Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Bir allame-i cihan

 | 
Edhem Eldem
, 
Aksel Tibet
, 
Ersu Pekin
, 
et al.

2. cilt

Saray Çevrelerine Kitap Satışı: 16. Yüzyılın sonlarında Şiraz’da hazırlanan Elyazmaları

Lâle Uluç

Texte intégral

  • 1 Bu makale İngilizce olarak yayınlanan “Selling to the Court: Late Sixteenth Century Shiraz Manuscri (...)

1Bu makalede on altıncı yüzyılda İran’da hüküm süren Safevi hanedanının yönetiminde bir taşra şehri olan Şiraz’da, özellikle yüzyılın son çeyreğinde zengin malzemeler kullanılarak üretilen, bol tezhipli ve resimli lüks elyazmaları irdelenecektir.1

2Günümüz akademik dilinde, 16. yüzyıl Şiraz yazmaları için en sık kullanılan terim olan “ticari” sözcüğü oldukça yanıltıcıdır. Günümüze erişmiş olan çok sayıda Şiraz yazmasının hiçbirinde bir hami adının bulunmaması bu eserlerin gerçekten de önceden ismi bilinmeyen bir kişiye satılmak üzere hazırlandığını gösterdiği için bu tabir doğrudur. Ancak, “ticari” terimi aynı zamanda hızlı ve kaliteyi göz ardı eden bir üretim süreci sonunda meydana getirilen kitapları çağrıştırdığı için, bu sözcüğü 16. yüzyılda Şiraz’da hazırlanan tezhip ve minyatürlü, üst düzey yazmalara uygularken dikkatli olmak gerekir.

3Bu makalede Şiraz kitap atölyelerinin, üstün nitelikli elyazmalarını Şah Tahmasp’ın saltanat yıllarında (1524-74), Safevi saray atölyelerinde hükümdarlar için hazırlanan elyazmalarına benzetmek için özel bir gayretle, saray çevrelerinin lüks kitap talebini karşılamayı düşünerek hazırladıkları ve hem Safevi, hem de Osmanlı saray çevrelerindeki üst düzey bürokratların ve hanedan mensuplarının bu eserlere sahip olmak istedikleri savunulacaktır. Ayrıca eserler, hazırlandıkları dönemin tarihi bağlamında ait oldukları yere yerleştirilerek, neredeyse tüm 16. yüzyıl boyunca sürekli olarak Şiraz valiliğini ellerinde tutan Türkmen Zülkadir aşireti mensuplarının Şiraz kitap yapımı atölyelerine destek vermiş olmasının muhtemel olduğuna değinilecektir.

41560’lı yılların sonlarına gelinirken, Şiraz yazmaları giderek zenginleşmeye başlayıp, bu durum 1580’lerde doruk noktasına ulaşmıştır. Bu on yıllık dönemde, Şiraz’da, görünümde Safevi Sarayının kendi atölyelerinde hazırlanmış zengin yazmalarla aynı özelliklere sahip çok sayıda resimli elyazması üretilmiştir. Bu amaç için, Şiraz atölyeleri hiçbir fedakârlıktan kaçınmamış gibi görünmektedir. Eserler en pahalı malzemeler kullanılarak, başkent üslubu mümkün olduğunca benimsenerek ve saray üslubundaki resimlerde görülen modalar ve mimari çevre aynen kullanılarak düzenlenmiştir. Şah Tahmasp ve yakın aile çevresinden hamiler için hazırlanmış olan yazmaların model olarak alınıyor olması ve eserlerin zengin malzemelerle bezenmesi, Şiraz yazmalarının değerlerini yükseltip, onları “lüks” üretim malı haline getirmiştir.

  • 2 Uluç, Türkmen Valiler, res. 191, 199-201, 232-234, 236, 330-332.
  • 3 Uluç, a.g.e, s. 33-37 ve 291-301, res. 136, 137, 175, 227, 228, 229, 240 ve 338; Serpil Bağcı, “Tak (...)
  • 4 A.g.e, res. 175-179.
  • 5 A.g.e, res. 180-181.
  • 6 A.g.e, res. 182.
  • 7 A.g.e, res. 188, 224-26, 235, 241, 244, 320, 335.
  • 8 A.g.e, res. 184, 190, 249, 293, 316, 324, 325, 337, 353.

51570’li yılların sonu ile 1580’li yıllarda üretilen lüks Şiraz yazmalarının özellikleri ile Şah Tahmasp’ın saltanat döneminde hazırlanan saray yazmalarının özellikleri karşılaştırıldığında, bu iki grup yazma arasındaki çok sayıda benzerlikortaya çıkar. Her iki gruptaki örnekler de büyük boyutlu yazmalardır; aherli ve zerefşanlı kâğıtlara yazılır ve birkaç tane karşılıklı çift sayfaya yerleştirilmiş bezemeli takdim sayfasıyla açılırlar. İlk olarak karşılıklı sayfalar üzerine yerleştirilmiş takdim tasvirleri yer alır.2 Şiraz yazmalarında en fazla görülen takdim tasvirleri Süleyman Peygamber’le Saba Melikesi Belkıs’ı karşılıklı sayfalarda tahtlarında otururken resmedenlerdir.3 Takdim tasvirlerini gene karşılıklı sayfalarda tezhipli serlevhalar takip eder. Bazı yazmalarda metinden önce, fazladan bir de karşılıklı sayfalara yerleştirilmiş ve tezhipli şemseler içeren düzenlemeler görülür. Böylece, bu eserlerde metin öncesi karşılıklı bezenmiş sayfa sayısı üçe çıkar.4 Nizami’nin Hamse’si ya da Molla Abdurrahman Cami’nin Heft Evreng’i gibi birkaç mesnevi içeren eserlerde ise her bir mesnevinin başlangıcında karşılıklı tezhipli sayfalar yer alır. Bunların sayısının bazı yazmalarda yedi ya da sekize ulaşabildiği görülür (res. 1).5 Kesintisiz tek bir metin olduğu için Firdevsi Şahnamesi’nin nüshalarında bu tür ek tezhipli sayfalara rastlanamamakla birlikte, bu eserde de metnin ortalarında yer alan Luhrasp’ın saltanatını anlatan bölümün başında hemen her zaman bu hükümdarın tahta çıkışını karşılıklı iki sayfa üzerinde betimleyen, kenarı çerçeve tezhipli ikinci bir tür takdim tasviri daha bulunur.6 Bu üst düzey yazmaların sonunda da mutlaka gene karşılıklı sayfalar üzerine yerleştirilmiş bir bitiş tasviri yer alır.7 Ayrıca, aynı Safevi saray yazmalarında olduğu gibi, lüks Şiraz yazmalarında da çok sayıda ve tüm sayfayı kaplayan, vassaleleri halkar bezemeli, metin arası tasvirleri bulunur.8

Resim 1

Resim 1

Tezhipli bölüm başlığı, Hamse-i Nizami, 979 (1571-72) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.750, y. 129b-130a. (Türkmen Valiler, res. 180)

  • 9 Martin B. Dickson ve Stuart Cary Welch, The Houghton Shahnameh, 2 cilt (Cambridge: Harvard Universi (...)
  • 10 Uluç, Türkmen Valiler, res. 21-22, 183, 220, 289-91, 292-93, 294-95, 316, 317-19, 322-23.
  • 11 A.g.e, res. 1, 131, 132, 140, 141, 170, 195, 197, 246, 247, 327, 347-349.
  • 12 A.g.e, res. 209 ve 210.
  • 13 A.g.e, res. 197-198.

6Sadece dıştan bakıldığında ise özellikle bazı 1580-90 dönemi Şiraz yazmalarını Safevi saray yazmalarından ayırmak neredeyse imkânsız gibidir. Bunu sağlayan nedenlerin başında Şiraz atölyelerinin hazırladıkları lüks yazmaların boylarını büyütmüş olmaları gelir. Bazı Şiraz yazmaları, boyu 47 santim olan Şah Tahmasp’ın ünlü Şahname’si ile aynı ebatlara sahipken,9 bazıları ondan bile daha büyüktür. Mesela Firdevsi Şahnamesi’nin Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde bulunan ve yaklaşık olarak 1585 yılına tarihlenebilecek bir Şiraz nüshasının boyu, şaşırtıcı bir büyüklük olan 53 santimetreye ulaşır (H.1475).10 Şiraz yazmalarının Safevi saray yazmalarına benzemelerine neden olan bir diğer unsur da, saray yazmalarıyla ortak üslup özellikleri taşıyan lake teknigiyle bezenmiş ciltleridir.11 Yaklaşık 1550-70 yılları arasında, muhtemelen zamanın Safevi başkenti Kazvin’de hazırlanmiş bir şiir mecmuasının cildiyle (TSMK R.1986) (res. 2),12 1575 yılı civarında Şiraz’da hazırlanmış olan Abdurrahman Cami’nin Heft Evreng’inin bir nüshasının (TSMK H.751) lake tekniğinde bezenmiş cildi (res. 3)13 karşılaştırıldığında bu benzerlik açıkça görülür. Her iki örnekte de siyah zemin üzerine altın yaldız çiçek motifleriyle bezeli bir bordürle çerçevelenmiş, açık mekânda geçen bir saray eğlencesi sahnesi betimlenmiştir. Resmin merkezine yerleştirilmiş bir soylunun etrafı bazıları oturan, bazıları da ayakta duran saray mensuplarıyla çevrilidir. Müzisyenler ve yiyecek sunan hizmetkârlar tabloyu tamamlar.

Resim 2

Resim 2

Cilt dış kapağı, Antoloji, 1550-70 civarı, Kazvin, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, R.1986. (Türkmen Valiler, res. 209)

Resim 3

Resim 3

Cilt diş kapağı, Haft Evreng-i Cami, 1575 civarı, Şiraz, Hidayetullah el-katib tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.751. (Türkmen Valiler, res. 197)

  • 14 A.g.e, res. 133, 171-172, 175-179, 184, 196, 198, 240, 241, 328.
  • 15 A.g.e, res. 30, 38, 210.

7Herhangi bir rafta, yan yana duran lake ciltli bir Şiraz yazmasıyla bir Safevi saray yazmasını birbirinden ayırt etmek, resim 2 ve 3’te görüldüğü gibi, mümkün değildir. Ancak dış kapakları açıldıktan sonra, işçilik kalitesi ve resim üslupları açılarından bariz farkları olduğu anlaşılabilir. Kapaklar açıldıktan sonra hemen göze çarpan en önemli unsur da Şiraz ciltlerinin iç kapaklarının saray yazmalarındakilerden tamamen farklı olmasıdır. 16. yüzyılın ikinci yarısında üretilmiş tüm Şiraz ciltleri, dış kapakları deri ya da lake teknigiyle bezeli de olsa, yaklaşık olarak 1575 yılına tarihlenebilen Şiraz Heft Evreng (H.751) nüshasının cildiyle tıpatıp aynı deri iç kapaklara sahiptirler (res. 4).14 Buna karşılık, 1550-70 yılları arasına tarihlenen Kazvin şiir mecmuası gibi lake bezeli diş kapaklara sahip Safevi saray yazmalarının ciltlerinin iç kapakları da genellikle lake tekniğinde bezelidir (res. 5).15 Şiraz’daki elyazmaların lake tekniğiyle hazırlanmış dış kapakları ise, genellikle deri iç kapaklarla birlikte kullanılmıştır. Bu durum o kadar barizdir ki bu tür bir örnek her zaman Şiraz’a atfedilebilir.

  • 16 A.g.e, res. 257-258.
  • 17 A.g.e, res. 259 ve 260.

8Hiç şüphesiz bazı istisnalar vardır. Bunun bilinen tek örneği 1572-86 tarihli, Şiraz’da hazırlandığı anlaşılan çok gösterişli bir Kuran nüshasıdır (TSMK E.H.48). Eserin cildinin lake tekniğindeki dış kapakları, dilimli oval şemseler ve geometrik bölüntülerle tasarlanmış farklı bir kompozisyona sahiptir (res. 6).16 Siyah zemin üstüne fırça ile sedef tozu karıştırılmış altın yaldız ve çeşitli renklerle yapılmış çiçek motifleri, bu düzenlemeyi alabildiğine zenginleştirir. Ayrıca, dış kapakların üst ve alt kenarlarına paralel olarak boydan boya geçen, dövülmüş sedeften oluşturulmuş kalın yatay bantlar cildin görkemini arttırır. Kalıpla yapılıp yaldızlanmış deri iç kapakları ise Safevi saray yazmalarının iç kapaklarına hiç benzemez (res. 7). Ancak, Firdevsi Şahname’sinin Şiraz’da hazırlanmış 982 (1574) tarihli bir nüshasının (TSMK H.1497) cildinin deri dış kapaklarıyla çok yakın benzerlik gösterir (res. 8).17 Her iki örnekte de aynı kalıp kullanılarak yapılmışa benzeyen altın yaldızla kaplanmış şemse ve köşebentli merkezi alan, benzer kartuşlu bir bordür tarafından çerçevelenmiştir.

Resim 4

Resim 4

Cilt iç kapağı, Haft Evreng, Molla Abdurrahman Cami, 1575 civarı, Şiraz, Hidayetullah el-katib tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.751. (Türkmen Valiler, res. 198)

Resim 5

Resim 5

Cilt iç kapağı, Antoloji, 1550-70 civarı, Kazvin, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, R.1986. (Türkmen Valiler, res. 210)

  • 18 A.g.e, res. 261-264.
  • 19 A.g.e, res. 265-267 ve 371-372.

91572-86 tarihli bu Kuran nüshası, 16. yüzyıl Şiraz yazmaları arasındaki en zengin malzemeli ve en yoğun bezemeye sahip elyazmasıdır. Hiç istisnasız, bütün sayfaları tamamen tezhiplidir. Büyük boyutta ancak içi boş bırakılmış, tezhipli bir ithaf madalyonu içeren ilk sayfayı, altın yaldız zemin üzerine renkli çizgilerle büyük baklava desenleri çizilmiş bir çift sayfa açılım ve karşılıklı iki tezhipli madalyon sayfası takip eder. Bunları izleyen karşılıklı sayfalar ise, aynı dönemde Şiraz’da üretilen tüm lüks yazmalarda olduğu gibi tümüyle tezhiplidir ve bu dönem Şiraz yazmalarının tasarım açısından sahip olduğu bütün karakteristik özellikleri içerir.18 Bu olağanüstü Kuran nüshasındaki metnin yer aldığı sayfaların yazılı kısımlarının zemini ve dikdörtgen koltuklar bezemeli olduğu gibi, sayfa kenarları da tümüyle tezhiplidir (res. 9).19 Öyle ki, bu Kuran’ın yapraklarını çevirmek insana sanki bir çiçek dürbününe bakıyormuş hissi verir.

  • 20 A.g.e, s. 68-79, res- 29-34 ve 36.
  • 21 A.g.e, res. 29.
  • 22 A.g.e, res. 30-31.
  • 23 A.g.e, res. 32.
  • 24 Günümüzde maalesef bu muhteşem Şahname’nin minyatürlü yaprakları ayrılıp değişik koleksiyonlara dağ (...)
  • 25 Stuart Cary Welch, Persian Painting: Five Royal Safavid Manuscripts of the Sixteenth Century (New Y (...)

10Bu Kuran örneğinde olduğu gibi, 16. yüzyılın 80’li yıllarında Şiraz’da hazırlanmış üstün nitelikli yazmalardan kimisi, zaman zaman Safevi saray yazmalarının bazılarından daha göz alıcı bir görünüş sergilerler. Safevi saray yazmalarının tümü Şah Tahmasp için hazırlanmış olan ünlü Şahname nüshasının üstün özelliklerini taşımaz. Buna, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki Şah Tahmasp adına hazırlanmış olan, Sadi’nin Gülistan ve Bostan adlı eserlerini içeren, 961 (1554) tarihli nüsha örnek olarak verilebilir (H. 673).20 Eserdeki iki ketebede de bu nüshanın ‘Abdülvahhab el-Hüseyni el-Meşhedi isimli bir hattat tarafından Şah Tahmasp için hazırlandığı belirtilmiştir.21 Bu kitabın, dış ve iç kapakları lake teknigiyle bezenmiş üstün nitelikli cildi22 ve dönemin Safevi saray yazmalarıyla aynı estetiği paylaştığı resim üslubu da bu eserin dönemin saray yazmaları arasında yer aldığını doğrular. Örneğin, bu nüshadaki semavî bir hükümdar hayal eden bir sufiyi betimleyen resimdeki taht (y. 41a), daha erken tarihli saray yazmalarındaki tahtlarla yakın bir benzerlik sergiler (res. 10).23 Sadi yazmasındaki tahtın altında görülen altın yaldızlı arabesk süsleme ve altın ayaklar, Şah Tahmasp için hazırlanmış olan ünlü Şahname nüshasında da, ancak daha ayrıntılı bir kompozisyon içinde görülür (y. 174b).24 Şah Tahmasp adına hazırlanmış olduğu düşünülen Londra British Library’deki 945-49 (1539-43) tarihli ve dönemin saray üslubunda resimlenmiş ünlü Hamse-i Nizami nüshasındaki “Nuşabe’nin İskender’i resminden tanıması” nın tasvirinde de benzer bir taht bulunmaktadır (Or.2265, y. 48b).25

Resim 6

Resim 6

Cilt dış kapağı, Kur’an, 980-85 (1572-86) tarihli, Abdülkadir el-Hüseyni tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, E.H.48. (Türkmen Valiler, res. 257)

Resim 7

Resim 7

Cilt iç kapağı, Kur’an, 980-85 (1572-86) tarihli, Abdülkadir el-Hüseyni tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, E.H.48. (Türkmen Valiler, res. 259)

  • 26 Uluç, Türkmen Valiler, res. 33.
  • 27 Marianna Shreve Simpson, Sultan Ibrahim Mirza’s Haft Awrang (New Haven: Yale University Press, 1997 (...)
  • 28 Uluç, Türkmen Valiler, res. 36.
  • 29 Örneğin “yaşlı ve sadakatsiz aşığın damdan aşağı atılması” temalı tasviriyle (y. 162a), bkz. Uluç, (...)

11Şah Tahmasp için hazırlanmış olan Sadi’nin Gülistan ve Bostan’ının Topkapı nüshasındaki yirmi yedi tasvirin tümü, bulundukları sayfalarda metin arasında oldukça küçük bir alana yerleştirilmişlerdir ve tasvir edilen vakayı sadece en temel unsurları ile temsil eden sade düzenlemelerdir. Erken Tahmasp döneminde hazırlanmış saray yazmalarındaki karmaşık kompozisyonlarla karşılaştırıldığı zaman bu durum şaşırtıcı bir tezat oluşturur. Bunun çarpıcı bir örneği olan Sadi nüshasındaki Züleyha’nın Yusuf’un ilgisini çekmeye çalıştığı resimde (H.673, y. 300b), Yusuf ve Züleyha’nın dışında sadece tek bir hizmetkâr ve son derece sadeleştirilmiş bir iç mekân görülür (res. 11).26 Şah Tahmasp’ın 961 (1554) tarihli Sadi nüshasının bu resimleri, Şah’ın yeğeni Sultan İbrahim Mirza ibn Behram Mirza için 1554 ve 1565 yılları arasında Meşhed valisiyken hazırlanan Abdurrahman Cami’nin Heft Evreng nüshasındaki (Washington DC, Freer Gallery of Art 46.12),27 dönemin üst düzey saray üslubundaki tasvirlerden de karşılaştırılamayacak derecede daha sadedir. Topkapı Sadi nüshasındaki resimlerin içinde en detaylı iç mekân betimini yansıtan resim, bir sufinin davetsiz olarak bir meclise katılmasını gösterir (H.673, y-225b) (res. 12).28 Bu resim, İbrahim Mirza adına hazırlanan Molla Cami’nin Heft Evreng’indeki (Washington DC, Freer Gallery of Art 46.12) herhangi bir kompozisyonla karşılaştırıldığında,29 Şah’ın yeğeni için hazırlanmış bu yazmanın tasvirlerinin üstünlüğü şüphe götürmez bir şekilde ortaya çıkar.

  • 30 A.g.e, res. 35, 37, 38, 39.
  • 31 Iskandar Munshi, Tarikh-i Alam-ara-yi ‘Abbasî (History of Shah Abbas the Great), terc. Roger M. Sav (...)
  • 32 A.g.e, res. 37-38.
  • 33 A.g.e, res. 39.
  • 34 A.g.e, res. 36.
  • 35 A.g.e, res. 35.

12Diğer bir önemli yazma da Hafiz’ın Divan’ının Tun şehrinde Sultan Süleyman adlı bir hami için hazırlanmış 989-94 (1581-86) tarihli nüshasıdır (TSMK H.986).30 Sözü edilen Sultan Süleyman, 1581’de Horasan’da, eyalet merkezi olan Tun ve Tabas’ın valiliğini yapan Sultan Süleyman olmalıdır. Kendisinden Süleyman Halife Türkmen ibn Sührab Halife Türkmen olarak söz eden İskender Münşi, Şah Abbas’ın 1588’de tahta çıkmasının akabinde Süleyman Halife’nin Kum valiliğine atandığını belirtir.31 Hamisi, hanedan üyesi olmayan Hafız’ın Divan’ının bu lüks nüshasının cildinin dış ve iç kapaklarının her ikisi de, sadece dönemin saray yazmalarında görülebileceği düşünülen kalitede lake teknigiyle hazırlanmıştır.32 Ayrıca, eserin tezhipleri ve resimleri de döneminin en nitelikli saray yazmalarındaki örneklerle aynı kalitededir.33 Bunun nedeni hiç şüphesiz Süleyman Halife’nin çoğu daha önceden hanedan mensubu hamilerin hizmetinde bulunmuş sanatçıları kendi sarayında toplayabilmiş olmasıdır. Safevi sarayında veya bir hanedan mensubu için hazırlanmamış olan bu eserin resimleri ise zamanın hükümdarı olan Şah Tahmasp’ın adını taşıyan Sadi’nin Gülistan ve Bostan’ındaki resimlerden çok daha detaylı ve bir saray yazmasına daha çok yakışacak niteliktedir. Şah Tahmasp’ın Sadi nüshasındaki en ayrıntılı mimari betimleme (H.673, y. 225b)34 ile Süleyman Halife’nin Hafiz nüshasındaki bir bahçe köşkü (H.986, y. 21b)35 karşılaştırıldığında, bu iki düzenlemenin arasındaki çarpıcı fark kolaylıkla görülür (res. 12 ve 13). Hanedan mensubu bir hami için hazırlanmamiş olan Hafiz Divanı’nın bu nüshası, üstün niteliklere sahip yazmaların her zaman saray ortamında hazırlanmış olmayacağını kanıtlamaktadır. Şah Tahmasp için hazırlanmış olan Sadi nüshası ise, bir hükümdar için hazırlanmış olmasına rağmen, bu tür eserlerin her zaman dönemlerinin en üst düzey niteliklerini yansıtmayacağını göstermektedir.

Resim 8

Resim 8

Cilt dış kapağı, Şahname-i Firdevsi, 982 (1574) tarihli, “belde-yi Şiraz”da Hasan el-Hüseyin el-katib tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.1497. (Türkmen Valiler, res. 260)

Resim 9

Resim 9

Tezhipli metin sayfası, Kur’an, 980-85 (1572-86) tarihli, Abdülkadir el-Hüseyni tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, E.H.48, y. 4b. (Türkmen Valiler, res. 265)

131580’li yıllarda Şiraz’da üretilen lüks yazmalardaki tasvirler de Tahmasp’ın Sadi’sindeki resimlerden çok daha fazla ayrıntı içerirler ve oldukça kalabalık kompozisyonlardır (res. 14, 15 ve 17). Ancak buna rağmen, yine de Şiraz yazmaları genel olarak estetik, hat, tezhip ve resim düzeyleri açısından Safevi saray yazmalarının zarafetine ulaşamazlar. Şiraz yazmalarının Safevi saray yazmalarıyla bire bir örtüşen tek unsuru, bazı yazmaların ciltlerinin lake tekniğinde bezenmiş dış kapaklarıdır. Ancak bunlar dahi taşıdıkları Şiraz tarzı deri iç kapaklar dolayısıyla, lake iç kapaklara sahip saray yazmalarının ciltleri kadar zarif ve etkileyici olamazlar.

  • 36 A.g.e, res. 310-312.

14Zengin bezemeli, lüks Şiraz yazmaları kimi zaman bir saray yazması olduğu hissini uyandırırsa da bunun nedeni, dönemin saray modasını, saray mekânlarını ve saray mensuplarının alışık oldukları mimari çevreyi yansıtmalarıdır. Abdurrahman Cami’nin Heft Evreng’inin 1580 yılı civarında Şiraz’da hazırlanan bir nüshasındaki havuz eğlencesi temalı resim buna iyi bir örnek oluşturur (TSMK R.911, y. 152a) (res. 14).36 Bu sahnede Şirazlı bir ustanın betimlediği havuz ve ortasındaki köşk ile bir İtalyan seyyahın zamanın Safevi başkenti Tebriz’de 16. yüzyıl saray yaşamına ilişkin bir tasviri birbiri ile tam tamına örtüşmektedir. Üstü kapalı bir terası olan iki katlı havuz köşkünün her iki katında da dört bir tarafını çepeçevre dönen açık galeriler bulunur. Üst katın küçük balkonu galeriye doğru taşar. Köşk havuz kenarına bir köprü ile alt kat balkonu da üst kata bir dış merdivenle bağlanır. Alt katın içinde yemek hazırlayan hizmetkârlar görülür. Köşkün etrafını çevreleyen havuzda da kayıkla gezen soylular yer alır.

  • 37 Ibn-i Isfendiyar (Baha al-Din Muhammed bin Hasan), Ta’rih-i Taberistan, A. İkbal (ed.), 2 cilt (Tah (...)

15Kaynaklar, içinde küçük bir havuz köşkü olan göl ya da havuzlardan söz eder. Bunlardan bir tanesi Mazenderan’da 1172-1206 yılları arasında hüküm sürmüş olan Bavendi Hüsam el-Devle Erdeşir’in bahçesinde içi balıklarla dolu bir yapay göl olduğunu ve bu gölün ortasındaki adacığın üstündeki köşke açılır-kapanır bir köprü ile ulaşıldığını belirtir.37 16. yüzyılda Safevi başkentini ziyaret eden İtalyan tacir, Tebriz’deki “Imareth alegeat [sic.]” isimli caminin avlusundaki çeşmeli bir havuzdan söz eder. Bu seyyahın sözle tarif ettiği Tebriz havuzu ile Şiraz Heft Evreng’inde resmedilen havuz birçok ortak özellik taşır.

16İtalyan tacir şöyle anlatır:

  • 38 Anonymous, A Narrative of Italian Travels in Persia, in the fifteenth and sixteenth centuries, Hakl (...)

[Tebriz’deki cami] “pek muazzamdır, amma orta yeri kapatılmış değildir... Yapının tam orta yerinde geniş bir pınar akar, lakin tabii menşei burada olmayıp insan eliyle buraya nakledilmiştir ve bir borudan gelen su keyfe binaen diğerinden dökülmektedir. Bu pınarın boyu yüz adım ve eni de pek geniştir; orta yerinde derinliği altı ayak olup burada en saf mermerden tamamıyla gomme olan altı adet ayak üzerinde güzelce bir platform yahut kaide inşa edilmiştir ki içi de dışı da oyulup süslenmiştir. Bina gayet kadim olmakla beraber bu kaide pek yeni kondurulmuş olup kaideden gelip düzlüğe intikal eden bir de köprü inşa edilmiştir. Bu pınarda, Sultan Şah İsmail’in hem küçüklüğünde hem de halen hizmetkârlarından dördü beşi ile binip gezdiği pek güzel bir de saltanat kayığı vardır kı bu da bucentaur’e [Venedik’teki dükalık kayıklarına] benzer.38

17Saray yaşantısını anlatan bu metin ve bunun bir Şiraz yazmasında bulunan tasviri, hem Şiraz yazmalarındaki bazı kompozisyonların saray çevresini en ince detaylarına kadar yansıttığını gösterir, hem de bu yazmaların saray yaşantısını kasten yansıtmaya çalıştıkları tezine destek verir. Bu döneme tarihlenen bazı başka Şiraz yazmalarında da bariz bir şekilde saray atmosferi ve yaşamının yansımaları görülür. Şiraz Heft Evreng’inde resmedilen havuzun ortasındaki köşkün mimari detaylarının büyük bir titizlikle çizilmiş olması, sadece bazı Şiraz yazmalarında görülen mimari betimlerin, hakkında çok az arkeolojik bulgu bulunan 16. yüzyıl Safevi mimarisine ilişkin ipuçları yakalamak açısından da değerlendirilebileceğini düşündürür.

  • 39 Uluç, Türkmen Valiler, res. 306.
  • 40 Dickson ve Welch, Houghton Shahnameh, 2: res. 3; Welch, Five Royal Safavid Manuscript, s. 35, res. (...)

18Safevi saray yaşamını yansıtmanın yanı sıra, Şiraz yazmalarındaki tasvirler Tebriz ve Meşhed’e özgü Safevi saray üslubunun izlerini de taşır. Bazı Şiraz betimlerinin özel olarak saray işi bir minyatürü model aldığı da görülür. Bunlar muhtemelen Şiraz’a göç eden ustalar, kimi resimli elyazmaları ya da taslaklar veya bunların tümü aracılığıyla ulaşmış olmalıdır. Nizami’nin Hamse’sinin 1585 civarına tarihlenebilen lüks bir nüshasındaki İskender’i yedi bilge ile konuşurken gösteren resim (TSMK A.3559, y. 398b), bu durumu yansıtan iyi bir örnektir (res. 15).39 İskender resmin merkezine yerleştirilmiş altıgen olarak betimlenmiş ancak genellikle sekizgen olduğu bilinen eyvanlı bir köşkte oturur. Köşkün üzerinde küçük bir kubbe bulunan bir çatı terası da vardır. Beş soylu İskender’in önündeki merkezi havuza bağlanan su kanalının iki yanında İskender’e doğru dar bir açı meydana getiren, birbirine simetrik iki sıra halinde otururlar. Köşkün kubbesi, arka duvardaki pencere ve kapı, tahtında oturan hükümdar, tahtın önündeki üç basamak, su kanalı ve buna bağlı süs havuzu resimde belirgin bir dikey eksen oluşturur. Köşkün arkasındaki bahçe duvarında da köşkün iki tarafına açılan birbirine simetrik iki kapı yer alır. Bu tür sekizgen bir yapı içinde bir oda ya da eyvan betimi 1580’li yılların Şiraz’ı için tamamen yeni bir olgudur ve hiç şüphesiz Safevi saray yazmalarındaki benzer örnekleri model alır. Bunlardan bir tanesi Şah Tahmasp’ın ünlü Şahname’sindeki Firdevsi’yi Gazneli Mahmud’un huzurunda gösteren resimde de karşımıza çıkar (y. 10a).40 Bu örnekte de köşkün eyvanında oturan hükümdar ve avludaki süs havuzunun iki yanında oturan şairler aynı şekilde düzenlenmiştir. Tebriz saray üslubundaki bu resimde kapılardan birinin içinden görülen bahçıvan bile Şiraz nüshasında da eksik değildir.

Resim 10

Resim 10

İlahi bir hükümdar hayal eden bir sufı, Gülistan ve Bostan, Sadi, 961 (1554) tarihli, Şah Tahmasp için Abdülvahhab el-Hüseyni el-Meşhedi tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.673, y. 41a. (Türkmen Valiler, res. 32)

Resim 11

Resim 11

Züleyhan’nın Yusuf’un ilgisini çekmeye çalışması, Gülistan ve Bostan, Sadi, 961 (1554) tarihli, Şah Tahmasp için Abdülvahhab el-Hüseyni el-Meşhedi tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.673, y. 300b. (Türkmen Valiler, res. 33)

  • 41 Simpson, Sultan Ibrahim Mirza’s Haft Awrang.
  • 42 A.g.e, res. 202 ve 203.

191580’li yıllarda Şiraz’da etkileri görülen bir diğer Safevi saray yazması da Şah Tahmasp’ın yeğeni Sultan İbrahim Mirza’nın 1554 ve 1565 yılları arasında Meşhed valiliği yaptığı dönemde hazırlanan Abdurrahman Cami’nin Heft Evreng’idir (Washington DC, Freer Gallery of Art 46. 12).41 Bu yazmanın resimlerinden, Yusuf’un kardeşleri tarafından atıldığı kuyudan Cebrail’in yardımıyla kurtulmasını konu alan sahnenin ana unsurları (y. 105a), aynı eserin 1575 civarına tarihlenen bir Şiraz nüshasındaki aynı temayı betimleyen resimde de tekrarlanır (TSMK H.751, y. 149a) (res. 16).42 Şiraz nüshasındaki sahne Meşhed kompozisyonunun kopyasıdır. Her iki resimde de Yusuf’un içine atıldığı kuyu, daha alışılmış merkezi konum yerine, resmin bir köşesinde yer alır. Her ikisinde de görülen kayalık arazide, resmin bir tarafında yer alan kayalar, öbür tarafındaki çınar ağacı ile dengelenir. Meşhed manzarasının ortasında ve solunda görülen üç çadır, Şiraz nüshasındaki sahnede sağ tarafta yer alan iki çadır halini almıştır. Her ikisinde de en öndeki çadırın önünde genç bir delikanlının çenesini okşayan bir adam, Meşhed nüshasında oğlandan bir testi alırken, Şiraz nüshasında ise sadece oğlanın elini tutarken betimlenmiştir. Desenli bir heybe ya da yastığa yaslanmış uyuyan turuncu kaftanlı genç ile odun toplayan bir adam da, Meşhed nüshasında sol tarafta, Şiraz nüshasında sağ tarafta olmak şartıyla, her iki sahnede de gözlemlenir. Kuyunun içinde Yusuf ve büyük bir bakraç tutan Cebrail görülür. Kuyunun ağzında sırtında matara taşıyan genç bir seyis Meşhed nüshasında bir eşeğin, Şiraz nüshasında ise bir atın önünde durmaktadır.

Resim 12

Resim 12

Davetsiz olarak bir meclise katılan bir sufı, Cülistan ve Bostan, Sadi, 961 (1554) tarihli, Şah Tahmasp için Abdülvahhab el-Hüseyni el-Meşhedi tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.673, y. 225b. (Türkmen Valiler, res. 36)

Resim 13

Resim 13

Sema eden bir derviş, Divan-ı Hafiz, 989-94 (1581-86) tarihli, Sultan Süleyman için Sultan Hüseyin b. Kasım et-Tuni tarafından Tun’da istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.986, y. 21b. (Türkmen Valiler, res. 35)

  • 43 A.g.e, res. 298.
  • 44 A.g.e, res. 299; Norah M. Titley, Miniatures from Persian Manuscripts: A Catalogue and Subject Inde (...)
  • 45 Uluç, Türkmen Valiler, res. 230.
  • 46 Filiz Çağman ve Zeren Tanındı, Topkapı Sarayı Müzesi İslam Minyatürleri (İstanbul: Tercüman Kültür (...)

201580’li yılların Şiraz yazmalarında sadece Tebriz ve Meşhed Safevi saray üsluplarındaki betimlerin değil, daha önceki hanedanların dönemlerinde ortaya çıkmış olan saray üsluplarındaki sahnelerin de model olarak kullanıldığı görülür. Abdurrahman Cami’nin Yusuf ve Züleyha adlı eserinin 1580’li yıllarında yapılmış bir Şiraz nüshasındaki Hazreti Muhammed’in Miraç’ını gösteren resim buna tipik bir örnek teşkil eder (TSMK H.1084, y. IIa) (res. 17)43 Bu sahnede Hz. Muhammed olağan Miraç sahnelerindeki gibi, insan kafalı ama değişik hayvanların vücut kısımlarından oluşmuş gövdesi olan bineği Burak’ın üstünde, bulutların arasında, önünde duran Cebrail’e doğru ilerlerken görülür. Ancak, sahnenin alt kısmında da bir Kâbe tasviri yer alır. Bu tür bir Kâbe tasvirinin üst kısmında resmedilen Miraç sahneleri daha seyrek olarak kullanılan kompozisyonlardır. Bu resmin günümüze erişmiş bilinen en eski örneği Timuri Şehzadesi İskender Mirza’nın Şiraz valisi olduğu yıllarda hazırlanmış 813-14 (1410-11) tarihli bir şiir mecmuasında bulunur (Londra British Library, Add.27261, y. 6a).44 Bunu takip eden örnek ise, gene bir saray yazması olan Nizami’nin Hamse’sinin 866-81 (1461-76) tarihli bir nüshasında yer alır (TSMK H.761, y. 4b) (res. 18).45 Bu eserdeki Timuri devrinde Herat’ta yaygın olan üslupta yapılmış resimler, bu yazmanın bu şehirde resimlenmeye başladığını, ancak daha sonra, muhtemelen Herat’ın 1458’de Karakoyunlular tarafından işgali ile, o dönemde Şiraz valiliği yapmakta olan Karakoyunlu Şehzadesi Pir Budak b. Cihan Şah b. Kara Yusuf’un eline geçtiğine işaret eder. Eserin 866 (1461) tarihli ilk ketebesinde hattat Şeyh Mahmud Pir Budaki’nin ismi yer alır. Şeyh Mahmud’un esere katkısı, hamisi Pir Budak’ın 1460 yılından olduğu yıl olan 1466’ya kadar Bağdad’ta geçirdiği dönemde yaptığı küçük bazı eklemeler olmalıdır. Eser, daha sonra, 1471-78 yılları arasında Şiraz valiliği yapan Akkoyunlu Şehzadesi Halil Sultan b. Uzun Hasan’ın kütüphanesine girmiştir. Eserin sonundaki ketebede hattat Fahrettin Ahmed’in adı ve 881 (1476) tarihi yer alır. Ayrıca, hattat bu eserin Sultan Halil’in emriyle Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan için hazırlandığını belirtir. Sultan Halil bu tarihte Şiraz’da valilik yapmakta olduğu için, 1476 tarihini taşıyan bu yazmanın bu şehirde tamamlanmış olduğu anlaşılır.46

  • 47 Ivan Stchoukine, Les Peintures des manuscrits safavis de 1502 à 1587 (Paris: P. Geuthner, 1959), re (...)
  • 48 Filiz Çağman, “Topkapı Sarayı Müzesi Hazine 762 no.lu Nizâmî Hamsesi’nin Minyatürleri,” yayınlanmam (...)
  • 49 Basil W. Robinson, Ernst J. Grube, G.M. Meredith-Owens ve Robert W. Skelton, Islamic Painting and t (...)
  • 50 Çağman, “Hazine 762 no.lu Nizâmî Hamsesi’nin Minyatürleri,” s. 29-30; Çağman ve Tanındı, Topkapı Sa (...)

21Peygamberin Mirac’ını bir Kâbe tasvirinin üzerinde betimleyen üçüncü örnek Timuri Sultanı Hüseyin Mirza’nın Herat’ta saltanat sürdüğü dönemde, bu şehrin ünlü sanatçısı Bihzad’ın üslubunda canlandırılmıştır. Söz konusu resim Nizami’nin Hamsesinin 900 (1494-95) tarihli bir nüshasında yer alır (Londra British Library, Or.6810, y. 5b).47 Dördüncü ve son örnek ise gene Nizami’nin Hamse’sinin Akkoyunlu hükümdarları için hazırlanmış ve Sultan Yakub Bey Nizamisi olarak tanınan nüshasından (TSMK H.762) çıktığı bilinen48 ve bugün Londra’daki Keir koleksiyonunda yer alan bir minyatürde görülür.49 Eser, Sultan Halil b. Uzun Hasan Akkoyunlu için Şiraz’da, bu şehrin valiliği görevinde bulunduğu 1471-78 yılları arasındaki dönemde resimlenmeye başlanmış olmalıdır. Halil, Uzun Hasan’ın 1478 yılındaki ölümünden sonra birkaç ay süreyle Tebriz’de Akkoyunlu Sultanı olarak tahta çıkmıştır. Ancak, kısa bir süre sonra kardeşi Yakub Bey, Sultan Halil’i öldürtüp, yerine Akkoyunlu tahtına kendisi çıktığında, Halil’in Şiraz’dan Tebriz’e naklettiği kitap atölyesi ile birlikte bu Nizami nüshasını da ele geçirmiş olmalıdır. Eserin üçüncü mesnevisi olan Leyla ile Mecnunun sonundaki ilk ketebesi Halil’in Şiraz valisi bulunduğu döneme rastlayan 880 (1475-76) tarihlidir ve ünlü hattat Abdülrahim b. Abdülrahman tarafından yazıldığını gösterir. Sanatçının bu ketebede kullandığı el-Sultani unvanı, 1478-79 yılındaki ölümüne kadar hamiliğini yapan Sultan Halil’e ithafen kullanılmış olmalıdır.50

Resim 14

Resim 14

Havuzda sandal sefası, Heft Evreng-i Cami, 1580 civarı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, R.911, y. 152a. (Türkmen Valiler, res. 310)

Resim 15

Resim 15

İskender’in yedi bilgeyle meclisi, Hamse-i Nizami, 1585 civarı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, A.3559, y. 398b. (Türkmen Valiler, res. 306)

  • 51 Çağman, “Hazine 762 no.lu Nizâmî Hamsesi’nin Minyatürleri,” s. 20.
  • 52 Priscilla Soucek, “Sultan Muhammad Tabrizi: Painter at the Safavid Court,” Persian Masters: Five Ce (...)
  • 53 Priscilla Soucek, “‘Abd-al-Rahim b. ‘Abd-al-Rahman Khwarazmi,” Encyclopœdia Iranica, Ehsan Yarshate (...)

22Eserin son bölümü olan İkbalname-i İskenderi’nin sonundaki ikinci ketebede ise Halil’in kardeşi Sultan Yakub’un saltanat dönemine rastlayan 886 (1481) tarihinde Tebriz’de tamamlandiği yazılıdır.51 Hattat Abdülrahim’in bu ketebede kullandığı unvan olan el-Yakubi’den sanatçının bu yıllarda Akkoyunlu Sultanı Yakub’un hizmetinde olduğu anlaşılır. Daha sonra eklenmiş olan kısımda ise oldukça karmaşık ve anlaması güç bir dille eserin hakkında ek bilgiler verilir. Buna göre, Timurlu şehzadesi Babur Mirza için başlanan esere, ilk önce Pir Budak Karakoyunlu, daha sonra da Enisi olarak bilinen hattat Abdülrahim tarafından Akkoyunlu şehzadesi Halil için devam edilmiş, ancak Safevi başkenti Tebriz’de, üst düzey bir yetkili tarafından I. Şah İsmail’e sunulmak üzere tamamlattırılmıştır.52 Zamanın yazarları Kadı Ahmed, Dust Muhammed ve Sam Mirza’nın her biri Enisi lakabını kullanan hattat Abdülrahim b. Abdülrahman Horazmi ile Sultan Yakub’un arasında yakın bir bag bulunduğuna işaret ederler.53 Bu yazmadan çıkarılmış olan Mirac betiminde sol alt köşedeki küçük bir yapının üstünde okunan 910 (1505) tarihi ise, bu sahnenin Safevi döneminde tamamlanmış olduğunu gösterir.

  • 54 Uluç, Türkmen Valiler, res. 298.

231580’li yıllarda Şiraz’da resimlenen Yusuf ve Züleyha yazmasındaki Mirac resmi (TSMK H.1084, y. 11a)54 daha önceki Timuri, Türkmen ve nihayet erken Safevi dönemi saraylarında hazırlanmış olan Mirac sahnelerinin ikonografisini tekrarlar. Şiraz bu yıllarda Türkmen Zülkadir aşiretine bağlı bir vali tarafından yönetilmekteydi. 1580’li yıllarda Şiraz’da betimlenen bu Mirac sahnesi, seçtiği modellerle İskender Sultan’ın Şiraz’daki erken Timuri devri sarayında, Pir Budak’ın Şiraz ve Bağdat’taki Karakoyunlu sarayında, yine Şiraz ve Tebriz’deki Sultan Halil ve Yakub’un Akkoyunlu sarayında, Sultan Hüseyin Baykara’nın Herat’taki geç Timurlu devri sarayında ve son olarak da Şah İsmail’in saltanatının başlarında Tebriz’deki Safevi sarayında görülen bu ikonografiyi, yıllar sonra Türkmen Zülkadir aşiretinden bir valinin yönettiği bir taşra şehri olan Şiraz’daki kitap atölyelerine kadar taşır. Model olarak seçilen dört Mirac sahnesinden üçünün ise Şiraz’da hazırlanan yazmaların saray kalitesinde olduğu dönemlerde, Şiraz’da valilik yapan soylular için hazırlanan yazmalarda görülmesi bir tesadüf olmamalıdır.

Resim 16

Resim 16

Yusuf un kuyudan kurtarılması, Heft Evreng-i Cami, 1575 civarı, Hidayetullah el-katib tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi, H.751. (Türkmen Valiler, res. 202)

  • 55 A.g.e, s. 469-500; Lâle Uluç, “Ottoman Book Collectors and Illustrated Sixteenth Century Shiraz Man (...)
  • 56 Louise Marlow, “A Persian Book of Kings: The Peck Shahnameh,” Princeton University Library Chronicl (...)

24Şiraz yazmalarının üzerine daha sonra yazılmış kayıtlar ve basılmış mühürlerden bu eserlerin hem Safevi, hem de Osmanlı saray elitlerinin kütüphanelerine girdiği anlaşılmaktadır.55 Bunların en önemlilerinden bir tanesi olan Firdevsi’nin Şahname’sinin Şiraz’da 998 (1589-90) tarihinde hazırlanmış lüks bir nüshasının (Princeton University Library, Persian 1) arka yan kâğıdındaki nottan, eserin Safevi hanedanı üyesi bir kişiye ait olduğu anlaşılır.56 Bu nota göre, bu kitap daha sonra, Golkonda hükümdarı Abdullah Kutb Şah’ın (1626-72) Safevi Şahi Safi’ye gönderdiği elçisi Hayrat Han tarafından İsfahan’da bulunduğu 1040 (1631) yılında Gilan Hanı Ahmed Han’ın kızı ve Şah Abbas’ın eşi olan kişiden 55 tumana satın alınmıştır.

  • 57 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 181-87, 332-33 ve 339.
  • 58 Bekir Kütükoğlu, Osmanlı - İran Siyasi Münasebetleri (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1962), s. (...)
  • 59 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi Abbasî, 1: 219.
  • 60 Marlow, “The Peck Shahnameh: Manuscript Production in Late Sixteenth-Century Shiraz,” s. 241-42, Ma (...)

25998 (1589-90) tarihli Şiraz Şahname’sinin ketebesinde bir hami ismi bulunmaması eserin ancak tamamlandıktan sonra Ahmed Han ya da kızı tarafından satin alınmış olduğuna işaret eder. Şah Tahmasp’ın desteği ile Gilan’ı yönetmeye başlayan Ahmed Han daha sonra gözden düşmüş ve Şiraz yakınındaki İştahr’da hapsedilmiştir. Burada on yıl geçirdikten sonra, Şah Muhammed Hüdabende’nin (1578-87) tahta çıkışının ardından, yeni Şah’ın karısının akrabası olduğu gerekçesi ile serbest bırakılmış ve Gilan eyaletinin valisi tayin edildiği gibi, Şah Tahmasp’ın kızlarından Meryem Sultan Begüm ile evlendirilmiştir.57 Ancak 1592 yılında, I. Şah Abbas’ın saltanatı sırasında yeniden başkaldırıp Osmanlılar ile askeri bir ittifak kurmak istemiş, fakat Safevi orduları ile yaptığı muharebeyi kaybedince, tüm maiyetini terk edip Şirvan’a kaçmıştır.58 Safevi soyundan olan eşi ve kızı ise Safevi ordugâhına götürülerek hanım sultanlara gösterilen saygınlıkla karşılanmış ve yaşamlarının geri kalan kısmını Safevi sarayında geçirmişlerdir.59 Bu yazmadaki nota göre, Şah Abbas daha sonra Ahmed Han’ın kızlarından birini eş olarak almıştır.60

Resim 17

Resim 17

Mirac, Yusuf ve Züleyha, Cami, 1585-90 civarı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.1084, y. 11a. (Türkmen Valiler, res. 298)

Resim 18

Resim 18

Mirac, Hamse-i Nizami, 866 (1461) tarihli, Şeyh Mahmud Pir Budaki tarafından Tun’da istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.761, y. 4b. (Türkmen Valiler, res. 300)

  • 61 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 182-83, 219, 332-33.
  • 62 Anthony Welch, Artists for the Shah (New Haven: Yale University Press, 1976), s. 62.
  • 63 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 262-63, 272 ve 281.
  • 64 Dickson ve Welch, Houghton Shahnameh, 1: 239a, n. 2. Yazarlara göre, Hazar bölgesindeki Gilan ve Me (...)
  • 65 Dickson ve Welch, Houghton Shahnameh, 1: 256b, n. 1. Ernst Grube, “Miniatures in İstanbul Libraries (...)

26Gilan hanı Ahmed Han, Şah Abbas’ın annesi ve Şah Muhammed Hüdabende’nin karısının akrabası olup çocuk yaştan itibaren Şah Abbas’ın dedesi ve Şah Muhammed Hüdabende’nin babası Şah Tahmasp’ın sarayında eğitim görmüş, bu Şah’ın kızlarından birisiyle evlenmiştir.61 Zamanın yazarı Sadiki Bey’in saray şairlerinin biyografilerini yazdığı tezkiresi Mecmuatü’l Havas’a göre önemli sayılabilecek bir sanat hamisi olan Ahmed Han’ın sarayında, muhtemelen Sadiki Bey’in de aralarında olduğu üç şair ve bir tarihçi bulunuyordu.62 Şah Abbas’ın saray tarihçisi İskender Münşide, önceleri Safevi sarayında bulunup daha sonra Ahmed Han’ın hizmetine giren bir hattat, bir doktor ve bir müzisyenden söz eder.63 Dickson ve Welch’e göre Ahmed Han, Gilan eyaletinde bulunan Lahican’da Kar-Kiya olarak bilinen ve 15. yüzyıl sonları ile 16. yüzyıl süresince birçok sanatçıya hamilik etmiş yerel bir seyyid hanedanından olmalıdır.64 Hatta gene bu yazarların tahminine göre günümüzde özel bir koleksiyonda bulunan bir ejderha deseni de Ahmed Han için yapılmış olabilir, çünkü resmin üzerindeki Mir Seyyid Muhammed nakkaş tarafından yazılmış nota göre, bu desen Ahmed Han Hüseyni isminde bir kişinin sarayında mütevazı bir hizmetkâr olan bu sanatçı tarafından yapılmıştır.65 Ancak bu resmin üzerinde bir tarih bulunmadığı için bunu kesin olarak kabul edebilmek mümkün değildir.

  • 66 Çağman ve Tanındı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Minyatürlü Yazmalar Kataloğu (yayına hazırlanm (...)
  • 67 Çağman ve Tanındı, Topkapı Sarayı Müzesi İslam Minyatürleri, kat. no. 105; Simpson, Sultan Ibrahim (...)
  • 68 Ancak bu hattat, tüm yaşamını Herat’ta geçirmiş ve son Timuri hükümdarı Hüseyin Mirza’nın (1470-150 (...)
  • 69 TSMK R.1520 ile ilgili kısa bir not için bkz. Çağman ve Tanındı, Topkapı Sarayı Müzesi İslam Minyat (...)

27Şiraz yazmalarının yan kâğıtlarına düşülmüş notlardaki bir başka Safevi ismine de 971 (1563) tarihli bir Şiraz Firdevsi Şahnamesi’nin (TSMK H.1477) mülkiyet kaydında rastlanır. Nottan, bu Şiraz elyazmasının daha Osmanlı padişahının hazinesine girmeden önce Rüstem b. Ahmed Şirvani’ye ait olduğu anlaşılır. Aynı kişinin ismi yine Topkapı Sarayı Kütüphanesi’nde bulunan resimli üç Safevi yazmasının daha ön yan kâğıtlarındaki kayıtlarda görülür.66 Rüstem b. Ahmed Şirvani’nin tam olarak kim olduğunu tespit etmek mümkün olamadıysa da, zevk sahibi bir kitap koleksiyoncusu olduğu anlaşılmaktadır. Sözü edilen bu üç yazmadan birincisi, Muhammed Gazali Meşhedi’nin Nakş-ı Badî’sinin 982 (1574) tarihli bir nüshasıdır.67 Bu eser zamanın en önemli hamisi Sultan İbrahim Mirza için Sebzavar’da hattat Sultan Muhammed Handan tarafından istinsah edilmiştir.68 İbrahim Mirza, güçlü amcası Şah Tahmasp tarafından 1567 yılında vali olarak gönderildiği Sebzavar’da, sonradan Rüstem b. Ahmed Şirvani’nin sahip olduğu Nakş-ı Badî nüshasının tamamlandığı 1574 yılına kadar görevde kalmıştır. Rüstem bin Ahmed Şirvani’nin mülkiyet kaydını taşıyan diğer iki yazma da Yezdi’nin Timurname’sinin 1570 civarına tarihlenebilen bir nüshası (TSMK R.1520) ile Abdurrahman Cami’nin Selman ve Absal’ının 1590 civarına tarihlenebilen bir nüshasıdır (TSMK R.915).69 Her iki eser de dönemlerinin Safevi başkentlerinde yaygın olan resim üsluplarında minyatürlerle süslenmiştir. Bu açıdan bakıldığında, bu kişinin kütüphanesinde bir de Şiraz yazması bulunması kayda değer.

28Hem Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi’nde bulunan belgelerden, hem de gene aynı müzenin kütüphanesinde bulunan İran eserlerinden, aydın Osmanlı bürokratlarının zengin malzemeler kullanılarak hazırlanmış resimli yazmalarının koleksiyonunu yapmaya oldukça meraklı oldukları anlaşılmaktadır. Topkapı Sarayı Arşivi’ndeki içinde kitap isimleri bulunan neredeyse her listede, İranlı yazarlara ait eserlerin isimleri de görülür. Saray kütüphanesinde ise yaklaşık iki yüz adet resimli 16. yüzyıl İran yazması vardır ve bunların nerede ise yarısı Şiraz kökenlidir. İran klasiklerinin bu yüzyılda hazırlanmış nüshalarına bakıldığında ise bu oran daha da yükselir ve bu gruptaki eserlerin yaklaşık yüzde altmışnın Şiraz atölyelerinden çıkmış olduğu görülür. Topkapı Sarayı Müzesi koleksiyonundaki resimli 16. yüzyıl Safevi yazmalarının yaklaşık yüz tanesinin üzerinde, eserin Osmanlı sarayı hazinesine girmeden önce Osmanlı yönetici sınıfı mensuplarına ait olduğunu belirten ipuçları (not, kayıt ve mühür gibi) bulunur. Sözü edilen yüz eserin ise yine ellisi Şiraz kökenlidir.

Resim 19 & 20

Resim 19 & 20

Takdim tasviri, muhtemelen zincire vurulmuş Züleyha ve hizmetkârları, Hamse-i Nizami, 999-1000 (1591) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.749, y. 2a. (Türkmen Valiler, res. 330)
Takdim tasviri, Rüstem bir hükümdarın huzurunda, Hamse-i Nizami, 999-1000 (1591) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.749, y. 1b. (Türkmen Valiler, res. 330)

Resim 21

Resim 21

Cilt dış kapağı, Hamse-i Nizami, 999-1000 (1591) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H. 749. (Türkmen Valiler, res. 327)

Resim 22

Resim 22

Cilt dış kapağı, Düvelrani ve Hızır Han, Hüsrev Dehlevi, 992 (1584-85) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.684. (Türkmen Valiler, res. 342)

  • 70 Lâle Uluç, “Vezir-i azam Sinan Paşa’dan gelen kitabdır - sene 999” Gelenek, Kimlik, Bireşim, Kültür (...)
  • 71 İsmail H. Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, 5 cilt (İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1947), (...)

29Sonradan eklenen bu notlar Yemen Fatihi olarak bilinen Sinan Paşa’nın Safevi dönemi resimli Şiraz yazmalarına sahip olduğunu gösterir.70 III. Murad (1574-95) ve oğlu III. Mehmed’in (1595-1603) saltanatları sırasında, 1579’dan 1596 yılındaki ölümüne kadar beş dönem sadrazamlık yapmış olan Sinan Paşa, 16. yüzyılın dördüncü çeyreğinde yaşayan en üst düzey, zengin ve güçlü Osmanlı bürokratlarındandı. 1596 yılında padişah fermanı ile öldürtüldükten sonra tüm mal varliği devlete intikal etmiştir.71 Topkapı Sarayı koleksiyonundaki beş adet 16. yüzyıla ait resimli Şiraz yazmasının da Sinan Paşa’dan devlete intikal ettiği anlaşılır.

  • 72 Uluç, Türkmen Valiler, res. 100, 106.
  • 73 Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Defter 34, y. 35a; bkz. Filiz Çağman, “Selçuk-Osmanlı,” Çağlarboyu An (...)

30Yazmaların üzerinde bulunan sonradan eklenmiş notlar, Osmanlı hanedan mensuplarının kişisel kütüphanelerinde de Şiraz yazmalarının bulunduğunu gösterir. Buna verilebilecek en çarpıcı örnek Nizami Hamse’sinin her ikisi de Şiraz’da üretilmiş 945-47 (1538-40) ve 941 (1540) tarihli iki nüshasıdır (TSMK H.758 ve H.755).72 Bu iki yazmanın da arka yan kâğıtlarında “Merhume Şah Sultan” yazısı bulunur. Şah Sultan, I. Selim’in kızı ve Kanuni Sultan Süleyman’ın kız kardeşidir. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi’nde kayıtlı bir belge bu iki Nizami nüshasının Şah Sultan’ın ölümünden sonra eser başına elli altın ödenerek saray hazinesine dahil edildiğini belirtir.73

  • 74 Uluç, Türkmen Valiler, res. 23-25, 157-59, 188, 207, 214, 297, 303, 306, 313-14.
  • 75 Notun metni: fi 8 Safer [10]95 (1684) muhallefat-ı vezir-i a‘zam Mustafa Paşa.

31Şiraz yazmalarının Osmanlı topraklarına akışı, 1590 yılında imzalanan Osmanlı-Safevi barış antlaşmasının ardından yavaşlamış, 16. yüzyılın sonuna gelindiğinde de sona ermiştir. Ancak bu eserler Osmanlı topraklarında el değiştirmeye devam etmişlerdir. Nizami’nin Hamse’sinin Şiraz’da 1585 yılında tamamlanmış ve son derece zengin malzemeyle hazırlanmış lüks bir nüshasının ön yan kâğıdındaki nottan, yazmanın bir zamanlar 17. yüzyıl Osmanlı sadrazamları arasında en güçlülerinden birisi ve aynı zamanda dönemin Osmanlı sultanının da damadı olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’ya ait olduğu anlaşılır (TSMK A.3559).74 Yazmanın üstündeki, kitabın [10]95 (1684) yılında Mustafa Paşa’nın muhallefatından geldiğini belirten mülkiyet kaydı, Paşa’nın 1683 yılında padişah fermanıyla öldürülmesinden kısa bir süre sonramal varlığının saraya intikal etmiş olduğunu gösterir.75

  • 76 Mustafa ‘Ali, Cami’u’l-buhur der Mecalis-i Sur, 994 (1585-86) (TSMK B.203, y. 24b-36b); Mustafa ‘Âl (...)

32Diğer taraftan içindeki notlardan Şiraz’da hazırlanan yazmaların yönetici konumundaki elit kesim ve hatta Safevi şahları tarafından diplomatik amaçlı hediyeler olarak da kullanıldığı ve sultanlara sunulduğu da anlaşılmaktadır. Şiraz üslubundaki bu eserlerden birisi 970 (1562-63) tarihli bir Emir Hüsrev Dehlevi Hamse’sidir (TSMK H.794). Diğeri ise Cami’nin Yusuf ile Züleyha’sının yaklaşık 1575 yılına tarihlenebilecek bir nüshasıdır (TSMK H.727). Her ikisinin de ön yan kâğıtlarında bulunan 990 (1582) tarihli “Şah’dan gelen kitaptır” notundan, bu yazmaların Şehzade Mehmed’in 1582 yılında yapılan ve kutlamaları 52 gün devam eden sünnet törenine katılmak üzere İstanbul’a gelen Safevi elçisi İbrahim Han tarafından sultana sunulmak üzere, Safevi şahı Muhammed Hüdabende tarafından gönderildiği bilinen on sekiz kitabın arasında bulundukları belirlenmiştir.76

  • 77 Uluç, Türkmen Valiler, res. 244-245. Ananda K. Coomaraswamy, Les Miniatures Orientales de la Collec (...)
  • 78 Coomaraswamy, Collection Goloubew, s. 61-62, res. LVI ve LVII; A. Welch, Calligraphy, s. 98.
  • 79 Uluç, Türkmen Valiler, res. 368-369 ve 370.
  • 80 Bu mısraların Fransızca tercümesi için bkz. Coomaraswamy, Collection Goloubew, s. 61-62.
  • 81 Lâle Uluç, “A Persian Epic, Perhaps for the Ottoman Sultan,” Metropolitan Museum Journal 29 (1994): (...)
  • 82 Selaniki, Tarih-i Selaniki, 1: 146.

33Zengin malzeme kullanılarak hazırlanmış gösterişli Şiraz yazmaları Osmanlılara verilebilecek diplomatik hediyeler arasında en makbulleriydi. 16. yüzyılda Osmanlı topraklarına çeşitli nedenlerle yollanan Safevi elçilerinin sayısının oldukça fazla olması, bu tür lüks kitaplara olan talebi arttırmış olmalıdır. Hatta bazı yazmaların belli bir zamanda hediye edilebilmeleri için kimi zaman aceleyle tamamlandıklarını veya daha albenili bir görünüm verilmek için gayret sarf edildiğini söyleyebiliriz. Minyatürlü yaprakları çikarılarak değişik koleksiyonlara dağılmış bir Şahname-i Firdevsi nüshasının metninin Boston’daki son iki sayfası ve karşılıklı sayfalara yerleştirilmiş bitiş tasvirinde de bu yazmanın bir Osmanlı sultanına hediye edilmek üzere hazırlandığına işaret eden bazı kanıtlar bulunur (Boston Museum of Fine Arts 14.691-14.692).77 Metnin sonundaki ketebe eserin istinsahının tamamlandığı 970 (1562) tarihini verir. Ancak eserin boyutlarını büyütmek için eklenen vassalelerin üzerine, tezhipli kartuşlar içine yazılmış olan ikinci ketebesinde eserin vassale, tezhip ve resimlerinin eklendiği tarih olarak 991 (1583) yılı verilmiştir.78 Karşılıklı çift sayfa üzerine yerleştirilmiş bitiş tasviri de yazmanın yeni boyutlarına uygun olarak 1583 yılında esere eklenmiştir. Resimde, soylu ve muzaffer bir komutanın ordusunun başında, halkın tezahüratı eşliğinde bir şehre girişi betimlenmiştir. Ancak, hem ordusunun başındaki kumandanın, hem de askerlerinin kıyafetleri ve serpuşları, Osmanlı üniformalarını belli belirsiz anımsatan tuhaf bir tarzdadır. Özellikle askerlerin serpuşları Osmanlı yeniçeri başlıklarını andırır.79 Bitiş tasvirinin üstüne boydan boya yazılmış övgü mısralarının da bir şaha değil de bir sultana hitaben yazılmış olmaları,80 bu yazmanın bir kitap tutkunu olan Osmanlı sultanı III. Murad’a hediye edilmek üzere büyütülüp zengin süslerle bezendiğini düşündürür.81 Eserin ihtişamının arttırıldığı 1583 yılı da önemli bir tarihtir, zira bundan sadece bir yıl sonra Osmanlı başkenti İstanbul’a ulaşan Safevi elçisi İbrahim Han, Şah Muhammed Hüdabende’nin barış talep eden mektubunu Sultan III. Murad’a sunmuştur.82 Şimdi maalesef minyatürlü sayfaları ayrılıp değişik müzelere dağılmış olan bu muhteşem Firdevsi Şahname’si şüphesiz bu maksada çok uygun bir hediye olmalıydı.

  • 83 Uluç, Türkmen Valiler, res. 327-337. Uluç, “vezir-i azam Sinan Paşa’dan gelen kitabdır - sene 999.”

34Osmanlı sarayı koleksiyonuna girmeden önce Sadrazam Sinan Paşa’ya (öl. 1596) ait olduğu bilinen Nizami Hamse’sinin Şiraz’da yapılmış 999-1000 (1591) tarihli bir nüshası (TSMK H.749) da aceleyle büyütülüp zenginleştirilmiş olduğunu gösteren bazı özellikler taşır.83 Eserin istinsahı tamamlandığında mütevazı boyutlu bir yazma olduğu, ancak sonradan vassale tekniğiyle eklenmiş zamanın modasına uygun pembe renkli sayfa kenarlarıyla boyunun büyütülüp 39 santimetreye ulaştırılarak zamanın gösterişli yazmalarının boyuna getirildiği anlaşılır. İçindeki on sekiz adet minyatür metin arasında yer alır ve yazmanın istinsahının tamamladığı yıllarda yaygın olan üsluptadır. Bunlar eserin yeni boyutlarına kıyasla çok küçük kalırlar. Ancak, bu esere Şah Abbas döneminde (1590-1613) eklenmiş ve kitabın boyutunu büyüten pembe renkli sayfa kenarları ile aynı zamanda karşılıklı sayfalar üzerine düzenlenmiş başlangıç ve bitiş tasvirleri, metnin başına tezhipli bir çift sayfa ve eserdeki altı ketebenin etrafındaki boşluklara insan figürleri de içeren mürekkep resimleri eklenmiştir.

  • 84 A.g.e, res. 330-331 ve 335.
  • 85 A.g.e, res. 330 ve 332.
  • 86 A.g.e, res. 331.

35Ketebe sayfalarındaki mürekkep resimlerinin dışında kalan eklemelerin tümünün üslup özellikleri bunların Şiraz’da yapıldığına açıkça tanıklık eder. Yazmanın boyutlarının büyütülmesi sırasında eklenen ve Şiraz üslubunda oldukları bir bakışta anlaşılabilen takdim ve bitiş tasvirleri bu eser için özel olarak yapılmak yerine, mevcut malzemeden seçilmiş olmalıdır. Her biri farklı ebatlarda olan bu dört tasvir aynı boyutlarda iki çift resim oluşturacak şekilde büyütülmüş, yazmanın başlangıç ve bitişinde karşılıklı sayfalara yerleştirilmiş ve etraflarına çerçeve tezhip yapılarak sayfaların bir bütünlük göstermesi sağlanmıştir.84 Tasvirlerdeki olaylar da Nizami’nin Hamse’sindeki konulardan seçilmediği gibi, olağan takdim ve bitiş tasvirlerinde sıklıkla görülen, saray eğlencesi ya da bir soylunun avlanması gibi jenerik saray konularından da değildir. Örneğin, takdim tasvirinin sol sayfası Nizami’nin Hamse’sinin başına eklenmiş olmasına rağmen Abdurrahman Cami’nin Yusuf ile Züleyha’sında anlattığı şekilde, zincire vurulmuş Züleyha’yı etrafında hizmetkârlarıyla betimler (res. 19).85 Tasvirin sağ sayfasında ise bir hükümdarın huzurunda oturan, kaplan derisi kaftanlı ve leopar başlığıyla kolayca tanınan Rüstem, bu resmin Firdevsi’nin Şahname’sinin bir nüshası için hazırlanmış olduğunu gösterir (res. 20).86

  • 87 A.g.e, res. 327.
  • 88 A.g.e, res. 342-343.
  • 89 A.g.e, res. 328.

36Eserin zengin malzemeyle bezeli seçkin bir yazma haline getirilmesi için geçirdiği değişikliklerden en göz alıcısı ise, yeni boyutlarına uygun ve son derece kaliteli yapılmış, dış yüzleri lake tekniğinde bezeli cildidir (res. 21).87 Emir Hüsrev Dehlevi’nin Duvalrani ve Hızır Han’ının Safevi saray üslubunda yapılmış 992 (1584-85) tarihli bir nüshasının gene saray işi cildinin lake tekniğinde bezeli dış kapaklarıyla (TSMK H.684) (res. 22)88 yakın bir benzerlik sergileyen cildi sayesinde bu Şiraz yazmasının kapakları açılmadan bir saray yazması olmadığını anlamak oldukça zordur. Ancak, bu saray işine tıpatıp benzeyen lake tekniğinde bezemeli dış kapaklara sahip cilt, 16. yüzyılın ikinci yarısında Şiraz’da yapılan tüm dltlerde bulunan tipik Şiraz işi deri iç kapaklara sahip olduğundan,89 Şiraz ürünü olduğu anlaşılır.

37Ön yan kâğıdında Sinan Paşa’nın mülkiyet kaydı olan bu Nizami Hamse’si istinsahının tamamlandığı 1591 yılıyla Sinan Paşa’nın 1596 yılındaki ölümü arasındaki sürede eklemeler yapılarak daha gösterişli bir hale sokulmuş olmalıdır. Bu değişikliğin nedenini kesin olarak belirlemek imkânsız olmasına rağmen, dönemin Osmanlı sadrazamına sunulmak ya da satılmak amacıyla, saray beğenisine uygun görünümde bir yazmaya acilen ihtiyaç duyulup, böyle bir talebi kısa bir süre içinde karşılayabilecek olan Şiraz atölyelerine başvurulmuş olduğu düşünülebilir.

  • 90 A.g.e, res. 354, 356, 358, 359-360.

38Osmanlı yazılı kaynaklarından da, zengin bezemeli lüks yazmaların Safevi elçileri tarafından Osmanlı sarayına getirilen itibarlı hediyeler arasında olduğu anlaşılır. Dönemin Osmanlı tarihlerinde ya da arşiv belgelerindeki hediye listelerinde her zaman kitap isimleri bulunmaz, ancak eğer kitap hediye getirilmişse, bu listelerde her zaman isimleri listenin en başında yer alır. En baştaki Kuran nüshalarını diğer kitaplar izler. Resimli Osmanlı tarih yazmalarında sıkça görülen Safevi şahının yolladığı hediyeleri sultana sunan elçilik heyetlerini betimleyen tasvirlerde de uzun bir sıra halinde hediyeleri taşıyan görevlilerin en başındakilerin ellerinde büyük ve zengin bezemeli ciltleriyle kitaplar dikkati çeker.90

  • 91 Iskandar Munshi, Tarikh-i Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 207. Muhammad Mirza 1537’den itibaren ismen Herat (...)

391570 ve 1580’li yıllarda Şiraz’da hazırlanan bu resimli ve zengin bezemeli kitapların Osmanlı ve Safevi saray çevrelerinin talebini karşılamayı amaçladığı tezi, 1570-90 yılları arasında gerçekleşen iki önemli olay tarafından desteklenir. Bunlardan birincisi, daha sonra Safevi Şahı Muhammed Hüdabende olarak Safevi tahtına çıkacak Muhammed Mirza’nın (1578-87), 1572 yılında Şiraz valisi olarak bu şehre gelip, tahta çıktığı 1578 yılına kadar Şiraz’da yaşamasıdır.91 Muhammed Mirza’nın Şiraz valiliği her ne kadar sadece isimde kalmış ve bu makamın gerektirdiği görevler zamanın Zülkadir liderleri tarafından yerine getirilmişse de, şehirde yaşayan bir hanedan mensubu ve maiyetinin varlığı, bu şehirde saray yazmalarına aşina olan yeni bir müşteri grubu oluşturarak benzer bir beğeni tarzı ve talebi yaratmış olmalıdır. Tahta varis olan bu soylu valinin beraberinde getirmiş olabileceği kişisel kütüphanesindeki kitaplar da Şirazlı sanatçılara ilham kaynağı sağlamış olabilir. Ayrıca, Şiraz’daki yaşamı sırasında, geleceğin şahı ile yakın ilişkiler kuran birçok Şirazlı soylu da Muhammed Hüdabende tahta çıktıktan sonra önemli görevlere getirilmişlerdir. Şirazlı seçkinlerin başkente taşınmasıyla da, Safevi saray çevrelerinde zengin malzemeyle bezeli Şiraz yazmalarına olan talep artmış olabilir.

  • 92 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 256, 332-33 ve 417; Roemer, “Safavid Period,” s. 254.

40Başkentte daha eskiden beri yaşayan bazı üst düzey yetkililerden de Şiraz kökenlileri olduğu bilinir. Bunların içinde en önemlisi 1548 yılında Şiraz valisi İbrahim Han Zülkadir’in vezirliğini yapmış olan Ağa Mirza Ali Cabiri İsfahani’nin oğlu Mirza Salman Cabiri olmalıdır. Mirza Salman, Şiraz’da eğitimini tamamladıktan sonra, zamanın Safevi başkenti Tebriz’e, Şah Tahmasp’ın sarayına gitmiştir. Birkaç yöneticilik görevinin ardından saray atölyelerinin çoğunun nazırı olarak görevlendirilmiş ve bu görevi Şah Tahmasp’ın ölümüne kadar sürdürmüştür. Kısa saltanatı sırasında Şah II. İsmail’in (1576-77) vezirliğini yapmış ve şahın ölümünün akabinde, Şiraz’a ilk ulaşanlardan biri olmuştur. Yeni şah Muhammed Hüdabende ona kendi saltanat döneminde de görevini sürdürmesi onayını vermiştir. Kızı veliaht Hamza Mirza ile evli, oğlu da aynı kişinin veziri olan Salman Mirza, hanedan mensuplarıyla ve özellikle Hamza Mirza ile yakın bağları olan bir kişi ve 1583 yılında öldürülene kadar, Safevi sarayında çok nüfuslu bir şahsiyet olmuştur.92

41Şah Muhammed Hüdabende’nin saltanatının ilk yılında, on iki yıl sürecek olan Osmanlı-Safevi savaşı (1578-90) başlar. Bu on iki yıl boyunca kış aylarını imparatorluğun doğu sınırında geçiren Osmanlı ordusu ve komutanları, doğudaki komşularıyla yakın ilişkiler içinde yaşarlar. Osmanlı elitinin İran yazmalarına sahip olmalarını kolaylaştıran bu yakın ilişkiler, iki taraf arasındaki savaş nedeniyle dahi olsa, şüphesiz daha geniş bir Osmanlı çevresinin bu yazmalara ulaşabilmesini de sağlamıştır. Bölgede bulunan Osmanlılardan gelen yoğun talep, Şiraz yazmalarının üretiminde görülen artışın bir diğer nedeni olabilir.

42Seçkin Şiraz yazmalarının üretimi 1590 yılında azalmaya başlar. Aynı yıl, Şah I. Abbas (1587-1612), Osmanlı-Safevi savaşına son vermiş ve bunun sonucunda da Osmanlı ordusu ve komutanları Osmanlı-Safevi sınırından uzaklaşmışlardır. Bundan daha da önemli bir etken ise, gene aynı yıl içinde, Şah Abbas’ın büyükbabası Şah Tahmasp’ın 1574’deki ölümünün ardından çıkan ve hem amcası II. İsmail, hem de babası Muhammed Hüdabende’nin saltanatları süresince devam eden ve günümüz tarihçileri tarafından bir iç savaş olarak yorumlanan iktidar mücadelesine de son verebilmesidir. Safevi iç savaşının sonu aynı zamanda Şah Abbas’ın saltanatının en başından beri izlediği Türkmen aşiretlerini bastırma politikasının da başarıya ulaştığını ve şahın tüm Türkmen askeri sınıfını kontrolü altına aldığını da gösterir.

  • 93 Kathryn Babayan, “The Safavid Synthesis: From Qizilbash Islam to Imamite Shi’ism,” Iranian Studies (...)
  • 94 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi’Abbasî, 2: 631.
  • 95 Afushta-i Natanzi, Nuqawat al-athar fi dhikr al-Akhyar, I. Ishraqi (ed.), (Tehran, 1350/1971), s. 4 (...)
  • 96 Kathryn Babayan, “The Waning of the Qizilbash: The spiritual and the temporal in seventeenth centur (...)

43Şiraz, 1503 yılında Safeviler tarafından işgal edilmesinden itibaren, neredeyse yüz yıl sürekli olarak Türkmen Zülkadir aşiretinin kontrolü altında yönetilmiştir. Bu aşiret mensupları tüm Safevi topraklarında süregelen, şahla Türkmen yönetici sınıfı arasındaki güç mücadelesinin, özellikle son safhalarında önemli bir rol oynamıştır. Şiraz’ın son bu aşirete mensup güçlü valisi Yakub Han da savaşın sonlarında şaha başkaldırmış, ancak 1590-91 yılında yakalanıp öldürülmüştür. Kathryn Babayan’a göre, Yakub Han’ın ölümü 1576-90 iç savaşına son noktayı koymuş ve Şah I. Abbas’ın isyancı Türkmen liderlere karşı kazandığı zaferi taçlandırmıştır.93 Bu tarihten sonra sadece birkaç yıl daha Şiraz valileri Zülkadir asireti mensuplarından seçilmiştir. 1592-93 yılında kısa bir süre için valilik görevini kaybeden Zülkadir aşireti mensupları bu yılın sonunda yeniden Şiraz valiliği görevini elde etmişlerdir.94 Ancak, dönemin tarihçisi Natanzi’ye göre, bu sefer Şah, Fars eyaletini, 120.000 tuman karşılığında, üç yıllık bir süre için, bir grup Şiraz eşrafına vermiştir.95 Şiraz valiliği görevini de üstlenen bu kişiler, Zülkadir aşireti mensupları olmalarına rağmen, aşiret liderlerinden değil, şaha sadakatlerini aşiretlerine olan sadakatlerinden daha üstün tutan Şahısevenler olarak anılan bir grubun üyelerinden seçilmişlerdi.96

  • 97 İskender Münşi 1003 (1594-95) yılının olaylarını anlatırken Safevi topraklarındaki eyaletlerin çoğu (...)
  • 98 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasi, 2: 631 ve 690-91; Roemer, “Safavid Period,” s. 265. İskender (...)

44Şahın Türkmen askeri sınıfını etkisiz hale getirme politikası, Fars bölgesini yöneten Zülkadir aşireti gibi, nerede ise bağımsız aşiret liderlerinin yönetimden uzaklaştırılması anlamına geliyordu. Zülkadir mensupları Şiraz’da tekrar valiliği elde etmelerinin üzerinden bir yıl geçmeden, 1594-95 yılında bu görevi tamamen kaybettiler. Şiraz valiliği, kalıcı bir vali seçilinceye kadar Şah Abbas’ın bu tarihteki ordu komutanı Ferhad Han’a verildi.97 Ancak, kısa bir süre sonra, Şah Abbas’ın Türkmenlerden değil, kullardan oluşan yeni ordusunun ilk komutanı (kullarağası) olan, sonradan Müslüman olmuş Gürcü esiri (gulam) Allahverdi Han’a devredildi.98 Böylece diğer Türkmen grupları gibi Zülkadir aşireti de tamamen çökertilmiş oldu.

  • 99 Natanzi, Nuqawat al-athar, bkz. Robert D. McChesney, “Four Sources on Shah ‘Abbas’s Building of Isf (...)

45Zülkadir aşiretinin etkisiz hale gelmesinden sonra Fars bölgesi şahın sağ kolu olan Allahverdi Han’ın ailesine geçti. Şahın kişisel desteğiyle en üst devlet makamlarına kadar yükselen şahın bu eski kulu, onun tüm etkinliklerine destek vermiş görünmektedir. Örneğin, Şiraz valiliğinin Allahverdi Han’a verilmesinin hemen ardından, 1595 yılında “Irak ve Fars’ın dört bir yöresindeki” sanatçılar İsfahan’da toplanarak şahın inşaat projelerinde çalışmaya başlamışlardır.99

  • 100 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasi, 2: 672, 752-54, 760-61; Roger M. Savory, “The Safavid Adminis (...)
  • 101 McChesney, “Four Sources,” s. 109, 113, 124 ve 128, n. 84 ve 91.
  • 102 McChesney, “Four Sources,” s. 128, n. 91.
  • 103 E.M. Herzig, “The Deportation of the Armenians in 1604-1605 and Europe’s myth of Shah ‘Abbas I,” Hi (...)
  • 104 Sayyid Hossein Nasr, “Spiritual Movements, Philosophy and Theology in the Safavid Period,” Cambridg (...)

461598 yılında Horasan’ın fethinin tamamlanmasından sonra Allahverdi Han Safevi ordularının başkomutanı olmuştur.100 Şahın en güvendiği yandaşlarından birisi olup, sürekli şaha eşlik ettiği için, çoğu zaman valiliğini yapmakta olduğu Şiraz’da bulunamamıştır. Şah Abbas’ın yeni başkenti İsfahan’ın iman sürecinde, Allahverdi Han da Zayende nehrinin üzerine bir köprü inşa etmekle görevlendirilmişti.101 Şiraz valisi olarak üstlendiği görevlerde de, özel hayatında da şahın yaşamını ve İsfahan’daki etkinliklerini örnek almış gibi görünmektedir. Örneğin, İsfahan’daki köprünün inşası sırasında Şiraz yakınlarında da bir baraj inşa etmiştir.102 1604-5 yılında Şah Abbas Culfa’dan İsfahan’a göçe zorladığı, ticaretle uğraşan Ermenileri, Zayende nehrinin güneyinde Yeni Culfa adı verilen bir mahalle kurup oraya yerleştirmeye karar verince, Allahverdi Han’ın isteği üzerine bir küçük Ermeni kolonisi de Şiraz’da kurulmuştur.103 Ayrıca Şiraz’da, İsfahan’dakilerle boy ölçüşebilecek, Han Medresesi adında bir de medrese yaptırmıştır.104

47Bu etkinlikler, şahın gulamlarından (kul) olan Şiraz’ın yeni valisinin, şehrin önceki Türkmen valilerinden çok farklı olduğunu gösterir. Allahverdi Han’ın esas ilgi alanı başkent İsfahan olmuş, kendisi de, Zülkadir liderlerinin yaptığı gibi makamı gereği, yönettiği bölgede ikamet eden bir vali olmaktan ziyade, görevi gereği şahın yanında yer alan yüksek rütbeli bir yönetici olmayı yeğlemiştir. Bu fark, dönemin Safevi tarihlerinin Şiraz’la ilgili bölümlerinde de görülür. Bu tarihler, Zülkadir yönetimindeki Şiraz’a nadiren ve ancak şahın aktiviteleri ile ilgili bir bağlamda değinir. Oysa gene aynı tarihlerde, Allahverdi Han’ın faaliyetlerinden çok sık söz edilir. Bu da Şiraz’ın Türkmen ve gulam valilerinin yönetimleri arsındaki bariz farkları vurgulaması açısından önemlidir.

  • 105 Bkz. Gulnar Bosch, John Carswell, ve Guy Petherbridge, Islamic Bindings and Bookmaking (Chicago: Un (...)

48Şiraz yazmalarındaki ketebelerin neredeyse hiç birinde bir hami ismine rastlanmaz. Dolayısıyla en zengin ve gösterişli yazmaların bile ilk önce bir atölyede hazırlandığı ve sahiplerinin mülkiyetine ancak daha sonra geçtiği düşünülmelidir. Diğer bir değişle, bu kitaplar satılmak, kimi zaman da hediye edilmek amacıyla yapılmıştır. Gene de bu denli büyük ölçekli, gösterişli ve pahalı eserlerin, herhangi bir alıcı bulunup bulunmayacağı bilinmeden hazırlanmış olmasını düşünmek zordur. Bu eserlerin maliyetinin de doğal olarak yüksek olacağı göz önüne alınırsa,105 ketebelerinde bir hamiden söz edilmemesine rağmen, Şiraz’da kitap yapımının bir ölçüde destek bulduğunu düşünmek pek de yanlış olmaz.

49Mevcut çok sayıdaki Şiraz yazmasının hiçbirinde Zülkadir aşireti mensubu bir haminin adı geçmez. Dolayısıyla, bu kişilerin Şiraz kitap sanatlarına bir katkıda bulunup bulunmadıkları önemli bir soru olmakla beraber, kesin olarak cevaplaması da güçtür. Yazmaların içindeki kayıtlarda da Zülkadir aşiret mensuplarının hiçbirinin adı geçmez. Dolayısıyla bu kişilerin kitap sanatçılarına hamilik edip etmediklerini gösteren hiç bir ipucu yoktur. Ancak, bir yüzyıl boyunca Şiraz’ı neredeyse bağımsız olarak yöneten, güçlü Zülkadir aşiretinin liderlerinin ve özellikle bu aşiret mensuplarından faal olarak Şiraz valiliği yapmış olanların, hemen yanı başlarında bu kadar yoğun bir şekilde üst düzey yazmalar hazırlanırken, hiç değilse kendi kütüphanelerini oluşturmamış olmaları uzak bir ihtimaldir. Sadece, bu kişilerin özel olarak mı kitap yaptırdıkları, yoksa Şiraz atölyelerince önceden hazırlanan kitapları aldıkları mı tartışılabilir.

  • 106 Massumeh Farhad, “Military Slaves in the Provinces: Collecting and Shaping the Arts,” Slaves of the (...)

50Oysa dönemin olayları Zülkadir aşiretine mensup yöneticilerin şehirde yoğun olarak çalışan kitap atölyeleri ve sanatçılarını desteklediğini gösterir. 1590 yılında, Zülkadir aşiretine mensup son güçlü Şiraz valisi Yakub Han’ın öldürülmesinden sonra, Şiraz yazmalarının zenginliği, kalitesi ve sayısında bir düşüş baş gösterir. 1595 yılında Şiraz valiliği Allahverdi Han’a geçinceye kadar, geçmişteki kalitesi düzeyinde olmamakla beraber, şehirde yine de büyük boyutlu resimli elyazmaları hazırlanmaya devam eder. 1595 yılında ise yazmaların zenginlik ve kalitelerindeki düşüş iyice hızlanır. Tezhipli alanlar çok azaltılır; bir önceki on yılın, saray yazmalarına öykünen lüks kitapların en bariz özellikleri olan zerefşanlı kâğitlar, yazılı alanlardaki yazı sütunlarının arasındaki ve koltuklardaki tezhipler ile sayfa kenarlarının halkar bezemeleri kullanılmaz olur; tasvirlerdeki ayrıntılar iyice azalır, sahneler sadeleşir; 1580’li yıllarda, kaliteli Şiraz yazmalarının karakteristik bir özelliği olan kaliteli boyalardan yapılmış canlı renkler giderek yok olur ve yazmalara zengin bir görünüm vermekte başlıca unsur olan altın, gümüş yaldız ve lapis lazuli’den elde edilen lacivert renk çok azalır. Hatta altın yaldız yerine sarı boyalar kullanılmaya başlar. Yüzyılın sonuna gelindiğinde de artık zengin malzemeyle bezeli, büyük boyutlu, lake tekniğinde boyanmış ciltli, saray yazmalarından ayırt edilemeyecek kalitedeki Şiraz yazmalarının üretiminin tamamen sona erdiği görülür.106

  • 107 Örneğin Schmitz, Şamlu aşiretinden olan Herat valilerine ait kitabhanede hazırlanan elyazmalarını i (...)
  • 108 Oleg F. Akimushkin ve Anatole A. Ivanov, “The Art of Illumination,” Arts of the Book in Central Asi (...)

51Şiraz’daki lüks resimli yazmaların ve kullanılan pahalı malzemenin azalmasının Zülkadir aşiretinin gücünü yitirmesi ile eşzamanlı görülmesi, bu kişilerin Şiraz’daki lüks yazmaların hazırlanıp pazarlanmasında aktif bir rol oynadıklarını gösterir. Safevi yazmalarındaki ketebelerden, kitap atölyelerinin sadece Safevi şahlarının ya da hanedan mensuplarının saraylarında değil, eyalet valilerinin saraylarında da bulunduğu bilinir.107 Ancak, Şiraz yazmalarında herhangi bir hamiden söz edilmediği için aynı durumun Şiraz için de geçerli olduğunu söylemek mümkün değildir. Kitap atölyelerinin düzeni hakkında başka herhangi bir tahmin yürütmek de aynı derecede zordur; merkezi bir atölyede, ya da 16. yüzyılda yazan Budak Kazvini’nin belirttiği gibi şahıslara ait evlerde ya da her iki ortamda da hazırlanmış olabilirler.108

52Şiraz kitap atölyelerinin Osmanlı ve Safevi saray çevrelerinden İran klasiklerinin gösterişli nüshaları için gelen yoğun taleple başa çıkabilmek için farklı birkaç yöntem kullandığı anlaşılır; kitaplar muhtemel alıcılar için olabildiği gibi, sipariş üzerine de hazırlanabiliyordu. Yazmaların hiç birinde eserin hazırlandığı atölye ile eserin sahibi arasında bir ilişkiye işaret eden bir unsur bulunmadığından, atölye ile muhtemel alıcının yüz yüze gelmediği sonucuna varılabilir. Diğer bir deyişle, Şiraz’daki kitaplar gerçekten de “ticari” olarak hazırlanıyordu, ancak bu faaliyet yerel yöneticiler tarafından destekleniyor ve kitaplar özellikle saray çevrelerinin beğenilerine sunulmak üzere yapılıyordu. Bu sebepten de, Zülkadir aşireti mensubu Şiraz valilerinin nesiller boyunca Şiraz’daki kitap atölyelerini desteklemiş, ancak isimlerini kasıtlı olarak ketebelerin dışında tutmuş olması mümkündür. Bunun nedeni eserlerin, yapımlarını destekleyen Zülkadirli valilerin kütüphanelerinde saklanmak için değil, zengin ve güçlü kişilere satılmak maksadıyla hazirlanıyor olmasıdır. Diplomatik hediye olarak verilmek üzere Şiraz atölyelerine verilen siparişlerin sonucunda hazırlanan eserlerde de bir haminin adının geçmemesi son derece doğaldır. Şah Abbas’ın eşlerinden birine ait olduğu ön yan kâğıdındaki yazıdan anlaşılan Princeton Şahname’sinde dahi bir hami adı geçmez.

  • 109 Barbara Schmitz, Islamic Manuscripts in the New York Public Library (Oxford: Oxford University Pres (...)

53Mevlana Celalettin Rumi’nin Mesnevi’sinin 1011 (1603) yılında tamamlanmiş bir nüshası Zülkadir aşireti mensuplarının da kitap hamiliği yaptıklarını gösteren önemli bir kaynaktır. Üslup karakteristikleri tamamlandığı dönemde Osmanlıların hükmü altında olan Bağdad’ta hazırlanmış olabileceğini gösteren bu yazmanın ketebesinde, nihayet, Safevi topraklarındaki en fazla kitap hazırlayan atölyelerin bulunduğu Şiraz’ı bir yüzyıl boyunca yönettikleri halde bu şehirde hazırlanmış hiçbir kitabın ketebesinde adları geçmeyen Zülkadir aşiretinden bir kişi olan, İmam Verdi Bey b. Alp Aslan Bey Zülkadir’in ismi yer alır.109 Bu yıla gelindiğinde Zülkadir aşiretinin Şiraz’ın kontrolünü kaybetmesinin üzerinden neredeyse on yıl geçmiştir. Bu da Zülkadir aşireti liderlerinin, Şiraz kendi yönetimlerindeyken adlarını kasıtlı olarak eser ketebelerinden uzak tuttukları tezini destekler.

54Allahverdi Han’ın 1595 yılında Şiraz valisi olduktan sonra, şehrin kitap atölyelerini, belki önemli ya da kârlı görmediği için, belki de merkezi hükümetin tercihi doğrultusunda hareket ederek desteklememiş olduğu söylenebilir. Bunun sonucunda, Zülkadirli valilerin görevden uzaklaştırılmalarının üzerinden beş yıl geçip, 16. yüzyılın sonuna gelindiğinde, Şiraz yazmalarının eski gösterişlerinden uzak, başkentin liderliğinde yapılan sıradan yerel elyazmaları haline geldikleri görülür.

Notes

1 Bu makale İngilizce olarak yayınlanan “Selling to the Court: Late Sixteenth Century Shiraz Manuscripts,” (Muqarnas 17 [2000]: 73-97) isimli makalemin Türkçe çevirisidir. “Arts of the Book in Sixteenth Century Shiraz,” isimli doktora tezim (New York University, 2000) ve Türkmen Valiler, Şirazlı Ustalar, Osmanlı Okurlar: 16. Yüzyıl Şiraz Elyazmaları (İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2006) isimli kitabımdaki bilgilerden derlenmiştir. Gerek tez çalışmalarım sırasında, gerek daha sonraki her türlü projemde hazırlamakta oldukları Topkapı Koleksiyonu’ndaki resimli elyazmalarının yayınlanmamış kataloğunu kullanmama izin veren Filiz Çağman ve Zeren Tanındı’ya teşekkür ederim.

2 Uluç, Türkmen Valiler, res. 191, 199-201, 232-234, 236, 330-332.

3 Uluç, a.g.e, s. 33-37 ve 291-301, res. 136, 137, 175, 227, 228, 229, 240 ve 338; Serpil Bağcı, “Takdim Minyatürlerinden Farklı Bir Konu: Süleyman Peygamber’in Divanı,” Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar. Günel İnal’a Armağan (Ankara: Hacettepe Üniversitesi, 1993), s. 35-54.

4 A.g.e, res. 175-179.

5 A.g.e, res. 180-181.

6 A.g.e, res. 182.

7 A.g.e, res. 188, 224-26, 235, 241, 244, 320, 335.

8 A.g.e, res. 184, 190, 249, 293, 316, 324, 325, 337, 353.

9 Martin B. Dickson ve Stuart Cary Welch, The Houghton Shahnameh, 2 cilt (Cambridge: Harvard University Press, 1979). Tahmasp bin İsmail’in adına hazırlandığı ithaf sayfasında açıkça belirtilen bu Şahname’yi 1568 yılında Edirne’ye gelen Safevi elçisi Şah Kuli Han, Osmanlı sultanı II. Selim’e Safevi şahından yollanan cülus hediyeleri arasında takdim etmiştir. Osmanlı tarihçisi Ahmed Feridun Paşa 976 (1568) tarihli eseri Nüzhetü’l-Ahbar der sefer-i Zigetvarda (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.1339, y. 246b) Safevi hediyeleri arasından bu Şahname’yi seçip, tarif ederken yazmanın içinde 259 resim ve üzerinde Şah Tahmasp’ın adı bulunduğunu kaydederek, cildinin murassa olduğunu belirtir.

10 Uluç, Türkmen Valiler, res. 21-22, 183, 220, 289-91, 292-93, 294-95, 316, 317-19, 322-23.

11 A.g.e, res. 1, 131, 132, 140, 141, 170, 195, 197, 246, 247, 327, 347-349.

12 A.g.e, res. 209 ve 210.

13 A.g.e, res. 197-198.

14 A.g.e, res. 133, 171-172, 175-179, 184, 196, 198, 240, 241, 328.

15 A.g.e, res. 30, 38, 210.

16 A.g.e, res. 257-258.

17 A.g.e, res. 259 ve 260.

18 A.g.e, res. 261-264.

19 A.g.e, res. 265-267 ve 371-372.

20 A.g.e, s. 68-79, res- 29-34 ve 36.

21 A.g.e, res. 29.

22 A.g.e, res. 30-31.

23 A.g.e, res. 32.

24 Günümüzde maalesef bu muhteşem Şahname’nin minyatürlü yaprakları ayrılıp değişik koleksiyonlara dağılmıştır, bkz. Dickson ve Welch, Houghton Shahnameh, 2: res. iii.

25 Stuart Cary Welch, Persian Painting: Five Royal Safavid Manuscripts of the Sixteenth Century (New York: G. Braziller, 1976), s. 80-81, res. 24.

26 Uluç, Türkmen Valiler, res. 33.

27 Marianna Shreve Simpson, Sultan Ibrahim Mirza’s Haft Awrang (New Haven: Yale University Press, 1997).

28 Uluç, Türkmen Valiler, res. 36.

29 Örneğin “yaşlı ve sadakatsiz aşığın damdan aşağı atılması” temalı tasviriyle (y. 162a), bkz. Uluç, Türkmen Valiler, res. 238.

30 A.g.e, res. 35, 37, 38, 39.

31 Iskandar Munshi, Tarikh-i Alam-ara-yi ‘Abbasî (History of Shah Abbas the Great), terc. Roger M. Savory, 2 cilt (Boulder, Colorado: Westview Press, 1979), 1: 224 ve 2: 549. Filiz Çağman ve Zeren Tanındı, “Remarks on some Manuscripts from the Topkapı Palace Treasury in the Context of Ottoman-Safavid Relations,” Muqarnas 13, (1996): 134-36. Abolala Soudavar, “The Age of Muhammadi,” Muqarnas 17 (2000): 62-63 ise, yazmanın hamisinin Safevi şahı Muhammed Hüdabende’nin (1578-87) veziri olan Mirza Salman olduğunu savunur.

32 A.g.e, res. 37-38.

33 A.g.e, res. 39.

34 A.g.e, res. 36.

35 A.g.e, res. 35.

36 A.g.e, res. 310-312.

37 Ibn-i Isfendiyar (Baha al-Din Muhammed bin Hasan), Ta’rih-i Taberistan, A. İkbal (ed.), 2 cilt (Tahran, 1941), 2: 122-23; bkz. Lisa Golombek, “The Gardens of Timur: New Perspectives,” Muqarnas 12 (1995): 142.

38 Anonymous, A Narrative of Italian Travels in Persia, in the fifteenth and sixteenth centuries, Hakluyt Society vol. 49, terc. Charles Grey (Londra: Hakluyt Society, 1873), s. 167-68.

39 Uluç, Türkmen Valiler, res. 306.

40 Dickson ve Welch, Houghton Shahnameh, 2: res. 3; Welch, Five Royal Safavid Manuscript, s. 35, res. i.

41 Simpson, Sultan Ibrahim Mirza’s Haft Awrang.

42 A.g.e, res. 202 ve 203.

43 A.g.e, res. 298.

44 A.g.e, res. 299; Norah M. Titley, Miniatures from Persian Manuscripts: A Catalogue and Subject Index of Paintings from Persia, India and Turkey in the British Library and the British Museum (Londra: British Museum Publications, 1977), kat. no. 98, s. 39.

45 Uluç, Türkmen Valiler, res. 230.

46 Filiz Çağman ve Zeren Tanındı, Topkapı Sarayı Müzesi İslam Minyatürleri (İstanbul: Tercüman Kültür ve Sanat Yayınları, 1979), kat. no. 37; Filiz Çağman, “Sultan Sencer ve Yaşlı Kadın Minyatürlerinin İkonografisi,” Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar. Güner İnal’a Armağan (Ankara: Hacettepe Üniversitesi, 1993), s. 98; David Roxburgh (ed.), Turks: A Journey of a Thousand Years, 600-1600, (London: Royal Academy of Arts, 2005), s. 251, kat. no. 215; a.g.e, s. 65-66.

47 Ivan Stchoukine, Les Peintures des manuscrits safavis de 1502 à 1587 (Paris: P. Geuthner, 1959), res. LXIX; Basil Gray (ed.), The Arts of the Book in Central Asia (Paris: Unesco ve Shambala Publications, 1979), s. 199, fig. 110; Thomas W. Lentz ve Glenn D. Lowry, Timur and the Princely Vision (Los Angeles: County Museum of Art, 1989), kat. no. 140, s. 276.

48 Filiz Çağman, “Topkapı Sarayı Müzesi Hazine 762 no.lu Nizâmî Hamsesi’nin Minyatürleri,” yayınlanmamış doktora tezi (İstanbul Üniversitesi, 1971); Stuart Cary Welch, A King’s Book of Kings: The Shah-Nâmeh of Shah Tahmasp (New York: Metropolitan Museum of Art, 1972), res. 9; a.g.e, s. 66. Aynı elyazmasındaki bazı resimlerin yer aldığı diğer yayınlar için bkz. Gray (ed.), Arts of the Book in Central Asia, s. 230-31, res. LXVI ve LXVII; Ivan Stchoukine, “Les peintures turcomanes et safavies d’une Khamseh de Nizami, achevée à Tabriz en 886/1481,” Arts Asiatiques 14 (1966): res. VII; Ivan Stchoukine, Les peintures des manuscrits de la “Khamseh” de Nizami au Topkapı Sarayı Müzesi d’İstanbul (Paris: P. Geuthner, 1977).

49 Basil W. Robinson, Ernst J. Grube, G.M. Meredith-Owens ve Robert W. Skelton, Islamic Painting and the Arts of the Book: The Keir Collection (Londra: Faber and Faber, 1976), s. 178, kat. no. III.207, res. 19.

50 Çağman, “Hazine 762 no.lu Nizâmî Hamsesi’nin Minyatürleri,” s. 29-30; Çağman ve Tanındı, Topkapı Sarayı Müzesi İslam Minyatürleri, kat. no. 45.

51 Çağman, “Hazine 762 no.lu Nizâmî Hamsesi’nin Minyatürleri,” s. 20.

52 Priscilla Soucek, “Sultan Muhammad Tabrizi: Painter at the Safavid Court,” Persian Masters: Five Centuries of Painting, Sheila Canby (ed.), (Bombay: Marg Publications, 1990), s. 58. Eserin sonuna eklenmiş haşiyenin İngilizce’ye tercümesi için bkz. Wheeler M. Thackston, A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art (Cambridge, Mass: The Aga Khan Program for Islamic Architecture, 1989), s. 93-94.

53 Priscilla Soucek, “‘Abd-al-Rahim b. ‘Abd-al-Rahman Khwarazmi,” Encyclopœdia Iranica, Ehsan Yarshater (ed.), 1: 143.

54 Uluç, Türkmen Valiler, res. 298.

55 A.g.e, s. 469-500; Lâle Uluç, “Ottoman Book Collectors and Illustrated Sixteenth Century Shiraz Manuscripts,” Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée: Livres et Lecture dans le monde ottoman, [REMMM] 87-88 (1999): 85-107. Ancak İstanbul kütüphanelerindeki Şiraz elyazmalarını ele aldığım tez çalışmam Türkiye’de gerçekleştirildiği için esas olarak Safevi kitapseverlerin değil, Osmanlıların mülkiyetindeki elyazmalarını mihver almaktadır. İran’da gerçekleştirilecek benzer bir çalışmanın Safevi okurlar hakkında önemli bilgiler sağlayacağı muhakkaktır.

56 Louise Marlow, “A Persian Book of Kings: The Peck Shahnameh,” Princeton University Library Chronicle 46/2 (Winter 1985): 192-214; Louise Marlow, “The Peck Shahnâmeh: Manuscript Production in Late Sixteenth-Century Shiraz,” Intellectual Studies on Islam: Essays Written in Honour of Martin B. Dickson, M.M. Mazzaoui ve V.B. Moreen (ed.), [Salt Lake City: University of Utah Press, 1990), s. 229-43.

57 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 181-87, 332-33 ve 339.

58 Bekir Kütükoğlu, Osmanlı - İran Siyasi Münasebetleri (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1962), s. 209.

59 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi Abbasî, 1: 219.

60 Marlow, “The Peck Shahnameh: Manuscript Production in Late Sixteenth-Century Shiraz,” s. 241-42, Marlow’a göre 1591 yılında Şah Abbas, Ahmad Han’a “yüklü miktarda hediye” ile bir elçi göndererek beş yaşındaki kızını Safevi şehzadesi Safi Mirza’ya nişanli olarak göndermesi teklifinde bulunmuştur. 1601’de, Safi Mirza evlenme çağına geldiğinde bu evliliği reddedince 1602 senesinde Şah Abbas, Han’ın kızını kendi nikâhına almıştır.

61 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 182-83, 219, 332-33.

62 Anthony Welch, Artists for the Shah (New Haven: Yale University Press, 1976), s. 62.

63 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 262-63, 272 ve 281.

64 Dickson ve Welch, Houghton Shahnameh, 1: 239a, n. 2. Yazarlara göre, Hazar bölgesindeki Gilan ve Mezanderan eyaletleri hakkındaki iki tanınmış tarihi eser ve şu an her iki cildi de İstanbul’da olan iki ciltlik bir Firdevsi Şahname’si (İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi F 1406 ve Türk ve İslam Eserleri Müzesi 1978) bu hanedana mensup hükümdarlardan Sultan Ali Mirza’nın (1478-1504) himayesinde kaleme alınmıştır.

65 Dickson ve Welch, Houghton Shahnameh, 1: 256b, n. 1. Ernst Grube, “Miniatures in İstanbul Libraries: A Group of Miniatures in Albums Hazine 2147, 2153 and 2162 in the Top Kapı Saray Collection and Some Related Material,” Pantheon 20 (1962): 221, res. 15. Notta tarih bulunmamaktadır. Eğer, Dickson ve Welch’in varsaydığı gibi, bu resim bir Gilan hanı için yapılmış ise bu şahsın Han I. Ahmed (1506-34) olma ihtimali de mevcuttur. Kızı Princeton Şahnamesinin (Princeton University Library Persian 1) sahibi olan Gilan Hanı II. Ahmed’dir (1537-68 ve 1578-92).

66 Çağman ve Tanındı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Minyatürlü Yazmalar Kataloğu (yayına hazırlanmaktadır); Simpson, Sultan Ibrahim Mirza’s Haft Awrang, s. 240-241.

67 Çağman ve Tanındı, Topkapı Sarayı Müzesi İslam Minyatürleri, kat. no. 105; Simpson, Sultan Ibrahim Mirza’s Haft Awrang, s. 232, 238-41, 251, n. 123-24, 298-99 ve şek. 141-44, 200-2; Dickson ve Welch, Houghton Shahnameh, 1: 178, 252, n. 8, ve 253, n. 3.

68 Ancak bu hattat, tüm yaşamını Herat’ta geçirmiş ve son Timuri hükümdarı Hüseyin Mirza’nın (1470-1506) sarayında çalışmış aynı adı taşıyan, ancak daha ünlü olan Timuri devri hattatı ile karıştırılmamalıdır. Simpson, Sultan Ibrahim Mirza’s Haft Awrang, s. 299, n. 1.

69 TSMK R.1520 ile ilgili kısa bir not için bkz. Çağman ve Tanındı, Topkapı Sarayı Müzesi İslam Minyatürleri, kat. no. 103.

70 Lâle Uluç, “Vezir-i azam Sinan Paşa’dan gelen kitabdır - sene 999” Gelenek, Kimlik, Bireşim, Kültürel Kesişmeler ve Sanat/Tradition, Identity, Synthesis, Cultural Crossings and Art, Günsel Renda’ya Armağan (Ankara: Hacettepe Üniversitesi, 2011).

71 İsmail H. Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, 5 cilt (İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1947), 3: 163; Selaniki Mustafa Efendi, Tarih-i Selaniki, M. İpşirli (ed.), 2 cilt (İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1989), 2: 585; Çağman ve Tanındı, “Remarks on Some Manuscripts from the Topkapı Palace Treasury,” s. 145, n. 2.

72 Uluç, Türkmen Valiler, res. 100, 106.

73 Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Defter 34, y. 35a; bkz. Filiz Çağman, “Selçuk-Osmanlı,” Çağlarboyu Anadolu’da Kadın: Anadolu Kadınının 9000 Yılı (İstanbul: T. C. Kültür Bakanlığı, 1993), s. 229.

74 Uluç, Türkmen Valiler, res. 23-25, 157-59, 188, 207, 214, 297, 303, 306, 313-14.

75 Notun metni: fi 8 Safer [10]95 (1684) muhallefat-ı vezir-i a‘zam Mustafa Paşa.

76 Mustafa ‘Ali, Cami’u’l-buhur der Mecalis-i Sur, 994 (1585-86) (TSMK B.203, y. 24b-36b); Mustafa ‘Âli (Gelibolulu), Cami’u’l-buhur der Mecalis-i Sur, A. Öztekin (ed.), y. 23-36 ve 127-50; Orhan Şaik Gökyay, “Bir Saltanat Düğünü,” Topkapı Sarayı Müzesi Yıllığı 1 (1986): 31-39; Cornell H. Fleischer, Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire: The Historian Mustafa Ali (1541-1600) (Princeton: Princeton University Press, 1986), s. 107; Mustafa Âli’nin zikrettiği listedeki hediyeler Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi’ndeki 1582 sünnet düğününün hediye listesindekiler ile hemen hemen aynıdır (D.9614).

77 Uluç, Türkmen Valiler, res. 244-245. Ananda K. Coomaraswamy, Les Miniatures Orientales de la Collection Goloubew au Museum of Fine Arts de Boston = Ars Asiatica 13 (Paris, 1929): 60-63, res- LIV-LV.

78 Coomaraswamy, Collection Goloubew, s. 61-62, res. LVI ve LVII; A. Welch, Calligraphy, s. 98.

79 Uluç, Türkmen Valiler, res. 368-369 ve 370.

80 Bu mısraların Fransızca tercümesi için bkz. Coomaraswamy, Collection Goloubew, s. 61-62.

81 Lâle Uluç, “A Persian Epic, Perhaps for the Ottoman Sultan,” Metropolitan Museum Journal 29 (1994): 57-69.

82 Selaniki, Tarih-i Selaniki, 1: 146.

83 Uluç, Türkmen Valiler, res. 327-337. Uluç, “vezir-i azam Sinan Paşa’dan gelen kitabdır - sene 999.”

84 A.g.e, res. 330-331 ve 335.

85 A.g.e, res. 330 ve 332.

86 A.g.e, res. 331.

87 A.g.e, res. 327.

88 A.g.e, res. 342-343.

89 A.g.e, res. 328.

90 A.g.e, res. 354, 356, 358, 359-360.

91 Iskandar Munshi, Tarikh-i Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 207. Muhammad Mirza 1537’den itibaren ismen Herat’ın valiliğini yapmakta idi. 1572’de Şiraz’da yaşamaya başladığında ise kırklı yaşlarında olmalıdır; bkz. Hans R. Roemer, “The Safavid Period,” The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods, Peter Jackson ve Lawrence Lockhart (ed.), (Cambridge: Cambridge University Press, 1986), 6: 239. Mirza Muhammed Şiraz’da da aynı şekilde ismen Şiraz valisiyken, şehrin Zülkadir aşireti mensubu olan gerçek valisi, Vali Sultan Kalkancıoğlu, bu makamı koruyan kişi olmuştur.

92 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasî, 1: 256, 332-33 ve 417; Roemer, “Safavid Period,” s. 254.

93 Kathryn Babayan, “The Safavid Synthesis: From Qizilbash Islam to Imamite Shi’ism,” Iranian Studies 27 (1994): 137, n. 6, ve s. 142.

94 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi’Abbasî, 2: 631.

95 Afushta-i Natanzi, Nuqawat al-athar fi dhikr al-Akhyar, I. Ishraqi (ed.), (Tehran, 1350/1971), s. 458, bkz. Robert D. McChesney, “Waqf and Public Policy: The Waqfs of Shah’Abbas, 1011-1023/1602-1614,” Asian and African Studies 15/2 (July, 1981): 187.

96 Kathryn Babayan, “The Waning of the Qizilbash: The spiritual and the temporal in seventeenth century Iran,” yayınlanmamış doktora tezi (Princeton University, 1993), s. 46, n. 84, ve 66-67. Şahısevenler muhtelif Kızılbaş aşiretlerinin üyeleri olmakla beraber her an aşiretlerinden koparak bir yönetici kadrosu karşılığında şah için savaşmaya hazırdılar.

97 İskender Münşi 1003 (1594-95) yılının olaylarını anlatırken Safevi topraklarındaki eyaletlerin çoğunda yönetimin şahın istekleri doğrultusunda olduğunu; isyankar valilerin görevlerinden alınıp yerlerine şahın himayesiyle yükselmiş yöneticilerin atandığını söyler; bkz. Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasi, 2: 674.

98 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasi, 2: 631 ve 690-91; Roemer, “Safavid Period,” s. 265. İskender Münşi ayrıca “Allahverdi Han’ın, her sene Fars’a üç yüz gulam nakledip eyaletin tüm bölgelerindeki çeşitli idari makamlara yerleştirmesine ve bölgeden sağlanan vergi gelirinin de silah ve donanım alımında kullanılmasına karar verildi” der. Dolayısıyla, Fars bölgesi bu yıllarda daha henüz hassa arazisi haline getirilmemiş olsa da, Zülkadirli aşiretinin değil, şahın kapıkullarının mutlak kontrolü altında olmalıdır.

99 Natanzi, Nuqawat al-athar, bkz. Robert D. McChesney, “Four Sources on Shah ‘Abbas’s Building of Isfahan,” Muqarnas 5 (1988): 107.

100 Iskandar Munshi, Alam-ara-yi ‘Abbasi, 2: 672, 752-54, 760-61; Roger M. Savory, “The Safavid Administrative System,” Cambridge History of Iran, Jackson ve Lockhart (ed.), 6: 364-65.

101 McChesney, “Four Sources,” s. 109, 113, 124 ve 128, n. 84 ve 91.

102 McChesney, “Four Sources,” s. 128, n. 91.

103 E.M. Herzig, “The Deportation of the Armenians in 1604-1605 and Europe’s myth of Shah ‘Abbas I,” History and Literature in Iran, Pembroke Persian Papers 1, Charles Melville (ed.), (Cambridge: Cambridge University Press, 1990), s. 67.

104 Sayyid Hossein Nasr, “Spiritual Movements, Philosophy and Theology in the Safavid Period,” Cambridge History of Iran, Jackson ve Lockhart (ed.), 6: 678-79. Buna karşılık, Şiraz’ın son güçlü Zülkadirli valisi Yakub Han’ın üç yıllık yönetimi döneminde İbrahim Sultan bin Şahruh bin Timur döneminde inşa edilmiş olan Darülsefa ve Darüleytam medreseleri yıkılmıştır, bkz. Qadi Ahmad Qummi, Gulistan-i Hunar, terc. Vladimir Minorsky Calligraphers and Painters: A treatise by Qadi Ahmad, son of Mir-Munshi (circa A.H. 1015/A.D. 1606): Freer Gallery of Art, Occasional Papers, vol. 3, no. 2 (Washington DC: Smithsonian Institution, 1959), s. 70.

105 Bkz. Gulnar Bosch, John Carswell, ve Guy Petherbridge, Islamic Bindings and Bookmaking (Chicago: University of Chicago Press, 1981). Osmanlı sarayında pahalı malzemelerle hazırlanmış bir Kuran nüshasının Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi’nde bulunan masraf defteri ve hattatı Ahmed Karahisari’ye verilen in’am’ı gösteren belge için bkz. Filiz Çağman, “The Ahmed Karahisari Q Wur’an in the Topkapi Palace Library in Istanbul,” Persian Painting from the Mongols to to the Qajars: Studies in Honour of Basil W. Robinson, Pembroke Persian Papers, vol. 3, Robert Hillenbrand (ed.), (Londra ve New York: I.B. Tauris, 2000), s. 67-69.

106 Massumeh Farhad, “Military Slaves in the Provinces: Collecting and Shaping the Arts,” Slaves of the Shah: New Elites in Safavid Iran içinde, s. 183, n. 24. Farhad, Oxford Bodleian Library’de bulunan 1009 (1601) tarihli bir Firdevsi Şahnamesi (Ous. 344), benim 1590 civarına tarihlediğim, kendisinin ise 1600 civarına tarihlediği Londra British Library’de korunan ikinci bir Şahname nüshasını (BL Ethé 2992) ve Paris Bibliothèque Nationale’de bulunan 1010-1013 (1601-05) tarihli bir Ravzet el-Safâ nüshasını (bkz. Richard, Splendeurs Persanes, kat. no. 145, s. 203) bir grup olarak ele alır ve Zülkadirli valilerin dönemi sonrasındaki gulam vali Allahverdi Han zamanında da lüks yazmaların hazırlandığını söyleyerek bu üç yazmayı bu dönem lüks üretiminin örneği ve Şiraz’daki lüks üretimin hâlâ sürdüğünü gösteren yazmalar olarak sunar. Bu yazmalar, özellikle de bu dönemden günümüze ulaşabilmiş çok az sayıdaki örnek arasında yer aldıkları için, hiç şüphesiz ki önemli örneklerdir. Ancak benim kanımca İstanbul’da korunan 1010 (1602) tarihli bir diğer Şiraz Firdevsi Şahnamesi (TSMK H.1501) ile birlikte bu yazmalar ve özellikle 1601 tarihli Oxford Şahname’si bu dönemde, yani gulam döneminin ilk yıllarında, lüks Şiraz yazmalarının üretiminin devam ettiği için değil, kalitesindeki düşüşü belgelediği için kanıt olarak sunulabilir. British Library ve Bodleian Library Şahname nüshaları için bkz. Uluç, “Arts of the Book in Sixteenth Century Shiraz,” s. 504-506 ve 523, ms. no. 68 ve 79; İstanbul Şahname’si için bkz. Uluç, Türkmen Valiler, res. 338, 339, 341.

107 Örneğin Schmitz, Şamlu aşiretinden olan Herat valilerine ait kitabhanede hazırlanan elyazmalarını irdelemektedir, bkz. Barbara Schmitz, “Miniature Painting in Harat, 1570-1640,” yayınlanmamış doktora tezi (New York University, 1981), s. 52-91.

108 Oleg F. Akimushkin ve Anatole A. Ivanov, “The Art of Illumination,” Arts of the Book in Central Asia, Gray (ed.), s. 50.

109 Barbara Schmitz, Islamic Manuscripts in the New York Public Library (Oxford: Oxford University Press, 1992), s. 265.

Table des illustrations

Titre Resim 1
Légende Tezhipli bölüm başlığı, Hamse-i Nizami, 979 (1571-72) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.750, y. 129b-130a. (Türkmen Valiler, res. 180)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 160k
Titre Resim 2
Légende Cilt dış kapağı, Antoloji, 1550-70 civarı, Kazvin, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, R.1986. (Türkmen Valiler, res. 209)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 88k
Titre Resim 3
Légende Cilt diş kapağı, Haft Evreng-i Cami, 1575 civarı, Şiraz, Hidayetullah el-katib tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.751. (Türkmen Valiler, res. 197)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 80k
Titre Resim 4
Légende Cilt iç kapağı, Haft Evreng, Molla Abdurrahman Cami, 1575 civarı, Şiraz, Hidayetullah el-katib tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.751. (Türkmen Valiler, res. 198)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 84k
Titre Resim 5
Légende Cilt iç kapağı, Antoloji, 1550-70 civarı, Kazvin, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, R.1986. (Türkmen Valiler, res. 210)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 72k
Titre Resim 6
Légende Cilt dış kapağı, Kur’an, 980-85 (1572-86) tarihli, Abdülkadir el-Hüseyni tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, E.H.48. (Türkmen Valiler, res. 257)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-6.jpg
Fichier image/jpeg, 88k
Titre Resim 7
Légende Cilt iç kapağı, Kur’an, 980-85 (1572-86) tarihli, Abdülkadir el-Hüseyni tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, E.H.48. (Türkmen Valiler, res. 259)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-7.jpg
Fichier image/jpeg, 92k
Titre Resim 8
Légende Cilt dış kapağı, Şahname-i Firdevsi, 982 (1574) tarihli, “belde-yi Şiraz”da Hasan el-Hüseyin el-katib tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.1497. (Türkmen Valiler, res. 260)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-8.jpg
Fichier image/jpeg, 76k
Titre Resim 9
Légende Tezhipli metin sayfası, Kur’an, 980-85 (1572-86) tarihli, Abdülkadir el-Hüseyni tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, E.H.48, y. 4b. (Türkmen Valiler, res. 265)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-9.jpg
Fichier image/jpeg, 92k
Titre Resim 10
Légende İlahi bir hükümdar hayal eden bir sufı, Gülistan ve Bostan, Sadi, 961 (1554) tarihli, Şah Tahmasp için Abdülvahhab el-Hüseyni el-Meşhedi tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.673, y. 41a. (Türkmen Valiler, res. 32)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-10.jpg
Fichier image/jpeg, 88k
Titre Resim 11
Légende Züleyhan’nın Yusuf’un ilgisini çekmeye çalışması, Gülistan ve Bostan, Sadi, 961 (1554) tarihli, Şah Tahmasp için Abdülvahhab el-Hüseyni el-Meşhedi tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.673, y. 300b. (Türkmen Valiler, res. 33)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-11.jpg
Fichier image/jpeg, 72k
Titre Resim 12
Légende Davetsiz olarak bir meclise katılan bir sufı, Cülistan ve Bostan, Sadi, 961 (1554) tarihli, Şah Tahmasp için Abdülvahhab el-Hüseyni el-Meşhedi tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.673, y. 225b. (Türkmen Valiler, res. 36)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-12.jpg
Fichier image/jpeg, 84k
Titre Resim 13
Légende Sema eden bir derviş, Divan-ı Hafiz, 989-94 (1581-86) tarihli, Sultan Süleyman için Sultan Hüseyin b. Kasım et-Tuni tarafından Tun’da istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.986, y. 21b. (Türkmen Valiler, res. 35)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-13.jpg
Fichier image/jpeg, 100k
Titre Resim 14
Légende Havuzda sandal sefası, Heft Evreng-i Cami, 1580 civarı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, R.911, y. 152a. (Türkmen Valiler, res. 310)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-14.jpg
Fichier image/jpeg, 76k
Titre Resim 15
Légende İskender’in yedi bilgeyle meclisi, Hamse-i Nizami, 1585 civarı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, A.3559, y. 398b. (Türkmen Valiler, res. 306)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-15.jpg
Fichier image/jpeg, 92k
Titre Resim 16
Légende Yusuf un kuyudan kurtarılması, Heft Evreng-i Cami, 1575 civarı, Hidayetullah el-katib tarafından istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi, H.751. (Türkmen Valiler, res. 202)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-16.jpg
Fichier image/jpeg, 180k
Titre Resim 17
Légende Mirac, Yusuf ve Züleyha, Cami, 1585-90 civarı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.1084, y. 11a. (Türkmen Valiler, res. 298)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-17.jpg
Fichier image/jpeg, 80k
Titre Resim 18
Légende Mirac, Hamse-i Nizami, 866 (1461) tarihli, Şeyh Mahmud Pir Budaki tarafından Tun’da istinsah edilmiş, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.761, y. 4b. (Türkmen Valiler, res. 300)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-18.jpg
Fichier image/jpeg, 44k
Titre Resim 19 & 20
Légende Takdim tasviri, muhtemelen zincire vurulmuş Züleyha ve hizmetkârları, Hamse-i Nizami, 999-1000 (1591) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.749, y. 2a. (Türkmen Valiler, res. 330)Takdim tasviri, Rüstem bir hükümdarın huzurunda, Hamse-i Nizami, 999-1000 (1591) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.749, y. 1b. (Türkmen Valiler, res. 330)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-19.jpg
Fichier image/jpeg, 904k
Titre Resim 21
Légende Cilt dış kapağı, Hamse-i Nizami, 999-1000 (1591) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H. 749. (Türkmen Valiler, res. 327)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-20.jpg
Fichier image/jpeg, 76k
Titre Resim 22
Légende Cilt dış kapağı, Düvelrani ve Hızır Han, Hüsrev Dehlevi, 992 (1584-85) tarihli, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, H.684. (Türkmen Valiler, res. 342)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1958/img-21.jpg
Fichier image/jpeg, 60k

Auteur

© Institut français d’études anatoliennes, 2012

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr