Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

İstanbul’un Kalbinde Belirsiz Bir Mekân

 | 
Franck Dorso

Sınır olarak surlar

Texte intégral

1II. Theodosius surları 413 yılında, kentin yöneticisi [prefect] Anthemius tarafından Konstantinopolis’i korumak amacıyla inşa ettirildi. Surlar dev bir üçgen gibi kenti çevrelemekteydi: Marmara Denizi’nden Haliç’e uzanan bir karasal kenar ile biri Haliç’i takip ederek Sarayburnu’na, diğeri de buradan Marmara boyunca uzanan iki deniz kenarı. O dönemde, surlar kentin alanını fazlasıyla aşmaktaydı. Ancak aradan geçen yüzyıllar boyunca bu çerçevenin içi doldu, yine de surların dışına hiç taşma olmadı. Böylece, haritalarda da görüldüğü gibi, 1951’e gelinceye kadar surlar şehri tamamen içine almaktaydı (burada yalnızca İstanbul’un “tarihi” kent merkezinden bahsettiğimizi vurgulayalım. Kentsel genişleme elbette, kuzeyde eski Galata yerleşiminden Haliç’e Beyoğlu bölgesini, Üsküdar ve Kadıköy’den itibaren de Asya tarafını çoktan etkilemişti).

  • 2 « Patrimoine historique et développement urbain, la muraille terrestre », Lettre de l’OUI, 1, İstan (...)

2E. Chazelle ve H. Raymond’un yazdığı gibi yüzey şekilleri surların inşasında rol oynamıştı2 nitekim surların bir bölümü gerçekten de bir sırtı takip etmektedir. Bununla birlikte, sınır belirleyen bir yapı olarak kendi bütünlüğü içinde kendini dayatan surun kendisidir. Surların tarihi bize bu bilgiyi sunar. Bu tarih çeşitli aşamalardan geçmiştir:

  • inşa öncesi;

  • inşa [413];

  • surların birinci işlevi olan askeri istihkâm görevini görmesi [V.-XVIII. yüzyıllar];

  • surun zorlanması (tarihi olaylar: 1204, 1453);

  • ara dönem (savunma potansiyeli var fakat kullanılmamış) [XV.– XVIII. yüzyıllar];

  • birinci işlevin faydasında azalma (deniz toplarının ortaya çıkışı) [XIX. yüzyıl];

  • şehrin batıya doğru sur dışında gelişmesi (1950’den itibaren);

  • tarihi anıt olarak surlar (yıpranma/restorasyon).

3Yapımında ve daha sonrasında surların işlevi ne olmuştur?

  • koruma: yapının birincil amacı, inşa sebebi; surlar bu işlevi V.-XVIII. yüzyıllar arasında yerine getirdi;

  • ayırma: içeridekini dışarıdakinden, boşu doludan, kentin doğasını, yaşayanların dünyasını ölülerin dünyasından (dış cepheye dayalı mezarlıklar);

  • uzun bir dönem boyunca kentsel gelişmenin çerçevelenmesi (sahil köylerince kullanılan deniz uçları hariç, kentin bu kısmı V. yüzyıldan XX. yüzyılın ortalarına kadar surların içinde yer almaktaydı);

  • gözle görünür bir sınırlandırma sunmak suretiyle mekânın bir temsilinin yaratılması.

4Bu işlevler surlara bir sınır boyutu kazandırmıştır. Arazilerin tahdidi ve sınır: bu iki kavram birbirlerine sıkı sıkıya bağlıdır, tıpkı aynı meselenin iki yüzü gibi. Sınıra yaklaşmak, onun ayırdığı iki unsuru da görmek anlamına gelir.

5Bugün somut olarak hangi mekândan bahsediyoruz peki? Sınır bir çizgi olabildiği gibi bir kuşak da olabilir. Bir yapı olarak surlar çizgi şeklindedir; ancak etrafındakileri, onunla tutarlı bir bütün oluşturan unsurları da ele almak mümkündür. Dolayısıyla ilk analiz gerecimiz, bu mekânın her kısım için birbiriyle bağlantılı üç düzey halinde değişken bir tanımını ortaya koymak olacaktır:

  • çizgi olarak sur (yapının kendisi);

  • kuşak olarak sur (yapı ile iki yanında onu kuşatan yapılı olmayan bölge, batıda 800 metre, doğuda 10, 80 veya 100 metre);

  • sur alanları, kuşağı çevreleyen yapılı ve yaşanan bölgeler.

6İstanbul’un kara surları, koruyan, ayıran, kentsel gelişmeyi çerçevelendiren bir sınır işlevi görmüş ve mekânsal bir temsil yaratmıştır. Kent kelimesini en dar anlamıyla alacak olursak, surların kenti tanımladığını söyleyebiliriz. Kent, tarihi İstanbul’dur; bunun ötesi bugünün İstanbulu’nun kentsel alanıdır. Bu fikri uç noktasına taşıyalım o halde: kenti yapan surlardır.

7Yüzyıl dönümüyle başlamış olan kentsel büyümedeki artış ile birlikte yeni olgular meydana gelir. Mekânın insanlar tarafından işgali (konut, üretim birimleri, idare) eski sınırlarından taşmaya başlar; ancak bu durum daha ziyade 1950’lerde hızlanacak, 1970’lerde ise çılgın bir ivme kazanacaktır. Bugün artık, sınırını tam anlamıyla çizmenin mümkün olmadığı kentsel alan, Theodosius surlarının çok ötesine geçmiştir. Bu gelişmeye eşlik eden üç önemli olgu bizi ilgilendirmektedir.

8Öncelikle, Haliç’in bu tarafında kentsel alan artık surlarla sınırlanmamaktadır. Yeni mahalleler oluşmakta, kentsel genişleme batıya ve tüm diğer yönlere doğru ilerlemektedir. Surun batı tarafındaki bu mahalleler bugün Eyüp ve Zeytinburnu ilçelerini meydana getirmektedir. Öyle ki, kara surları artık sınır oluşturmadığı gibi kentsel alanın tam kalbinde yer almaktadır.

9Aynı zamanda, bu gelişmeye eşlik etmek için ulaşım ağları da inşa edildi. Eski merkezin çevresinde eşmerkezli dairesel çevreyolları ile yıldız biçiminde merkeze giren otoyollar kentsel manzarayı kaplamaktadır. Surlar bazı çevreyollarının biçimine damgasını vurmuştur; öyle ki dört veya altı şeritli bulvarlar duvarı bir ucundan diğer ucuna boylu boyunca izlemektedir. Bu, kentin yapısına uyum gösteren klasik bir hattır, bununla birlikte surun da sınır oluşturan devasa bir yapı olarak bu hattı biçimlendirdiğini söyleyebiliriz. Pek çok noktada geniş yollar suru delip geçmiştir. Çoğunlukla Avrupalı şehir plancıları tarafından 1930 ile 1950 arasında yapılan çok sayıda şehir planı sonucunda, bu arterler eski kentin iç manzarasını değiştirdiği gibi suru da değiştirmiştir. Böylece sur bölgesi, yeniden dağıtım, açılma ve kapanma işlevlerinin de ortaya çıkmasıyla, eski kent ile yeni kent arasındaki otomobil trafiğinin ve geliş-gidişlerin eklemlendiği bir kutup halini almıştır.

10Son olarak, kentsel gelişmenin içinde boğuldukça surların durumu kötüleşmiştir. Bunu açıklayacak pek çok sebep sıralamak mümkün: fazla görünür olmayan bir kentsel manzara unsuruna daha az bakım yapılması, artan kirlilik, yapıya uygun olmayan yeni işlevlerin ve yeni pratiklerin ortaya çıkışı (kalıcı işgal yerleşimleri), tarihi anıtların korunmasına yönelik ilginin 1980’lere kadar ortaya çıkmaması… 1980’lerin ortasında, UNESCO tarafından Theodosius surlarının korunması amacıyla başlatılan kampanya kamuoyunda bir farkındalık yarattı ve belediyenin yönetiminde ancak özel şirketlerce yürütülen bir restorasyon programının gerçekleştirilmesini sağladı. Böylece surların çevresine yeni bir aktör daha eklenmiş oldu ve bu restorasyon işlemiyle surlar, kendi tarihlerinin yeni bir evresine girmiş oldular: yeni zorluklar, hem yapının kendisinde, hem de etrafındaki kuşak ve sur alanında, aynı zamanda insanların bu mekânı kullanımlarında ve yerel etkileşimlerde ortaya çıkan önemli değişimler.

11Kara surları da, onun maddi ve beşeri çevresi de değişti. Aynı zamanda bu mekâna dair pratiklerle temsiller de değişti. Toplumsal değişim ve hızlı kentsel gelişim bağlamında tüm bu unsurlar gelişmeye devam ediyor. Bununla birlikte, surlara yaklaştığımızda kütleselliği karşısında etkilenmeden edemiyoruz, en azından fiziksel anlamda halen bir sınır teşkil ediyor izlenimi uyandırıyor. Sura baktığımızda, onun kentsel bölgeler ve sınırlar ile yeni kentleşme biçimleri arasında bir karşılaşma mekânı olduğunu görüyoruz. Ayrıca, yalnızca surun halen sınır işlevine sahip olup olmadığı sormak yerine, sorgulamamızı şu soruyu sorarak genişletmeyi tercih ettik: bugün İstanbul’da kara surlarının işlevi nedir? Sonuçta bu faydacı sorgulama da tamamen tatmin olmamızı sağlamayacak, bu nedenle de analizimizi, İstanbul’un kentleşme sürecini etkilemiş özel bir toplumsal değişimler dönemine doğru kaydıracağız.

12Bu soruları yanıtlayabilmek amacıyla, on iki sefer sahaya çıkarak inceleme, rölöve alma ve sosyolojik anket yöntemlerine başvurduk. Görüşme, söylem toplama, fotoğraflar, anket uygulama gibi klasik araçların yanı sıra antropolojik katılımcı gözlemlere de geniş bir yer verdik. Aynı zamanda, şehir planlaması ve tarihi eserlerin renovasyonu alanındaki aktörler ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nden yetkililerle görüşmeler yaptık. Sahada sorguladığımız şunlardı:

  • yapı;

  • surun insanlar tarafından kullanımı;

  • surla ilişkisi olan farklı grupların temsilleri.

13Bu sorgulama aşağıdaki gruplardan oluşan heterojen bir örneklemde somutlaştı:

  • Sur sakinleri;

  • “Kuşak” ve yan bölgelerin sakinleri;

  • Düzenli kullanıcılar ve arızi kullanıcılar;

  • Belediye’nin ilgili hizmet birimleri;

  • Surda çalışan işletmeler.

  • 3 Saha araştırmasında yararlanılan metodolojik çalışma hakkında bkz. « La muraille terrestre de Théod (...)

14Bu liste tüm kullanıcıları kapsamamaktadır ve surla şu veya bu nedenle bağlantılı başka kategoriler de tespit edilebilir. Ancak bizim tanımladıklarımız bugünkü surla en iç içe ilişkide olan ve bu mekâna dair söylemin taşıyıcıları konumundaki gruplardır. Bunun yanı sıra, hâlihazırda erişilebilir durumda gruplardır, her ne kadar bu erişilebilirliğin düzeyi her biri için farklı olsa da.3

15Sahaya yönelik üç giriş noktamızı oluşturacak üç hipotez geliştirdik:

  1. Yapı, boyutları itibarıyla fiziki bir engel oluşturmaya devam etmektedir. İstanbul’un birbiriyle doğrudan teması olmayan iki kısmını ayırmaktadır. Bu özelliği sonucunda da eski kentin etrafını saran çevre yolunun rotasını çizmiştir. Surun bugün ayrıca, tarihi kent ve onun dışı arasındaki trafik akımını yönetmek-dağıtımı sağlamak gibi bir işlevi vardır. 1950’lerde ve ardından 1970’lerde büyük yolların geçmesi için açılan deliklerin beşinden üçünde devasa yeniden inşa işlemleri olmuştur. Şehrin 1985’te Dünya Mirası’na dahil edilmesi sonrasında belediye kararıyla yapılan renovasyon çalışmaları sistematik bir nitelik kazanmıştır. Bu çalışmalar, kapıların öncelikli renovasyonu yoluyla giriş ve çıkışlar başta olmak üzere tarihi kentin sınırlarını öne çıkarmayı amaçlamaktadır. Surlar böylece tarihi ve kentsel bir söylemin sahnesi haline gelir.
    Dışarıdan bakışa yönelik olarak surlar, istemli bir mizansenin ürünüdür.

  2. Böyleyken, bu sınırın bir no man’s land olduğunu söylemek olası değildir; surlar kullanılmakta hatta bazı yerlerinde ikamet edilmektedir. Surun kullanım biçimi ile resmi söylem arasında keskin bir tezat bulunmaktadır, öyle ki surun “amacından saptırılmış sınır” olduğunu iddia etmek mümkündür. Surların yerel olarak da sınır işlevi görüp görmediğini anlamak için bu kullanımları (geçiş, işgal, ikamet) incelemek gerekir.

  3. Son olarak, surların parçalanmış bir sınır olduğunu düşünüyoruz. Kamusal müdahale kadar yasadışı kullanımlar da bu mekânı değişime uğratmaktadır. Sonuçta surlar farklı parçalardan oluşur, her bir parçanın da ayrı bir işlevi bulunur. Birbirinden farklı çok sayıda bölge tespit edilebilirse de, iki ana bölge kendini daha net biçimde ortaya koyar: surların “noktalı” bir şekilde renove edildiği bölge ile henüz renovasyon yapılmamış ve yapının etrafının boşaltılmadığı bölge. Bugün burası daimi yeniden oluşum halinde bir mekândır. Bu yeniden oluşumun süreçlerini ele alırken bir yandan çok sayıda aktörü (kamu idaresi, trafiğin düzenleyicileri, çevre bölge sakinleri, işgalciler ya da kullanıcılar), diğer yandan da çok sayıda çıkar unsurunu göz önünde bulunduracağız.

Notes

2 « Patrimoine historique et développement urbain, la muraille terrestre », Lettre de l’OUI, 1, İstanbul, 1989.

3 Saha araştırmasında yararlanılan metodolojik çalışma hakkında bkz. « La muraille terrestre de Théodose II en 2001 : l’émergence d’une marge au cœur d’Istanbul », F. Dorso, Université François Rabelais [YL Tezi].

© Institut français d’études anatoliennes, 2019

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Lire

Open access

Acheter