Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Bir allame-i cihan

 | 
Edhem Eldem
, 
Aksel Tibet
, 
Ersu Pekin
, 
et al.

2. cilt

Venedik diplomasisinin sürekliliği

Gilles Veinstein
Traduction de Menekşe Tokyay

Texte intégral

1Osmanlı İmparatorluğu’nun 14. yüzyılın yarısından itibaren Avrupa’ya doğru nüfuz edişi, şüphesiz, Avrupalı Hıristiyan devletlerle savaşa girmenin yanı sıra, “diplomatik” olarak nitelendirilebilecek ilişkilerin geliştirilmesini de beraberinde getirdi. Elbette söz konusu ilişkiler, olabildiğince direnç gösteren ve aralarında (ve Asya’daki Müslüman müttefikleriyle) koalisyonlar oluşturan düşman kuvvetlerle sürekli mücadele halindeki galip tarafın askeri kapasitesinin sınırlarıyla belirlenmişti. Diplomatik ilişkiler aracılığıyla, düşmanların kendi aralarında birbirlerine düşmelerine neden olan bölünmelerden de yararlanılıyor, Türklerin onların aralarından da düşmana karşı kullanabileceği potansiyel veya etkin bir destek sağlanmaya çalışılıyordu.

  • 1 Bkz. Faik Reşit Unat, Osmanlı Sefırleri ve Sefaretnâmeleri, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1968; Maria (...)
  • 2 Lucien Bély (ed.), L’invention de la diplomatie. Moyen Âge - Temps modernes, Paris, 1998.
  • 3 Stefanos Yerasimos, Deux Ottomans à Paris sous le Directoire et l’Empire. Relations d’ambassade, Ar (...)
  • 4 A. Nuri Yurdusev (der.), Ottoman Diplomacy. Conventional or Unconventional, Houndmills, Basingstoke (...)

2Osmanlılar, bu konuda çok eskilere dayanan uygulamalara göre, farklı sınıflara mensup, çeşitli niteliklere sahip “fevkalade sefırlerin” karşılıklı gönderilmesi yoluyla diplomasi uygulardı. Dünyanın her yerinde yapıldığı gibi, Osmanlılar da diğer ülkelerden elçileri kabul eder ve pek bilinmese de, gerekli olduğunda kendi elçilerini yabancı ülkelere gönderirlerdi.1 Buna karşın, tarihçilerin “modern zamanlar” olarak nitelendirdiği dönem boyunca, esasen 15. yüzyılda İtalya yarımadasında ortaya çıkıp bir yüzyıl sonra kavga kıyamet eşliğinde tüm Avrupa’ya yayılan ve Avrupa diplomasi usullerinin temel öğesini oluşturacak bir “yeniliği” benimsemezlerdi: daimi sefaretlerin kurulması.2 Daha açık bir ifadeyle, Osmanlılar bu yeniliğin ancak yarısını benimseyeceklerdir. Bir yandan, 18. yüzyılın sonuna gelinceye dek Avrupa’nın başlıca başkentlerinde benzeri sefaretleri açmazlar (ki çok değerli Stefanos Yerasimos araştırmalarında bu konuyu her zamanki titizliği ve kavrayışıyla ele almıştır)3 ama öte yandan, Çin, Japonya veya Rusya gibi ülkelerden farklı olarak –bu ülkeleri örnek veriyorum, çünkü dış dünyaya karşı tutumları oldukça simgeseldir: ya dışa açılırlar, ya da kendi kendileriyle böbürlenip dururlar– kendi toprakları üzerinde başka ülkelerin daimi sefaretler açmasını çok önceden kabul etmişlerdir. Bunun sonucunda da, genellikle göze çarpan bir dengesizlik durumu ortaya çıkmıştır4 Konunun uzmanlarından Abraham de Wicquefort, bununla ilgili olarak 17. yüzyılın ikinci yarısında şu satırları yazmıştır:

  • 5 Wicquefort, Mémoires touchant les ambassadeurs et les ministres publics (Sefirler ve Bakanlarla ilg (...)

Türkler tamamen farklı bir politika izlemektedir. Ülkelerine kendileriyle belirli bir bağlantısı veya ticari ilişkisi bulunan başka prensliklerin veya devletlerin elçilerini kabul ederler, imparator, Fransa ve İngiltere kralları, Venedik Cumhuriyeti ve Birleşik Eyaletler [Hollanda] İstanbul’da kendi elçiliklerini kurmuşlardır. Babıâli, yabancı devletlerin temsilci, balyoz, mukim sefir ve diğer olağan elçilerini kabul ederek onlardan saygı ve hürmet gördüğüne kendini inandırmak ister; bu sırada ise başka kralların saraylarına ayak bile basmaz, ikamet etmeyen “çavuş” larını göndermekle yetinirdi.5

3Babıâli’nin sırf gösteriş olsun diye, İstanbul’da Hıristiyan prenslerin gönderdiği elçileri kabul edip Hıristiyan saraylarında bir tek memur dahi tutmamalarıyla gösterdikleri kötü politika örneğinden, Voltaire de söz etmektedir.

4Sayıları başkentte yüzyıllar süresince artan yabancı sefaretlerin kurulmasının, İstanbul’un diplomatik bir kavşak haline gelmesinde olduğu kadar, her seviyeden elçiler aracılığıyla yapılan gözlemler ve çevirdikleri entrikalarla Babıâli üzerinde bir baskı ve müdahale aracı olarak kullanılarak imparatorluğun iç politikası üzerinde de büyük etkisi olmuştur. Buradaki amacımız, söz konusu daimi sefaretlerin kurulmaya ve Osmanlı İmparatorluğu’nda iktidarın tutumunu değerlendirmeye başladıkları koşulların açıklığa kavuşturulması ve şu sorulara yanıt aranmasıdır: Yabancı elçilerin, Osmanlı padişah ve vezirlerinin tutumlarında, diplomatik ilişkileri ilgilendiren bir konuda gönüllü bir şekilde girişimde bulunma veya daha pasif kalarak kabullenmeleri yönündeki etkileri neler olmuştur? Farklı koşullar altında onları yönlendiren güdüler nelerdir?

  • 6 Osmanlı’da Venedik elçileri, İtalyanca “bailo” kelimesinden türetilen bu unvanla anılmaktaydı –ç.n.
  • 7 Bizans döneminde Konstantinopolis’teki Venedik elçisi hakkında daha ayrıntılı bilgi için, Bkz. C.A. (...)

5İstanbul’daki ilk daimi elçi, Venedik Cumhuriyeti’nin temsilcisi olan balyos6 idi. Kentin fethinin üzerinden bir yıl geçtikten sonra, 1454 yılından itibaren Venedik Cumhuriyeti, İstanbul’da daimi elçi bulundurma hakkını elde etmiştir. Bununla birlikte, söz konusu süreçte herhangi bir yenilik unsuru bulunmamaktaydı; tüm bunlar, çok daha öncelerden var olan bir kurumun yeniden gün yüzüne çıkarılmasından ibaretti. Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Venedik elçisi, Bizans dönemindeki elçilik görevlerini olduğu gibi devralmıştı aslında. Keza, Venedik Cumhuriyeti’nde elçilik, 11. yüzyıla dek uzanan çok eski bir kurumdu ve 1265-1268 yılları arasında Bizans’ın İmparator Mihail VIII. Paleologos (hd. 1259-1282) tarafından yeniden fethinin ardından tüm özelliklerini ve önemini kazanmıştı.7

  • 8 Bkz. Antonio Fabris, “From Adrianople to Constantinople: Venetian-Ottoman Diplomatic Missions, 1360 (...)

