı ile Eğrikapı arasındaki bölgede suru aşmak tamamen imkânsızdır. Yine de bazı durumlarda bu izlenimin yanıltıcı olabileceğini belirtelim: görünür bir geçiş olmaması, saklı veya gizli bir geçit olmadığı anlamına gelmeyebilir. Bu geçitler genellikle gözlerden ırak noktalara, çok farklı şeylerin görülebildiği yerlere açılır: Çigan kampları, uyuşturucu alım-satımı, müptelalar, cinsel pratikler. Bunları bir yana bırakırsak, yapı halen büyük ölçüde yaya dolaşımının belirleyicisi konumundadır.

11Sahaya çıktığımız zamanlarda, özellikle de rölöve ve katılımcı gözlem dönemlerinde, güzergâhların önünde sur yapısının kendisinden başka ne gibi engeller veya değişikliğe yol açan unsurlar olabileceğini anlamaya çalıştık. Ayvansaray’da parmaklıkların varlığını tespit ettik (bir kısmı belediye tarafından, bir kısmı da sur kullanıcıları tarafından konulmuştu), yine Ayvansaray’da, kışın yağmurlu zamanlarda su birikintileri hatta sel, Topkapı’da belediye tarafından konmuş tel örgüler ve dikenli teller, yol yapımı veya surun renovasyonu amaçlı geçici şantiyeler bulunuyordu. Esasen çok fazla sayılmaz. Çok daha etkili asıl engel, insan engelinin ta kendisidir! Gerçekten de, surun bazı bölgelerinin o denli korkutucu bir ünü vardır ki, buralar “gidilmemesi gereken yerler” olarak bilinir. Bu durum bazen de belli zamanlar için geçerlidir: “geceleri gidilmez” veya “saat yediden sonra tehlikeli” gibi. Bununla kastedilen yalnızca Çiganların konaklama alanları değildir, hurdacıların ikamet ettiği yerler ve “ahlaksızlık” ile tanımlanan bölgeler de (Mevlânakapı, Edirnekapı...) buna dahildir. Başka yerlerde, işgalciler veya çocuk çeteleri de belli bölgelerin hâkimi konumundadır. Son olarak, bilhassa Yedikulekapısı ile Topkapı arasında yarı-vahşi ve kimi zaman da saldırgan köpekler buna eklenir.

12Fiziki sınır kavramının kendisi bile karmaşık bir hal almakta, farklı anlamlara bürünmektedir. Yapı tekel olma niteliğini yitirir. Sur ve ona yapışık haldeki çevreyolunu birlikte ele alırsak çifte engelden dahi bahsedilebilir. Daha önde de belirttiğimiz gibi, bu ikisi yaklaşık yedi kilometre boyunca birbirini takip eder. Bu çevreyolundaki trafik her daim yoğun, hızlı ve gürültülüdür. Araçların güzergâhı, kavşaklardaki “dağıtım” [dispatching], eski şehre ve dışarıdaki mahallelere giriş ve çıkışlar bu çevreyolunca belirlenir. Yayalar için gerçek ve tehlikeli bir engel oluşturan çevreyolunu geçmek için zaman ciddi bir çaba harcamak gerekir. Surun maksadını yeniden üreten bu çevreyolu mudur acaba bugün asıl fiziki sınır? Bir mülakat sırasında şehir plancısı Güzin Kaya surlarla çevreyolunu karşılaştırmıştı. Surlarda üç boyut bulunur: uzunluk, genişlik ve yükseklik. Fiziksel olarak çevreyolunun sadece iki boyutu vardır: uzunluk (yedi kilometre) ve genişlik (20 metre). Peki ya üçüncü boyut? Mülakatı veren uzmanın kelimeleriyle yanıtlayalım: “belli bir genişliğe sahip olan yolun ... belli bir genişlikten itibaren, yeni bir sur olduğu kanısındayım, evet üçüncü boyut yok onda, fakat arabaların hızı üçüncü boyutu oluşturuyor”.

13Maddi düzlemde sınır gerçek olmakla birlikte, pek çok unsurdan oluşan karmaşık bir bütündür. Öyle ki surlar önceliğini dahi yitirir. Sınır olarak surları belki de artık sadece sembolik boyutta aramak gerekir.

14Şimdi de surların sınır olarak görülmesinde rol oynayan söylem ve pratiklere değinelim. Temel etmen 1986’dan itibaren sistematik bir hal almış renovasyon işlemlerinin ortaya çıkışı gibi görünüyor. O dönemden sonra surlar göreli anonimlikten çıkmış, kentsel ve tarihi bir olgu niteliğine bürünmüştür. Bu senaryodaki esas aktör İstanbul Büyükşehir Belediyesi’dir ve biz de bu bölümde onu inceleyeceğiz, zira bize öyle geliyor ki, sınır olarak suru sahneye koyan belediyedir.

Sahneye koyan

15Surların renovasyonu İstanbul’un UNESCO tarafından Dünya Mirası olarak belirlenmesiyle başlamadı. İlk yenileme çalışmaları Bizans İmparatorluğu zamanında, depremlerden veya kente yönelik saldırılardan sonra yapıldı. O dönemdeki yenilemeler daha ziyade değişim niteliği taşır. XIX. yüzyıldan itibaren, deniz toplarının gücündeki artışla birlikte, surlar savunmaya yönelik askeri işlevini yitirdi. Yavaş bir can çekişme dönemi başladı. Depremlere, kirliliğe ve uygunsuz kullanıma bağlı bozulmalar ilk kentsel patlamanın yaşandığı 1950’li yıllarda arttı. Oldukça lokal denebilecek birtakım yenileme çalışmaları 1950’lerin sonunda ufak ufak başladı. Aslında sadece, büyük ölçüde bir Osmanlı yapısı olan Yedikule Hisarı tam anlamıyla renove edildi. Başka yerlerde, surlar yoğun bir gecekondu ve imalathane dokusu tarafından istila edildi.

16Surun etrafındaki yapılaşmayı temizlemeye ve renovasyona yönelik ilk sistematik çalışmalar 1986’da başladı. Alelacele ve arkeolojik görüş alınmaksızın gerçekleştirilen bu çalışmalar gözalıcı ve tuhaf bir netice verdi, sonuçta da medyanın da dahil olduğu hararetli eleştirilere maruz kaldı. Bunun üzerine, Yedikule yakınlarındaki küçücük bir kısımda iki uzman mimarla arkeolojik bir restorasyon teşebbüsünde bulunuldu. Ondan beri renovasyon eski usulde devam ediyor. Renove edilmiş olan bölümler anarşik bir yamalı bohça görünümü sergilemektedir. Kapılara öncelik verildi: ilk önce Fatih Sultan Mehmed’in Fetih Kapısı, ardından belli başlı diğerleri. Şurada burada çeşitli bölümlerde de çalışmalar yapıldı. Yapının tamamı, fazlasıyla göze batan, cafcaflı ama eğreti bir devasa mizansen izlenimi verir.

17Yapının mülk sahibi ve müteahhidi konumundaki İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin (İBB) hizmet birimleriyle renovasyon hakkında görüştük. Somut olarak İBB küçük sur kısımlarının renovasyonu için ihale açar, finansman ise aralarında Dünya Bankası’nın da bulunduğu uluslararası kurumlarca sağlanır. Önce ihale çağrısı yayınlanır ardından bir şirketin projesi kabul edilir. 1992’den beri on farklı şirket ihale aldı ve bunun sonucunda da aynı sayıda birbirinden farklı renovasyon uygulaması ortaya çıkmış oldu. Şu an tüm şantiyeler tek bir şirketin elinde bulunuyor, ancak bu şirket bu tür bir işte uzmanlaşmış değil. Farklı yer ve zamanlarda, bir mühendis, bir şantiye şefi ve işçilerle görüştük. Bunlardan ilki diğerlerine göre daha konuşkandı. Bu kişiye göre, İBB ilk olarak çok sıkı bir şartname veriyor ve öncelik tehlike arz eden yerlere veriliyor. Mesela Silivrikapı kısmındaki renovasyon, çökmenin sebebiyet verdiği bir ölüm vakasından sonra başlamış. İlgili kişi ilk başta şirketini epeyce övdükten sonra, bu işte yapılan yanlışlıkların bilincinde olduğunu, çalışmaların ön inceleme olmaksızın ve bu tarzda bir şantiye için gereken özel uzmanlığa sahip olmayanlarca yürütüldüğünü dile getirdi. Son olarak da şöyle dedi: “Farkındayım, berbat bir iş yapıyoruz, ama bu iş böyle”. Bunun dışında, tüm bu işlerin tek bir şirkete verilmesi ilkesine dair de çatlak sesler duyuluyor.

Sekil 3

Sekil 3

2001 yılında “restorasyon” çalışması

18Belediyede iki hizmet birimi ile görüştük: Yapı İnşa Daire Başkanlığı ve Tarihi Çevre Koruma Daire Başkanlığı. Bu iki birim surlar dosyasının idaresinin iki ana sorumlusu konumundadır. Renovasyon çalışmalarının programlama yöntemini onaylarlar: yalnızca güvenliğe ilişkin öncelikler söz konusudur. 17 Ağustos 1999 depreminden bu yana aralıksız devam eden bir şantiye vardır. Ancak söylem düzeyine geçmeden önce, ofislere alındığımız ilk ana dair bir saptamaya yer vermek gerekir. Surlar hakkındaki dosyaları veya bilgileri sorduğumuzda önce ufak bir karmaşa oldu. Bazı alt düzey yetkililer başka odalardaki dosyaları almaya gittiler ancak elleri boş döndüler, sonra gene çıktılar. Sonunda aramalar sonuç verdi: surun renovasyonundan sorumlu birim, 1991-1993 arasında yapılmış iki burç renovasyonu hakkındaki birkaç sayfalık küçük bir dosyadan başka bir evrak bulamadı. Görüştüğümüz kişiler de bundan daha fazlasını söylemedi. Gizli bilgi veya bilgi saklama çabasına benzemiyordu o anda karşılaştığımız durum, zira daha sonrasında, bütün İstanbul’un hava fotoğraflarını içeren, iç kullanıma ayrılmış, muazzam ve heyecan verici bir atlası edinmeye çalıştığımızda bununla karşılaştık. İki tavır arasındaki fark herhangi bir şüpheye yer bırakmayacak denli açıktı.

19Nasıl bir sonuca varmalı? Öncelikle, bu dosyadan sorumlu olan farklı birimler arasında herhangi bir eşgüdüm bulunmuyor, hatta birbirlerinden haberleri dahi yok. Kalabalık ve kaotik idarelere özgü bu özellik belki de Osmanlı yönetiminden devralınmıştır, ancak surlarla ilgili meselede bir başka sorun daha buna eklenir: renovasyon, orta vadeli projeler, genel nazım planına uygunluk açılarından surlara ilişkin kapsayıcı bir plan bulunmamaktadır. Hiçbir plan. Bu nedenle de belirsizlik hüküm sürer ve bu da birtakım doğaçlamalara zemin hazırlar. Karar alma ağı yüksek makamlarda kaybolur gider. Aslında kendi kendine ortaya çıkmış ve işlemeye başlamış bir sistem mevcuttur: belediyeyle bir şekilde bağlantısı bulunan bir şirket, depremden etkilenmiş kısımlarda çalışmayı yürütür (ve belediye ödemeyi kestiğinde bırakır).

20Bu nedenle de surlar hakkında toplayabildiğimiz söylemler ya kısadır ya da mevcut değildir. En kötü durumda, pek çok diğerleri gibi yalnızca turistik bir sittir burası da. En iyi durumda ise, Yedikule ve Mevlânakapı’daki bostancıları kovmak için “temizlik” operasyonları yapılacağı söylenir. Ne tarih veya korumaya dair, ne kültürel mirasa dair, ne hâlihazırda orada yaşayan insanlara dair (yeşil alanları geri kazanmak için bostanların yok edilmesi projesi dışında), ne de araç veya yaya dolaşımlarına dair bir söz edilir (bu söylem yokluğunu, neredeyse hepsi mimar olan ve surlar hakkında yalnızca mimari bir söylem geliştiren kültürel miras “uzmanları”nın ender söylemleriyle karşılaştırmak mümkündür. Medyada surlar ele alındığındaysa, nerdeyse yalnızca buranın köhneliğinden söz edilir.)

21Oldukça bayağı bir mizansen doğrusu. Yine de, her yıl bütün bunlarla çelişen bir olay gerçekleşir. Her sene 29 Mayıs tarihinde, “İstanbul’un Fatih Sultan Mehmed tarafından kurtuluşu (ya da fethi)” kutlanır (bu olay Avrupa’da “Konstantinopolis’in fethi” olarak adlandırılmaktadır). O gün, uzun bir kuşatmanın ardından, Bizanslıların bir hatasından faydalanan elli yeniçeri surlardan içeri girmiş ve bir burca kendi bayraklarını asmıştı. Bu hareket orduyu galeyana getirmiş ve Türkler şehre girmişlerdi. Her yıl 29 Mayıs’ta, surların üstünde bu olay törenle canlandırılır. Tarihsel gerçeklik kaygısı taşımaksızın bir kapı seçilir ve gün boyu söylevler, çocuk geçitleri, tarihsel canlandırma ve askeri geçitler birbirini izler. Bu, İstanbulluların kolektif imgeleminde sur hayatının en önemli anıdır. Surlar Türk ve Osmanlı bayraklarıyla donatılır; televizyon oradadır, sayıları katılımcılarla figüranlar kadar kalabalık halk da toplanır. Yollar kapatılır, çevreyolu polis ve askerlerle dolup taşar. 29 Mayıs 2001’deki tören esnasında karşılaştığımız kişiler savaş duygusuyla galeyana gelmiş haldeydi; siyasi iktidar da kolaylıkla bu duyguyla oynuyor, hele de bu iktidarın bazı hizipleri. Bu savaş atmosferinin yarattığı gerilim bizi de içine aldı. Bundan başka, Edirnekapı ile Topkapı’da, bu fetih gününü ve Fatih Sultan Mehmed’in şehre girişini yad eden, iki metreye bir metre boyutlarında dev birer mermer plaka bulunur.

22Surların sınır olarak mizanseni yalnızca şehrin fethi bağlamındadır. Surların bazı kısımlarının renovasyonu gerçekten de yapıldı, ama bunun çeşitli sebepleri vardır: öncelikle UNESCO tarafından şehrin miras olarak sınıflandırılmasıyla ilgili zorunluluklar, ardından 1990’lardaki turizm dayatmaları, son olarak da güvenlik nedenleri. Fethin kutsallaştırılmış anına odaklanılmakla beraber, yapının fiziki bütünlüğüne ya da tarihsel derinliğine yönelik hiçbir sembolik yatırım görülmemektedir. Miraslaştırma süreci de böylelikle tamamlanmamış, eksik kalmış görünüyor. Ana aktör konumundaki İBB bu süreci tamamlamak için gereken maddi ve manevi tüm kaynaklara sahip olmasına rağmen yaklaşımını değiştirmeye niyetli görünmüyor. Bu süreç üzerinde etkili olabilecek olanlar ne birtakım etnik azınlıklar, ne de kültürlü turistlerdir (turistik gezi rotalarında surlar hemen hemen hiç yer almaz), uluslararası kuruluşların ya da muhtemel Avrupalı finansörlerin de etkili olacağını söylemek zordur.

23Peki ama sadece fethe odaklanmanın nedeni nedir? Bu noktada yerel ile küreseli bağlamamız ve bir yandan İstanbul’un çok katmanlı tarihine dair hafızanın işleyişini, diğer yandan da Türk kimliği sorunsalının bazı boyutlarını ele almamız gerekiyor.

Bastırılmış olanın idare edilmesi

  • 4 Les cadres sociaux de la mémoire, Paris, Albin Michel, 1994.

24Fethe odaklanma savaşkanlık bağlamında gerçekleşir, fakat daha da önemlisi dışlayıcılığıdır. Tarihi olguların bolluğu içindeki yegâne referanstır ve tekel konumundaki varlığı şüphe uyandırır. Bir başka deyişle, eğer yalnızca fetih gösteriliyorsa, gerisi saklanmak isteniyordur; bilinçli veya bilinçdışı olarak. Burada, M. Halbwachs’ın kullandığı anlamda gerçek bir hafıza çalışması devreye girer.4 Renovasyon uygulamaları kadar fethin anımsatılması da hafızanın kolektif çerçevesini ve burada işlemekte olan toplumsal projeyi dışa vurur. İlk sultanlar, seleflerinin izleri sorunuyla karşı karşıya kalmışlardı. Bu meselenin çözümünde çeşitli tutumlar alınmıştır, fakat her durumda, Osmanlı kimliğini ve çok sayıda kültürün iz bıraktığı bir toprak üzerinde mekâna vurulan damgayı empoze etmek gerekmiştir. Dolaysız selefin Bizans İmparatorluğu, yani fetihteki düşman taraf ve onca bina ile simgenin mimarı olması işleri daha da zorlaştırmıştır. Bu kimlik sorunu bugünün Türkiyesi’nde de karşımıza çıkar. 1923’te Cumhuriyet’in gelişi ülkenin yüzünü Batı’ya çevirmişse de bugün Türkler karmaşık ve çelişkili kimlik unsurları arasında parçalanmış haldedir. “Siyasi topluluk oluşturma”ya ilişkin pek çok model arasında dalgalanma ve bir kimliği net bir şekilde beyan etmenin zorlukları gerilimlere neden olmuş, bu da kolektif imgelemde kuvvetli bir milliyetçilik duygusuna yol açmıştır; adeta dış dünya karşısındaki –ve geçmiş karşısındaki– kararsızlıklara güven telkin edici bir yanıt gibi… (daha eski olma meselesi takıntı halini almıştır).

25Bir toprağa “diğerlerinden sonra” (bu noktada daha eski olma meselesi takıntı halini alır) ve kimlik yoksunlukları ile gelindiğinde, grubun simgelerini aşırı derecede vurgulamak gerekir. Bu yüzden sultanlar kiliselerden daha yüksek camiler yaptırmış, Bizans binalarını dönüştürmüş veya yıkmış ve tabii ki kendi binalarını inşa etmişlerdir. Bunlar nihayetinde oldukça evrensel fiillerdir. Ancak Osmanlı İmparatorluğu fetih esnasında, Türkiye Cumhuriyeti’nin sahip olmadığı bir güce sahipti, gerilimlerin doğası da oldukça farklıydı. Burada Osmanlı İmparatorluğu’nun ve Türkiye’nin tarihini yazacak değiliz. Sadece, geçmiş bugün sorun yaratmaktadır, zira bir yandan özellikle Batılılaşmış seçkinlerle Anadolulu köylülerin bir arada yaşadığı şehirlerde kimlik bunalımı kendini fazlasıyla hissettirmektedir, diğer yandan da, onca tarih ve hafıza çalışmasına rağmen, Türk-olmayan geçmişin pek çok unsuru halen görünür haldedir ve bu bir sorun olarak algılanmaktadır.

  • 5 Les trois monothéismes. Juifs, Chrétiens, Musulmans, entre leurs sources et leurs destins, Paris, P (...)

26Bu kalıntılar kimlik arayışının susturmak istediği “bastırılmışlıklar”dır. 1970’lere kadar, restorasyonlar nerdeyse yalnızca Osmanlı yerleşimlerinde yapılıyordu. O dönemde yetkililer, Bizans yerleşimleri veya daha genel olarak “Osmanlı olmayan” yerleşimler hakkında “bizi ilgilendirmez, bizim kültürümüze ait değil” şeklinde açıklamalar yapmaktaydı. Kitlesel turizmin başlaması ve çok daha küçük ölçüde de olsa birtakım akademisyen seçkinlerin faaliyetleri bazı şeyleri değiştirdi. Ancak bu renovasyonlar bir şekilde “İstanbul’un saygın tarihi”ne dair resmi mizansenin alanı dışında kalmaktaydı. 1994’te İslamcı bir belediyenin seçilmesi ve aşırı sağ milliyetçi partinin güç kazanması bu olguyu pekiştirdi (İslam ile ilgili olarak D. Sibony’nin5 İslamın iddiası hakkındaki analizini dile getirebiliriz; buna göre İslam tektanrılı dinler soyağacında üçüncü sırada gelir ve daha önceki iki dine karşı referans-karşıtlık içinde kendini ifade eder). Türk/Bizanslı karşıtlığına Müslüman/Hıristiyan karşıtlığı eklenir (Ayasofya’nın cami yapılması amacıyla daha önce başlatılan ancak neticede terk edilen yakın tarihli projeyi de analım). Bizanslı-Hıristiyan olan bastırılmış olandır, turistik mizansenler haricinde gömülü kalmalı ya da en azından fazla göze sokulmamalıdır.

27Belleksiz bir toplumun hafıza çalışmasının bu projede işler halde olduğu söylenebilir. Bu durumda surların tek rolü, şehrin fethedilmesini, Türk milletinin ve İslamın zaferini, Türk kimliğinin bir mekân aracılığıyla maddi ve manevi hakimiyetini olumlamasını hatırlatmak, kutlamak ve sahneye koymaktır. Ancak bu proje çeşitli zorluklarla karşılaşır. Gerçekten de, Türk-olmayan geçmişin izleri her yerden fışkırır, hatta kimi zaman ikircikli nesnelerden (Türk olan ve olmayan). Surlar, kiliseler, sütunlar, yazıtlar, binalar çok sayıdadır ve turistlerle arkeologların varlığı da bunları sürekli olarak anımsatır. Burada mekânın maddeselliğinin ağırlığıyla, mekân/toplum diyalektiğinde mekân ekseninin rolüyle karşılaşırız. Simgesel mücadele bastırılanın gerçek anlamda idare edilmesi meselesini ortaya çıkarır, kimlik arayışı ile bastırılanı sürekli hatırlatan bir mekân arasındaki gerilimi ifade eder.

28Bize öyle geliyor ki, siyasi iktidarın surları kısmi ve son derece seçici şekilde sahneye koyuşunu bu şekilde yorumlamak yerinde olur; bu yapıyla ilişkili resmi söylem ve pratikleri de aynı şekilde. Burada mekân sembolik bir kaynağa, hafızayı inşa etmek için kullanılan bir kaynağa dönüşür.

Notes

4 Les cadres sociaux de la mémoire, Paris, Albin Michel, 1994.

5 Les trois monothéismes. Juifs, Chrétiens, Musulmans, entre leurs sources et leurs destins, Paris, Points Seuil, 1997.

Table des illustrations

Titre Sekil 1
Légende 15. yüzyıla ait bir temsile göre Konstantinopolis surları
Crédits Vatikan’da bulunan Buondelmonte Planı
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/2894/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 1,5M
Titre Sekil 2
Légende Surlarda resmi olan ve olmayan geçitler
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/2894/img-2.png
Fichier image/png, 5,4M
Titre Sekil 3
Légende 2001 yılında “restorasyon” çalışması
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/2894/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 149k

© Institut français d’études anatoliennes, 2019

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Lire

Open access

Acheter

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search