6Ayrıca, Konstantinopolis’in fethinin öncesinde bile, Bizans basileus’unun yanına gönderilen balyos, fiilen, jeopolitik konumundan da dolayı, diğer rütbeli kişilerle birlikte padişahların nezdinde “fevkalade sefir” olarak konumlanmış veya başka sefırleri görevlendirmiş ve (başkentleri sırasıyla Bursa’dan Edirne’ye geçen) genç Osmanlı Devleti ile Venedik Cumhuriyeti arasındaki diplomatik ilişkilerde gayet önemli bir rol οynamıştır. Bu koşullarda, Osmanlı iktidarının Konstantinopolis’teki Bizans iktidarının yerine geçmesi, bölgede Venedik’in diplomatik mekanizmasında herhangi bir radikal değişiklik getirmemiştir.8

  • 9 Stefanos Yerasimos, söz konusu kararın, Kontantinopolis’in fethinden birkaç sene sonra alındığını v (...)
  • 10 Bkz. Halil İnalcık, “Ottoman Galata, 1453-1553” Edhem Eldem (ed.), Première rencontre international (...)

7Sürekliliğin işlemesi ve Osmanlı padişahının bu duruma razı olması için de böyle olması gerekiyordu zaten. Bu konuda hiçbir şey önceden belli değildi; çünkü başkentteki Venedikliler, balyos Gerolamo Minotto başta olmak üzere, İstanbul kuşatması sırasında basileusla etkin bir işbirliğine girmişti. Hatta, en sonunda Minotto, bizzat Osmanlı askerleri tarafından öldürülmüştü. Bununla birlikte, II. Mehmed askeri başarısını elde eder etmez mükemmel bir gerçekçilik örneği gösterir. Padişahın hedefi, imparatorluğun yeni başkenti yapmaya karar verdiği bu kentin refahının ve adeta “yeniden doğuşu” nun sağlanmasıydı.9 Ayrıca, Yunanistan başta olmak üzere, diğer bölgelerdeki fetihlerini de sürdürmek niyetindeydi. Padişah, (kuşatma sırasında kendisine ihanet etmiş olmalarına rağmen) Galata’daki Cenevizlerle bir anlaşma imzaladığı gibi,10 Venedik’le de görüşmelerde bulunur. Genç padişahı Basileus ile barış yapmaya ikna etmek için Venedik senatosu tarafından alelacele gönderilen Bartolomeo Marcello, henüz yoldayken, sefaret görevinin değiştiğini ve Konstantinopolis’in düştüğünü duyar. Senato, 17 Temmuz günü alınan bir kararla, basileusun hükümranlığının artık sonlandığını dikkate alarak, 1451 yılından önce Venedik ile Osmanlı arasında imzalanmiş olan antlaşmanın yenilenmesi için elçisinin elinden geleni yapmasını emreder. Sultan buna razı olur ve 18 Nisan 1454 tarihli bir senet imzalar; senet daha sonra Venedik tarafından da onaylanır. II. Mehmed’in Venedik’e, Venedik ile ticari ilişkilerinin sürmesine ve tarafsızlığına gereksinimi vardır. Venedik Cumhuriyeti’nin hedeflerinden biri de, İstanbul’daki balyosu tüm yetki ve ayrıcalıklarla (bir “kapitülasyon”) donatmak ve statüsünü, bizzat padişah ahdnamesiyle güvence altına almaktadır. Bu hedefine ise bir anda ulaşamayacak, karşı tarafın direnciyle karşılaşacaktır.

  • 11 Venedik’e verilen kapitülasyonlar hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. Hans Theunissen’ın, bizim (...)

8Venediklilere verilen kapitülasyonların, 15. yüzyılın ikinci yarısı ve 16. yüzyılın başında arka arkaya yenilenmesi sırasında,11 bu konuda Venedik diplomasisinin ne denli ilerlediğine ve ahdnameye uygun olarak Venedik balyosunun Bizans dönemindeki hak ve ayrıcalıklarının geçerliliğinin padişah tarafından tanınmasına tanık oluyoruz.

  • 12 İstimân eden, aman verilen; Başka bir ülkeye, onların izni ile giren kimse –ed.n.
  • 13 Venedik Devlet Arşivleri, Bailo a Costantinopoli, busta 1, no. 109.
  • 14 M.-P. Pedani, I Documenti Turchi dell’Archivio di Stato di Venezia, 1994, s. 41, no. 149.

91454’teki anlaşma, Venedik Cumhuriyeti’ne İstanbul’da elçi (balyos) bulundurma hakkını vermektedir, ama söz konusu balyos kentte en fazla bir sene kalabilmektedir. Bu süre sonunda, ülkesine dönmeli, yerine yenisi gelmelidir. Doğrudan Osmanlı’ya isnat edilebilecek böylesi bir kısıtlamanın altında, imparatorluk toprakları içindeki yabancı varlığı karşısında duyulan güvensizliği ve belki de Hanefi hukukunca belirlendiği üzere, bir müstemin’e12 izin verilen ikamet süresine uygunluk endişesini sezinlemek olasıdır. Bu denli kısa bir mühlet, sadece Venedik tarafı açısından bir sıkıntı doğurmaktadır. Bununla birlikte, iki devlet arasında 1499-1502 yılları arasında yapılan savaşın ve 1503 yılında imzalanan Osmanlı-Venedik Anlaşması’nın ardından, Sultan II. Bayezid, söz konusu elçilere üç senelik ikamet süresi verecektir ki böylesi bir süre, diğerinin yanında daha makuldür. Venedik’in gönderdiği müzakereciler, bu imtiyazı uzun uğraşlar sonunda elde etmiştir zaten. 3-12 Ekim 1503 tarihleri arasında kaleme alınan bir mektupta, II. Bayezid, bu konuda yürütülen müzakerelerden ders alarak Dük Leonardo Loredan’a, balyosun ikamet süresini üç yıla kadar çıkarma niyetini bildirmiştir.13 Dük, padişaha yanıtını 19 Nisan 1504 tarihli mektubunda verir: Son kapitülasyon üzerinden yapılan ve balyosun görev süresini üç yıla uzatan düzenlemeyi kabul etmektedir.14 Bu düzenleme, 1513 yılında kabul edilen bir sonraki kapitülasyonda da teyit edilmiştir. Söz konusu kapitülasyon, ayrıca, o zamana dek dile getirilmemiş bir “otomatik haleflik ilkesi” ni (üç yıl tamam olmadın ol gide, anun yerine ol vechile bir dahi gele) getirmektedir.

  • 15 E. Dursteler, a.g.m., s. 17-18.

10Şunu da belirtmekte yarar var: Düzenlemelerle getirilen bu üç yıllık görev süresine (ki bu süre, uluslararası teamüllere göre halen elçilerin ortalama ikamet sürelerine denk gelmektedir), fiilen her zaman çok sıkı biçimde uyulmamaktadır. 16. yüzyılın ikinci yarısı ve 17. yüzyılda, balyosların özel koşullardan ötürü daha uzun süreler (dört, beş, altı ve hatta yedi yıl) görevde kaldıkları ve buna Osmanlı mercilerinin itiraz etmediği durumlar söz konusu olmuştur.15

11Daimi sefaret kavramı için kilit önemdeki diplomatik misyon süresi sorununun dışında, daha sonraki dönemde birbiri ardı sıra Venedik’e sunulan ahdnamelerde, balyoslara yönelik başka maddeler de ortaya çıkmıştır. 1482 yılında II. Bayezid’in tahta çıkışı vesilesiyle çıkarılan ahdnamenin içinde çok temel bir bilgiye rastlıyoruz: Balyos, maiyetiyle birlikte İstanbul’a yerleşmeli, burada, Venedikli tüccarların sorunlarıyla ilgilenip ayinlerince onlara sunulacak her türlü uyuşmazlığı çözmelidir.

12Böylelikle, sadece balyosun yurttaşları üzerindeki yargılama hakları kabul edilmekle kalmaz, balyosun gerektiğinde Osmanlı kolluk gücüne başvurma yolu da açık tutulmuş olur: İstanbul’da görevde bulunan kolluk kuvvetleri, balyosun karşılaştığı sorunlarda ona destek vermelidir.Böylelikle balyos, bir şekilde Osmanlı devlet aygıtıyla bütünleştirilmiş olur. 1513-1517 yılları arasında sunulan ahdnamelere yeni hükümler eklenecek, Bursa’ya ve İmparatorluğun diğer bölgelerine gitmek isteyen Venedikli tüccarların, balyosun izni olmadan tek bir adım dahi atamayacakları hükme bağlanacaktır. Eğer bu kurala uymazlarsa (ayrıca, tüccarlar, balyosun ve diğer Venedikli konsolosların kendi işlerine karışmasına kötü gözle bakıyorlardı), yerel kolluk güçleri, asileri yola getirmek için kaba kuvvete başvuracaklardır.

  • 16 Yabancı ülkelerde görevlendirilen elçilere, elçilik binalarındaki ikamet ve işlemleri için kendi ül (...)

13Öte yandan, aynı anlaşmalar, balyosa, bir takım dokunulmazlıklar tanıyor, böylelikle bir nevi “diplomatik statü çekirdeği” oluşturuyordu. Böylelikle, Batı tarafından kodifiye edilecek olan “uluslar hukuku” (jus gentium) çerçevesinde ileride ortaya konacak diplomatik dokunulmazlık ve ülke dışındalık ilkesi16 kavramları konusunda önceden bir fikir sahibi olunabilmektedir. Buna karşın, diplomatik dokunulmazlık ilkesi eksik kalmıştır ve böyle kalmaya da devam edecektir. Balyosa verilen dokunulmazlıklar, her şeyden önce adli niteliktedir. 1513 yılı kapitülasyonlarına göre balyos, Venedikli uyrukların borçlarından sorumlu tutulamaz, herhangi bir davaya karışmışsa, kadı’nın karşısına çıkmaz, davanın “Divan-ı Hümayun” önüne getirilmesi gerekir. Demek ki bu konular, en list yargı merciinin “ihtiyat kaydı hükümleri” dahilinde değerlendirilir. Eğer padişah başkentte bulunmuyorsa balyos, –İstanbul kadısının da bulunduğu bir ortamda– doğrudan sadaret kaymakamına derdini anlatır. Bununla birlikte, balyosa tanınan diğer ayrıcalıklar ahdnamede yer almaz, ama uygulamaya geçmiştir ve diğer bir hukuk kaynağı olan hatt-ı hümayunlarda düzenli olarak teyit edilmiştir. Söz konusu dokunulmazlıklar, vergiyle ilintili olanlardır: Balyosun, yanında çalışanların ve maiyetinin tedarik etmek istediği yiyecek malzemelerine (özellikle üzüm, şarap ve domuz eti) uygulanan gümrük vergileri ve diğer vergilerden muafiyet. Bu dokunulmazlıklar, anlaşmalar kapsamında ele alınmamıştır, ama Babıâli tarafından “konukseverlik kuralları” adı altında değerlendirilmektedir.

14Bu bağlamda elçi, aslında bir konuktur, ama aynı zamanda –bu konuya daha sonra değineceğiz– potansiyel bir rehin olarak da görülebilir (Fransızlar ise, daha sonraları, 1604 yılından itibaren elde ettikleri kapitülasyonlara, elçilerin vergiye ilişkin bu tür bağışıklıklarını özellikle eklemeye özen gösterecektir).

Fransızların getirdiği yenilik

15Fransa’nın seksen yıl sonra, 1535 yılındaki durumu, biraz farklı olacaktır, çünkü, sadece realist ve pragmatik duruşuyla bilinen “tüccar bir cumhuriyeti” değil, ayrıca Saint-Louis’nin soyundan gelen ve Haçlı Seferleri’nin fikri mirasıyla donatılmış “çok Hıristiyan kralı” da için içine katan mutlak bir yeniliğe gidilecektir.

  • 17 Ernest Charrière (ed.), Négociations de la France dans le Levant (Fransa’nın Doğu Akdeniz ile müzak (...)

16Tarafların yakınlaşma süreci, I. François’nın Charles Quint karşısında Pavia’da yaşadığı bozgun sonucunda kralın Madrid’de hapse atılmasıyla başlar.17 Bu ilk temaslar, eski âdetlere göre, kralın hizmetindeki yabancı uyruklardan oluşan ve başlangıçta tamamen gizli faaliyetler yürütürken, daha sonraları da mümkün olduğunca sakınımlı hareket etmeleri öğütlenen “fevkalade ulaklar” aracılığıyla gerçekleşecektir.

  • 18 V. - L. Bourrilly, “L’ambassade de La Forest et de Marillac à Constantinople (1535-1538)” (La Forêt (...)
  • 19 11 Şubat 1535 tarihli bu talimatlar, E. Charrière tarafından yayınlanmıştır (a.g.e., I, s. 258-263.
  • 20 I. François’nın verdiği emirlerin arşivi III, Paris, 1889, s. 4.

17Bununla birlikte, işlerin rengi 1535’te değişmeye başlar. Kral, şansölyesi Duprat’nın –ki kendisi Türklerle ittifakın başlıca mimarlarındandırönerisi üzerine, Jean de la Forêt’yi (Jean de la Forest) İstanbul’a elçi olarak gönderir. Ancak bu elçi, seleflerine benzemez, bu yüzden de tarihçiler onu, Fransa’nın İstanbul’daki gerçek anlamda “ilk elçisi” olarak kabul ederler. Onlardan önce gelmiş olan elçilerin niteliklerini ise pek önemsemezler.18 Daha açık bir ifadeyle, bu elçinin, kendinden önce görev yapmış olanlardan farkı nedir? Bu soruya yanıt verebilmek için birkaç somut veriye başvurmak gerekecek: Öncelikle, kendisi aslen Fransız’dı, Auvergne / Limagne doğumluydu, selefleri ise (Frangepani, Rincon, Cantelmo, Orsino, Séraphin de Gozo) yabancı uyrukluydu. Ote yandan, noterlik mesleğini ve aynı zamanda kralın sekreterliğini de yürütüyordu; şansölye Duprat’nın yakın çevresindendi. Diğerleri ise, genellikle “eylem adamları” ydı, Charles Quint’e karşı bir türlü dinmeyen muhalefetlerinden dolayı Valois’ya bağlıydılar. Ayrıca Duprat, sadece ve sadece bu elçiye yönelik olarak bir dizi talimat kaleme almıştır; bu talimatların metni halen saklanmaktadır.19 Buna ilave olarak Jean de la Forêt, goreve giderken, ona “563 gün boyunca (yani aşağı yukarı bir buçuk yıl) yapacağı harcamalar ve yaz dönemindeki tatil masrafları için” 11260 Tournois lirası verilmiş ve daha önce hiçbir prense ve deniz-aşırı ülkelerdeki soylulara dahi verilmemiş yetkilerle donatılmıştır.”20

  • 21 L. Bély (ed.), a.g.e., s. 38.

18Bu farklılaşmış nitelikler bize göstermektedir ki Fransızların aslında niyeti, eskiden olduğu gibi padişahın huzuruna çıkacak nitelikte “fevkalade sefırler” göndermek değil, İstanbul’da artık daimi bir sefaret kurmaktır. Bu daimi elçiler o dönemde Avrupa için yepyeni bir oluşumdu ve değişik hükümetler tarafından farklı şekillerde algılanıyordu. Fransa için I. François’nın saltanatı, bir dönüm noktası olmuştur. Βaşlangıçta sadece bir daimi sefareti varken, saltanatının sonunda bu sayı 10’a çıkmıştır.21

19La Forêt’nin durumunda, hangi şartlarda karar alındığı, Fransız yöneticilerin gerçek niyetleri ve kralın yakın çevresinde bu konu üzerine yapılan olası tartışmalarla ilgili herhangi bir bilgiye rastlanmaz. Ne arşivlerde, ne de La Forêt’nin aldığı talimatlarda bu konuya dair en ufak bir iz dahi bulunmamaktadır. Ancak şu da bir gerçek ki o dönemde Fransız-Türk ittifakına dair ne varsa, “Kral sırrı” olarak kabul ediliyordu. Ayrıca, daimi bir sefaret kurma kararının, geçmiş yıllardaki politikasındaki gelgitlerin ardindan, I. François’nın Osmanlı ittifakını yeniden canlandırma isteğiyle bağlantılı olduğu varsayımında da bulunabiliriz. Öte yandan, bu “aykırı” elçi, tamamen bir Fransız girişimi sonucunda ortaya çıkmıştı; bu gelişme, ne Osmanlı idarecileriyle görüşülmüştü, ne de La Forêt’nin İstanbul’a varışından önce kendileri bu konuda bilgilendirilmişti.

20Görünüşe göre, kralın padişaha yazdığı ve elçi tarafından iletilen, ancak sonradan ortadan kaybolmuş olan bir mektupta, hatta elçinin tek bir sözlü ifadesinde dahi, daimi sefaret kurma yönünde Fransa tarafından gelen herhangi bir talepten söz edilmemektedir. Madem durum bu şekilde, Osmanlıların böylesi bir girişime yanıtı ne olmuştur?

  • 22 Jean Aubin tarafından dikkat çekildiği gibi, İspanyol casusların raporlarından bu yönde bir bilgi e (...)
  • 23 BNF, Türkçe ek, no. 822; bkz. M.T. Gökbilgin, a.g.m., 1968-1971, s. 113-114; bkz. J.L. Bacqué-Gramm (...)

21Bu soruya doğrudan verilecek resmi bir yanıtı geciktirecek nitelikte birçok öngörülemeyen durum bulunuyor: Öncelikle, padişahın İstanbul’a dönmesini beklemek gerekiyordu; keza La Forêt’nin geldiği tarihlerde, kendisi Irakeyn Seferi’nde olduğu için kentte bulunmuyordu. Ardından, Veziriazam İbrahim Paşa’nın 5 Mart 1536 tarihinde idam edilmesini takip eden çalkantıların dinmesini beklemek gerekiyordu. Bu koşullar altında, 5 Nisan 1536 tarihinde, yani La Forêt’nin İstanbul’a gelişinin üzerinden tam tamına 10 ay geçtikten sonra,22 Fransa’nın talebi üzerine padişah resmi kanallardan bir nâme-i hümâyûn gönderir. Padişah, I. François’ya şunu yazmaktadır: Sefirinize burada, Dersaadet’te kalmasını buyurmuşsunuz; buyursun kalsın.23 Her ne kadar kısa ve öz olsa da, böylesi bir kabullenme şekli aslında oldukça dikkat çekicidir. Keza, Osmanlı’daki teamüllere tamamen aykırıdır ve elçiye önem verilmediğini ve yabancı uyruklulara karşı duyulan güvensizliği göstermektedir. Zaten La Forêt’nin kente gelişi sırasında da bu güvensizlik iklimi açıkça sergilenmiştir. Sultan Süleyman’ın Fransız elçinin gelişine rıza göstermesi ise, Fransa ile ittifaka ne kadar önem verdiğini gözler önüne sermektedir. Hem de bu ittifakın baş savunucularından İbrahim Paşa’nın ortadan kaldırılmasına rağmen...

  • 24 Guillaume Postel, Thresor des prophéties de l’univers, G. Weil ve F. Secret (ed.), Vie et caractère (...)
  • 25 Gilles Veinstein, “Les capitulations franco-ottomanes de 1536 sont-elles encore controversables? (O (...)

22Sultan Süleyman ve çevresindekilerin, –daha sonraki olayların da doğrulayacağı gibi– ittifak ülkeleriyle arasında bağlantıyı sağlayacak bir aracının ellerinin altında bulunmasının ne denli önemli olduğunu düşündükleri açıktır. Bununla birlikte, elçi La Forêt’nin karnesi pek parlak sayılmazdı: Çok kötü bir zamanda goreve gelmiş (maiyetindeki Guillaume Postel’in ifadelerine göre, casuslukla suçlanmış ve padişahın yokluğunda başkenti korumakla yükümlü sancakbeyi tarafından tehdit edilmişti24), tüm projelerinde de (Fransız-Osmanlı ittifakına Venedik’i eklemlemek veya çerçevesini kendisinin belirlediği kapitülasyonları pek açık olmayan koşullar altında kabul ettirmek) başarısızlığa uğramıştı. Bununla birlikte, tarihin bir cilvesi olsa gerek, gerçekte Osmanlı tarafından hiçbir zaman onaylanıp yürürlüğe girmemiş olan bir anlaşmadan –1535 veya 1536 yılı kapitülasyonları– dolayı ün kazanmıştı.25 1537 Eylül’ünde hastalıktan öldüğünde, padişahın Avlonya’da kurduğu kamptaydı. Ölümünden sonra, taraflar arasında varılan üstü kapalı bir anlaşma sonucunda, Fransızların ülkede ikamet etmeleri ve eskiden olduğu gibi fevkalade sefirlerin devamlılığı ilkesi bozulmadı. Fransızların bir elçi bulundurma hakkı hiçbir zaman yasal çerçeveye konmadı, –Venedik’e yapılanın ve muğlak kelimelerle de olsa La Forêt’nin taslağını çizdiği kapitülasyonlardakinin aksine– Fransa’ya 1569’dan beri ardı sıra verilen kapitülasyon maddelerine de hiçbir zaman eklenmedi.

23Anımsatmak gerekir ki La Forêt’nin söz konusu kapitülasyon projesinde bir “Fransız balyosu’’ ndan söz edilmektedir. Hem de kelimesi kelimesine şu ifadeleri kullanarak:

  • 26 G. Noradounghian, Recueil d’actes internationaux de l’Empire ottoman (Osmanlı İmparatorluğu’nun ulu (...)

Kral, Konstantinopolis’e veya Pera’ya ya da imparatorluğun başka yerlerine her balyos gönderişinde, şimdilerde olduğu gibi, İskenderiye’de bir elçi bulundurup balyos ve elçinin ise rütbelerine ve yasalara uygun bir şekilde kabul görmesini ve ne bir kadı’nın, ne de bir subaşı veya başka birinin onları görevleri başında engellememelerini temin etsin. Böylelikle, söz konusu kişiler, tüccarlar ve kralın uyruğundaki diğer kişiler arasındaki tüm uyuşmazlıkları, sorunları ve davaları, gerek sivil gerekse ceza hukukuna uygun olarak değerlendirip yargılasınlar. Bunun tek istisnası olarak, balyos ve elçilerin emirlerine uyulmaması durumunda, subaşılardan ve diğer yetkililerden yardım talep edip ve gerekirse kaba güce başvurmalarını rica etsinler.26

24La Forêt’nin, metin çerçevesinde ortaya koyduğu projesi, daha önce Venedik’e verilmiş kapitülasyonlardaki maddeleri yeniden ortaya atmaktadır. Bir sonraki elçiyi belirtmek için kullanılan “balyos” terimi bu zincirleme gidişi açıkça belli etmektedir. Ama getirilen önerinin aslında ne kadar yenilikçi olduğunu örtbas etmeye dair bir istek de gözümüze çarpmaktadır. Görev tanımı, Fransa’nın Memlüklerden beri İskenderiye’de görevlendirdiği elçilerden tamamen farksız olarak tasarlanan balyosun nerede ikamet edeceği bile kesin bir şekilde belirtilmemiştir! Her şey öylesine düzenlenmiştir ki büyük sarsıntı yaratacak bir yenilik karşısında Osmanlı yetkilileri ürkütmeyi ve Fransa kralını inisiyatif dışı bırakmayı önlemeye çalışılır gibidir.

  • 27 J.-P. Laurent, “Les articles franco-ottomans de février 1536: la transmission de leur texte; leur c (...)
  • 28 A.y., s. 570, E. Charrière’den alıntı yapılmaktadır, a.g.e., III, s. 63-64.
  • 29 Bkz. Jacques Paviot, “Autour de l’ambassade de d’Aramon: érudits et voyageurs du Levant, 1547-1553” (...)

25Ne olursa olsun, Claude Du Bourg’un Veziriazam Sokullu Mehmet ile görüşmesi ve 1569 yılında Fransa’ya gerçek anlamda verilen ilk kapitülasyonlarla ilgili olan bir sonraki metinde, Osmanlı topraklarında ikamet eden bir Fransız uyruğunu –elçi veya balyos da olsa– ilgilendiren herhangi bir şeyden iz yoktu. Metnin yazarı Du Bourg’un ifadeleriyle o dönemin elçisi Guillaume de Grandchamp’nın anlattıkları arasındaki bu denli büyük bir farklılığı göz ardı mı etmek gerekir? Bu konuda başka açıklamalar getirmek de mümkün: Du Bourg’un La Forêt’nin yazdıklarını οkumadığını düşünebiliriz.27 Öte yandan, bu kapitülasyonların müzakeresini Babıâli’yle bizzat kendisi gerçekleştirmiş ve karşısında hesap vermekle yükümlü olduğu Kral IX. Charles’ı bir oldubitti karşısında bırakmıştı.28 Kralı işin içine çok fazla karıştırmamak için bir gerekçe daha çıkmıştı böylelikle. 1581 yılından önceki kapitülasyonlarda Fransa elçisine doğrudan bir atıf yapılmamaktaydı. Bir diğer deyişle, elçinin varlığı resmi olarak tanınmıyordu. Bununla birlikte, krallar ne zaman elçi göndermekte gecikseler, sultanlar derhal endişeye kapılıyorlar, bunun ikili ilişkilerdeki yeni bir soğuma başlangıcı olup οlmadığı konusunda içleri içlerini yiyordu. 16. yüzyıl ortalarına doğru Fransa’nın Osmanlı İmparatorluğu elçisi Gabriel d’Aramon ile birlikte Osmanlı topraklarındaki Fransız varlığı tüm anlamını kazanacaktı. Böylelikle, iki devlet arasındaki daimi diyalog süreci ve yakın ilişkiler somut bir temele oturacak, Türkiye’de çalışan bilim adamlarının buluşma noktası haline gelen sefaretin kültürel boyutu ön plana çıkacaktır.29 Elçi, padişahın gözünde, aynı zamanda hem onun hem de kralın hizmetinde bulunuyordu. Gerektiğinde elçiyi Fransa’ya bilgi alması için gönderdiği de olurdu. Arşivlerde, padişah tarafından –emrindeki herhangi bir görevliymişçesine– elçiye iletilen bazı buyruk örneklerine rastlıyoruz. Elçi, kuşkusuz, padişahtan başka bir üst merciye bağlıydı, ama Fransız kralı bile bir ölçüde padişaha karşı minnet beslediği için, aslında ona bir şekilde bağımlı bir profil çizmekteydi. Wicquefort’un alıntı yaptığımız pasajında dile getirdiği gibi, ona göre, Babıâli’nin yakınlarında bu sefaretlerin kurulması, padişahın yüceliği karşısında hürmet sunmak anlamına geliyordu.

Kuzeyden yeni gelenler

  • 30 Suzanne A. Skilliter, William Harborne and the Trade with Turkey, 1578-1582. A documentary study of (...)

26Fransız elçinin Osmanlı İmparatorluğu’nda kazandığı deneyim ve prestij, bundan sonraki dönemde İngiltere (1583) ve Hollanda’nın (1612) daimi sefaret kurmasını teşvik edecektir. Sürece dair bilgiler bu defa, öncekine göre çok daha iyi arşivlenmişti ve Osmanlıların bu kez ipleri daha güçlü şekilde ele aldığını gözlemliyoruz: III. Murad, İspanya Kralı II. Felipe’ye karşı bir Protestan desteği aramaktadır ve Londralı tüccar William Harborne tarafından Babıâli’ye yöneltilen imtiyaz taleplerini gerekçe göstererek Kraliçe I. Elizabeth ile mektuplaşmaya başlayıp iyi niyetini kendisine yazılı olarak bildirir. 7 Mart 1579 tarihli bu mektupta, bir Osmanlı padişahının Hıristiyan bir hükümdarla ilk kez bu üslupla yazıştığına tanık oluyoruz. O tarihten sonra, İngiliz tüccarların kapitülasyon elde etmelerinin önünde hiçbir zorluk kalmamış ve zamanında Susan Skilliter tarafından yayınlanan William Harborne’un misyonlarına ilişkin belgelerin de gösterdiği gibi, aynı tüccarlar verilen kapitülasyonlara ve İngilizlerin ticari çıkarlarının gereklerine uygun davranılmasının, İstanbul’da daimi bir temsilci bulundurmayı zorunlu kıldığını fark etmişlerdir.30

  • 31 Daimi olarak gönderilen, Papa’nın vekili –ç.n.

27Bugünlere kalan birkaç arzıhal ve risaleye başvurulduğunda görülüyor ki Fransa’ya kapitülasyonlar verildiğinde olmayan bir şey, İngilizlerin durumunda söz konusu oluyor, İngilizlere verilecek kapitülasyonlar konusunda değiçik çôzüm önerileri getirmek üzere yoğun tartışmalar gerçekleşiyor. Padişaha sunulacak hediyenin önemine dair tartışmalarda, hediyenin verilmesi için bir daimi elçinin mi (protokoldeki yeri daha sonradan belirlenmek üzere) yoksa sadece ikincil önemdeki bir nuncio’nun mu31 gönderileceği söz konusu edilmiş nuncio gönderilirse, hediyeyi sunar sunmaz geri döneceği, gerekirse de ona eşlik eden bir astın orada kalacağı konuşulmuştu. Ancak, daha sonraları görüyoruz ki nihayet “daimi elçi” ilkesinde karar kılınmış ve bu elçi için en onursal muamelede bulunulması için epey uğraşılmıştır. “Onursal” dan kasıt ise, elçinin, sultandan azami bir ödenek (ta’yin) alması ve her geliş ve gidişinde bizzat sultan tarafından karşılanıp ağırlanmasıdır. Ayrıca, en fazla beş yıllık bir ikamet süresi elde etmelidir (unutmayalım ki, Fransızlara verilen kapitülasyonlarda, söz konusu süre her iki tarafça da önceden belirlenmemişti). Görev süresinin bitiminde ise, ardında üç yıl boyunca Osmanlı topraklarında kalacak bir görevli bırakacaktı. Zaten bundan sonraki süreçte de tüm bunlar gerçekleşti: Geçmiş başarıları ve deneyimleri göz önünde bulundurularak William Harborne, İngiltere’nin Osmanlı İmparatorluğu nezdindeki ilk elçisi oldu ve İstanbul’da ikamet ettiği beş yıl boyunca, 1583 yılında İngilizlere verilen kapitülasyonları nihai olarak onaylatmayı başardı. Sekreteri Edward Barton ise, Harborne’un görev bitiminin ardından yerine geçti ve 1583-1591 arasında üç sene daha İstanbul’da kaldı.

  • 32 Alexander H. de Groot, The Ottoman Empire and the Dutch Republic. A History of the Earliest Diploma (...)
  • 33 De Groot, a.g.e., s. 102.

28Birleşik Eyaletler’in daimi elçilik açması durumunda ise, 1612 yılında, Osmanlı hükümetinin ve daha açık olarak, Alexandre de Groot’un belirtmiş olduğu gibi, Kaptan-ı Derya Halil Paşa’nın belirleyici etkisi olmuştur.32 Bu yenilik, tahmin edilenin aksine, daha önce elçilikler açan ülkelerin –Venedik, Fransa ve ilk zamanlarda İngiltere– etkin muhalefetiyle karşılaşmıştı. Birleşik Eyaletler ve oradan gelen tüccarlar Akdeniz’de sadece İngiltere veya Fransa bandıralı gemilerle yolculuk etmemenin yanı sıra, ticari etkinliklerin korunmasına yönelik kapitülasyonlar elde etmenin faydasını anlamışlar, bunun için de İstanbul’a bir elçi göndermeleri gerektiğinin farkına varmışlardı. Bununla birlikte bir “fevkalade sefır”in, yani, sınırlı bir süre için özel bir misyonla görevlendirilen bir sözcünün yeterli οlacağını düşünüyorlardı.33 Bu seçenek öncelikle, ekonomik gerekçelere dayanıyordu. Ayrıca Babıâli ile herhangi bir siyasi ve askeri ilişkide bulunmayı düşünmüyorlardı. Buna karşın, Halil Paşa’nın bizzat baskısıyla, fevkalade sefir Cornelius Haga’nın daimi elçiye dönüştürülmesi mümkün olmuştur. Aslında, Haga hakkında düşmanlarının ortaya attığı söylentileri haksız çıkarmak için tek yol buydu. Dedikodulara göre, Hollanda’ya kapitülasyonlar verilir verilmez, Haga derhal ülkesine geri dönmeye can atacak, bu sırada Hollanda hükümetί de İspanya ile yakınlaşma sürecine ağırlık verecekti.

  • 34 A.y., s. 109.

29I. Ahmed’e iletilen arzıhallerden birinde, Divan’a doğrudan başvurup, Darüssaade Ağasının da desteğiyle, Hollandalıların –İspanya kralıyla kısa süre önce imzaladıkları ateşkesten dolayı– Osmanlılar için pek güvenilir müttefik olmayacağı ima ediliyor, ayrıca Haga’ya ilişkin bazı düşmanca savlar da öne sürülüyordu.34 Bununla birlikte bu koşullar altında Hollanda elçisinin İstanbul’da bulunması -bir nebze yanılsama payına rağmen- baş savunucusunun Halil Paşa olduğu Osmanlı-Hollanda arasında denizcilik alanındaki işbirliği οlasılığını inandırıcı kılabilirdi. Haga, kapitülasyonları elde eder etmez ülkesine geri dönmek yerine, Birleşik Eyaletler’den, İstanbul’da ikamet etme izni aldı ve elçilik statüsünü resmileştirdi. Böylelikle ülkesinden sürekli geri gelmesine dair taleplere rağmen, İstanbul’da tam tamına yirmi altı yıl ikamet etti. Deneyimi ve yetenekleri göz önünde bulundurulursa, mevkisinde kalmasından başka bir seçeneği desteklemek pek mantıklı olmazdı. Veziriazam Hadım Mehmet Paşa’nın sadaret yardımcısı, Hollanda elçisi hakkındaki övgülerden onları şu şekilde haberdar etmişti:

  • 35 Elçinüz rikâb-i hümâyûna yüz sürdükde âdab ve hayâ üzre hareket etmekle saadetlü pâdişâhımız külli (...)

Elçiniz padişahımızın huzuruna çıktığında gereken nezaket ve alçakgönüllülüğü göstermiştir. Padişahımız bundan son derece memnun kalmış, mutlu olmuştur. Elçiniz görevini kusursuz bir şekilde yerine getirmiştir. Elçi olmak için tüm nitelikleri haiz bulunmaktadır.35

Son Tespitler

30Her ne kadar başlangıçta etraflıca düşünülmemiş olsa da, yabancı elçiliklerin sayısının günden güne artması, Osmanlıların bu durumdan sağladığı pratik faydalar sayesinde ilk zamanlarda teşvik edilmişti. Zira yabancı elçiler aracılığıyla uyruğu bulundukları ülkeler ve Avrupa’nın genel görünümü hakkında bilgi ediniliyordu. Bu noktada Venedikli balyosların duruşları takdire şayandır. Keza temsilcisi oldukları prenslerle sultanlar arasındaki ilişkiler bir kriz ortamma girdiğinde esir alınma riskiyle burun buruna geliyorlardı.

31İkili ilişkilerdeki orantısızlığın sonuçları, zaman içinde gun yüzüne çıkacaktır. Harlay de Sancy, 20 Eylül 1634 tarihli mektubunun bir bölümde bu noktaya işaret etmiştir:

  • 36 BNF, Fonds français, ms 15 584, y. 129.

Onların bize davrandığı gibi, biz de onlara davranamıyoruz, çünkü bizim ülkelerimizde, kralımız nezdinde bir elçilerini bulundurmuyorlar; bizim gibi onlarca gemilerini ve uyruklarını başka ülkelere göndermiyorlar; bizim burada yüklü miktarda harcadığımız paranın bir kuruşunu bile Fransa ve Doğu Akdeniz sınırları dâhilinde bırakmıyorlar. Bu nedenlerden ötürü, onlarla eşit muamele görmüyoruz ve kralımızın onurunu korumak adına son derece alçakgönüllü ve sakınımlı davranmak durumunda kalıyoruz.36

32İstanbul’da yabancı elçiliklerin sayılarının çoğalması, Babıâli’nin dünyanın merkezi olma ve yeryüzündeki tüm hükümdarların saygı duyduğu bir konuma erişme yönündeki imparatorluk zihniyetinin ana ilkesini de bir ölçüde teyit eder nitelikteydi. Protokole uygun itibarları bizzat padişah tarafından dağıtılan elçiler aracılığıyla bu emele ulaşılmaktaydı. Fransızlar tarihsel önceliklerine dayanarak (her ne kadar söz konusu “kıdem” göreceli olsa da), İstanbul’daki daimi sefaretler arasında en azından öncelik hakkı (keza, “tekel” konumlarını çoktan yitirmişlerdi) kazanabilmek için sürekli mücadele ettiler. Bununla birlikte, 16. yüzyıldan sonra milletlerin sultan karşısında “evrensel bir saygı duyması” teorisi, bir rüyadan ibaret kalacak, zamanının jeopolitik gerçeklikleriyle uyuşmayacaktı. Aynı süre zarfında, karşıt çıkarlara hizmet eden ve sürekli çoğalan bu yabancı varlığı, Osmanlı siyasasının değişmez bir bileşeni haline gelecekti.

Notes

1 Bkz. Faik Reşit Unat, Osmanlı Sefırleri ve Sefaretnâmeleri, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1968; Maria Pia Pedani-Fabris, In nome del Gran Signore. Inviati Ottomani a Venezia dalla Caduta di Costantinopoli alla guerra di Candia, Venedik, 1994; Gilles Veinstein, “Les missions diplomatiques ottomanes en Europe avant l’instauration des ambassades permanentes,” Cours et travaux du Collège de France. Résumés 2006-2007, Annuaire107ème année, Paris, 2007, s. 749-769, www.college-de-France. fr; Géraud Poumarède, “Les envoyés ottomans à la cour de France: d’une présence controversée à l’exaltation d’une alliance (xve-xviiiie siècle),” à paraître dans le Bulletin de l’Association des Historiens Modernistes des Universités françaises, 2009.

2 Lucien Bély (ed.), L’invention de la diplomatie. Moyen Âge - Temps modernes, Paris, 1998.

3 Stefanos Yerasimos, Deux Ottomans à Paris sous le Directoire et l’Empire. Relations d’ambassade, Arles, Sindbad. Actes Sud, 1998; Giriş, s. 7-62.

4 A. Nuri Yurdusev (der.), Ottoman Diplomacy. Conventional or Unconventional, Houndmills, Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2004.

5 Wicquefort, Mémoires touchant les ambassadeurs et les ministres publics (Sefirler ve Bakanlarla ilgili Hatıralar), Lahey, 1677, s. 20.

6 Osmanlı’da Venedik elçileri, İtalyanca “bailo” kelimesinden türetilen bu unvanla anılmaktaydı –ç.n.

7 Bizans döneminde Konstantinopolis’teki Venedik elçisi hakkında daha ayrıntılı bilgi için, Bkz. C.A. Maltezou, O thesmos tou en Konstantinoupolei Venetou vailou, Atina, 1970; D. M. Nicol, Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations, Cambridge, 1988.

8 Bkz. Antonio Fabris, “From Adrianople to Constantinople: Venetian-Ottoman Diplomatic Missions, 1360-1453,” Mediterranean Historical Review, 7/2, 1992, s. 154-200.

9 Stefanos Yerasimos, söz konusu kararın, Kontantinopolis’in fethinden birkaç sene sonra alındığını veya en azından, ancak o dönemde açıkça beyan edilebildiğini kanıtlamıştır; Bkz. St. Yerasimos, “La fondation de la ville ottomane,” Marie-France Auzépy, Alain Ducellier, Gilles Veinstein, Stefanos Yerasimos, Istanbul içinde, Paris, Citadelle ve Mazenod, 2002, s. 164-176; Kentin yeniden iskânı hakkında daha ayrıntılı bilgi için, bkz. Halil İnalcık, “The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City,” Dumbarton Oaks Papers, 23-24, Washington D.C. 1969-1970, s. 231-249 ve (bu konunun yeniden ele alındığı) Halil İnalcık, The Ottoman Empire. Conquest, Organisation and Economy, Londra, Variorum Reprints, 1978.

10 Bkz. Halil İnalcık, “Ottoman Galata, 1453-1553” Edhem Eldem (ed.), Première rencontre internationale sur l’Empire ottoman et la Turquie moderne içinde, İstanbul - Paris, 1991, s. 17-105, (bu konunun yeniden ele alındığı) Halil İnalcık, Essays in Ottoman History, İstanbul, Eren, 1998, s. 275-289.

11 Venedik’e verilen kapitülasyonlar hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. Hans Theunissen’ın, bizim de dayanak olarak aldığımız, bu konudaki temel çalıçması: Ottoman-Venitian Diplomatics: the ‘Ahdnames. The historical background and the development of a category of political-commercial instruments together with an annoted edition of a corpus of relevant documents, Utrecht Üniversitesi Doktora Tezi, 1991; [internetten erişilebilir], Electronic Journal of Oriental Studies, I, 1998; Ayrıca bkz. M. Tayyib Gökbilgin, “Venedik Devlet Arşivindeki vesikalar külliyatında Kanunî Sultan Süleyman devri belgeleri,” Belgeler, 1, 1964, s. 119-220; id., “Venedik Devlet Arşivindeki belgeler Koleksiyonu ve bizimle ilgili diğer belgeler,” Belgeder, 5-8, 1968-1971, s. 1-151; Osmanlı dönemi balyosları hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. C. Coco ve F. Manzonetto, Baili veneziani alla sublime porta: Storia et caratteristiche dell’ambasciata veneta a Costantinopoli, Venedik, 1985; Eric R. Dursteler, “The Bailo in Constantinople: Crisis and Carreer in Venice Early Modern Diplomatic Corps,” Mediterranean Historical Review, 16/2, 2001, s. 1-30

12 İstimân eden, aman verilen; Başka bir ülkeye, onların izni ile giren kimse –ed.n.

13 Venedik Devlet Arşivleri, Bailo a Costantinopoli, busta 1, no. 109.

14 M.-P. Pedani, I Documenti Turchi dell’Archivio di Stato di Venezia, 1994, s. 41, no. 149.

15 E. Dursteler, a.g.m., s. 17-18.

16 Yabancı ülkelerde görevlendirilen elçilere, elçilik binalarındaki ikamet ve işlemleri için kendi ülkelerindeymişçesine davranışta bulunabilmeleri yetkisinin verilmesi ve böylelikle, söz konusu kişilerin bir takım bağışıklıklardan yararlandırılmaları ilkesi –ç.n.

17 Ernest Charrière (ed.), Négociations de la France dans le Levant (Fransa’nın Doğu Akdeniz ile müzakereleri), I. cilt, Paris, Imprimerie nationale, 1848; J. Ursu, La politique orientale de François 1er (1515-1547) (I. François’nın Doğu Politikası: 1515-1547), Paris, Honoré Champion, 1908; Gilles Veinstein, “Les ambiguïtés de l’alliance franco-ottomane” (Fransız-Osmanlı ittifakındaki belirsizlikler), Histoire de l’Islam et des musulmans en France du Moyen Âge à nos jours (İslam Tarihi ve Orta Çağ’dan günümüze Fransa’daki Müslümanlar), M. Arkoun yönetiminde, Paris, Albin Michel, 2006, s. 311-355.

18 V. - L. Bourrilly, “L’ambassade de La Forest et de Marillac à Constantinople (1535-1538)” (La Forêt’nin ve Marillac’ın İstanbul’daki Sefirlik Dönemleri: 1535-1538), Revue historique, 76, 1901, s. 297-328.

19 11 Şubat 1535 tarihli bu talimatlar, E. Charrière tarafından yayınlanmıştır (a.g.e., I, s. 258-263.)

20 I. François’nın verdiği emirlerin arşivi III, Paris, 1889, s. 4.

21 L. Bély (ed.), a.g.e., s. 38.

22 Jean Aubin tarafından dikkat çekildiği gibi, İspanyol casusların raporlarından bu yönde bir bilgi edinilmiştir.

23 BNF, Türkçe ek, no. 822; bkz. M.T. Gökbilgin, a.g.m., 1968-1971, s. 113-114; bkz. J.L. Bacqué-Grammont, “Kanunî Sultan Süleyman’ın I. François’ya iki mektubu,” Ankara Üniversitesi D.T.C. Tarih Araştırmaları Dergisi, VIII_XII, 14-23, 1970-1974, Ankara, 1975, s. 89-98; id., Bkz. “Deux lettres de Soliman le Magnifique à François Ier” (Kanunî Sultan Süleyman’ın I. François’ya iki mektubu), Actes du XXIVe congrès international des orientalistes. Etudes turques, L. Bazin (ed.), Paris, 1976, s. 13-20.

24 Guillaume Postel, Thresor des prophéties de l’univers, G. Weil ve F. Secret (ed.), Vie et caractère de Guillaume Postel (Guillaume Postel’in Yaşamı ve Mizacı), Milano, 1987, s. 253-255.

25 Gilles Veinstein, “Les capitulations franco-ottomanes de 1536 sont-elles encore controversables? (Osmanlı’nın 1536 yılında Fransızlara verdiği kapitülasyonlar, halen tartışma konusu edilebilir mi?), Living in the Ottoman Ecumenical Community. Essays in honour of Suraiya Faroqhi, V. Costantini ve M. Koller (ed.), Brill, Leyden, Boston 2008, s. 71-88.

26 G. Noradounghian, Recueil d’actes internationaux de l’Empire ottoman (Osmanlı İmparatorluğu’nun uluslararası nitelikteki fermanlarından Derleme), I, 1300-1789 Paris, 1897, s. 84.

27 J.-P. Laurent, “Les articles franco-ottomans de février 1536: la transmission de leur texte; leur caractère ” Ordonnances des rois de France. Règne de François 1er, VIII. cilt, 1536-1537, Paris, 1963-1972, s. 554.

28 A.y., s. 570, E. Charrière’den alıntı yapılmaktadır, a.g.e., III, s. 63-64.

29 Bkz. Jacques Paviot, “Autour de l’ambassade de d’Aramon: érudits et voyageurs du Levant, 1547-1553” J. Céard ve J.-Cl. Margolin (ed.), Voyager à la Renaissance (Rönesans’a Yolculuk), Paris, 1987, s. 381-392; Frédéric Tinguely, L’écriture du Levant à la Renaissance. Enquête sur les voyageurs français dans l’empire de Soliman le Magnifique, Cenevre, Droz, 2000.

30 Suzanne A. Skilliter, William Harborne and the Trade with Turkey, 1578-1582. A documentary study of the first Anglo-Ottoman relations, Londra, Oxford University Press, 1977. III. Murad’ın Elizabeth’e gönderdiği mektup hakkında bkz. s. 49-69 ve 211-212; Büyükelçi William Harborne’a verilen hazırlık belgeleri hakkında bkz. s. 176-200.

31 Daimi olarak gönderilen, Papa’nın vekili –ç.n.

32 Alexander H. de Groot, The Ottoman Empire and the Dutch Republic. A History of the Earliest Diplomatic Relations, 1610-1630, Leyden, Nederlands Historisch-Archeologisch Instituut, 1978; ayrıca bkz. Gerhardt R. Bosscha Erdbrink, At The Threshold of Felicity. Ottoman-Dutch Relations During The Embassy of Comelis Calkoen at the Sublime Porte, 1726-1744, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1975, s. 1-39.

33 De Groot, a.g.e., s. 102.

34 A.y., s. 109.

35 Elçinüz rikâb-i hümâyûna yüz sürdükde âdab ve hayâ üzre hareket etmekle saadetlü pâdişâhımız külli hazz ü safâ eylemişlerdür. Hidmet ise ancak olur. Tamam mertebe elçilige layık ademdir”; Bülent An tarafından alıntılanmıştır, “Early Ottoman Diplomacy: Ad Hoc Period” A. Yuri Nurdusev (ed.) a.g.e., s. 62, n. 46.

36 BNF, Fonds français, ms 15 584, y. 129.

© Institut français d’études anatoliennes, 2012

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr