Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Bir allame-i cihan

 | 
Edhem Eldem
, 
Aksel Tibet
, 
Ersu Pekin
, 
et al.

2. cilt

Konstantinopolis’ten İstanbul’a İşçi Ücretleri, 1100-1800

Şevket Pamuk

Texte intégral

Uzun Dönemli İktisat Tarihi Çalışmalarında Ücretlerin Yeri

1İktisatçılar ve iktisat tarihçileri farklı ülkelerde kişi başına üretim ve gelir düzeylerini belirlemek için birçok yönteme başvururlar. 19. ve 20. yüzyıllar için, veriler elverdiği ölçüde kişi başına gelir düzeyleri hesaplanabilir. Ancak, az sayıda ülkeyi bir yana bırakırsak, 19. yüzyıl öncesi dönemler için kişi başına milli gelir tahmini yapmak zordur; yapılsa da, bunlar güvenilir değildir. Kişi başına gelir ya da yaşam standardi düzeyleri arasındaki farkları incelemek için alternatif bir yaklaşım da, belirli bölgelerdeki, sözgelimi kentlerdeki ücretlerin satın alım gücünün karşılaştırılmasıdır. Özellikle Birinci Dünya Savaşı’ndan önceki dönem için, reel ücret ya da ücretlerin satın alım gücü verileri kişi basına milli gelir tahminlerine göre çok daha sağlıklıdır ve daha fazla sayıda ülke için erişilebilir niteliktedir. Örneğin sanayi öncesi toplumlar için standart bir ücret türü olarak kabul edilen kentlerdeki inşaat işçilerinin ücretlerinin satın alım gücü, bize, ülkeler ve dönemler arası karşılaştırmalar için önemli olanaklar sağlamaktadır. Bu sayede son yirmi yılda, sanayi devrimi öncesi Avrupa içinde ülkelerarası ve Avrupa ile Asya arasında kıtalararası karşılaştırmalar yapabilmek mümkün olmuştur.

2Bugün dünyanın pek çok kenti için eski dönemlere ait işçi ücretleri bulmak mümkündür. Ücret dizilerinde aynı ülke içinde büyük bölgelerarası farklar gözlenmemektedir. Yine de ücret dizilerini kişi başına gelir düzeyi için kullanmak ve uzun dönemli karşılaştırmalar yapmak, itirazlara açık bir yöntemdir. Bir gösterge ücretin, emek gelirlerini yeterince temsil ettiğini kabul etsek de, sermaye ve toprak gelirlerini de içeren kişi başına geliri tam olarak temsil ettiğini söyleyemeyiz. Ayrıca, üretim faktörlerinin toplam gelir içindeki paylarının zamanla ve bir toplumdan diğerine büyük ölçüde değişkenlik göstermesi, uzun süreli ve karşılaştırmalı analizleri daha da karmaşıklaştırmakta. Üstelik hane halkı geliri, genellikle istihdam düzeyindeki ve erkeklerin, kadınların ve çocukların işgücüne katılım oranlarındaki değişiklikler ve en önemlisi pazar dışı gelirler tarafından belirlenmekte. Bu sınırlamalara karşın, çok yakın geçmiş bir yana bırakılırsa, reel ücretler ya da ücretlerin satın alım gücü, kişi başına gelirin ölçülmesi açısından en güvenilir bilgi kaynağı olma niteliğini korumakta.

3Daha önce Osmanlı arşivlerinde yaptığımız araştırmalar sonucunda 15. yüzyılın sonlarından Birinci Dünya Savaşı’na kadarki dönemde, sadece İstanbul kentinde değil, Belgrat, Selanik, Edirne, Bursa, Şam ve Kudüs’te inşaat işçilerinin ücretlerinin satın alım gücünün gösterdiği uzun dönemli eğilimleri ortaya çıkarmıştık. Daha sonra da bu eğilimleri Avrupa’nın önde gelen kentlerindeki ücretlerin satın alım gücü ile karşılaştırmış ve bu dizileri 20. yüzyıl Türkiyesi’nin ücret dizilerine bağlayarak günümüze kadar getirebilmiştik (Pamuk, 2001; Özmucur ve Pamuk, 2002 ve 2007).

4Bu daha kısa yazıda da benzeri bir yöntem kullanacağız. Bizans dönemine ait ancak daha önce bu amaçlarla kullanılmamış verilerden yararlanarak Konstantinopolis-İstanbul kentindeki inşaat işçilerinin ücretlerinin yedi yüzyıllık uzun dönemli eğilimlerini inceleyeceğiz. Bu yedi yüzyılın ilk yarısı Bizans, ikinci yarısı da Osmanlı dönemine rastlamaktadır. Bu ücret ve fiyat verileri bize uzun dönemli karşılaştırmaların yanı sıra, Bizans İmparatorluğu’nun son yüzyıllarından Osmanlı İmparatorluğu’nun erken yüzyıllarına geçiş sürecinde başkentteki yaşam koşullarının nasıl geliştiği hakkında da ek bilgiler sağlayacaktır.

5Stefanos Yerasimos için, Bizans’tan Osmanlı’ya geçişteki süreklilikler ve kopuşlar çok ilginç ve zengin bir araştırma gündemi sunuyordu. Onun Bizans-Osmanlı ikilisi için başka konularda sürdürdüğü karşılaştırmaları, şimdi ücretler ve yaşam koşulları alanında yapabilmek, bu kentin tutkunu olan seçkin bir tarihçiyi ve her şeyden önce değerli bir dostu anmak için güzel bir vesile oluşturuyor.

Bizans Dönemi, 1100-1453

6Bizans dönemine ait arşiv belgeleri yoktur. Ancak son yıllarda bir grup Bizans tarihçisi çeşitli kaynaklardan derledikleri çok sayıda fiyat, gelir ve ücret verisini yayınladılar (Cheynet, Malamut ve Morrisson, 1991; Morrisson, 1989; Morrisson ve Cheynet, 2002). Bu veriler içinde imparatorluğun çeşitli bölgelerine ait günlük ve yıllık ücretlerin yanı sıra, devlet memuru, asker, din adamı ve pek çok meslekten çalışanın yıllık gelirleri de yer almaktadır. Bu ücret ve gelir verileri tüm Bizans tarihini kapsamakla birlikte, ancak 1100 tarihinden sonra uzun dönemli karşılaştırmalara olanak sağlayacak kadar ayrıntılı bir nitelik kazanmaktalar. Yayınlanan veriler arasında 1100 sonrası döneme ait ücret gözlemlerinin sayısı yirmi beşi aşmıyor. Bu ücret gözlemlerinin yarısı başkente aittir. Ayrıca, Girit, Selanik ve diğer kentler için de ücret gözlemleri bulunuyor. Bu ücret verilerinin ufak bir bölümü inşaat işçilerine ait olsa da, verilerin tümüne bakarak başkentteki vasıflı ve vasıfsız işçi ücretlerinin zaman içindeki eğilimlerini izlemek mümkün. Elimizdeki diğer gelir ve ücret verileri de, hem uzun dönemli eğilimlerini belirlemek hem de başkentteki ücret gözlemleri hakkındaki güvenimizi güçlendirmesi açısından büyük önem taşıyorlar.

Grafik 1

Grafik 1

Konstantinopolis-İstanbul’da düz ve vasıflı işçi ücretlerinin satın alım gücü, 1100-1800 (1500 yılında düz işçi ücreti = 1,0)

7Fiyatlara gelince, eldeki veriler sadece iki malın fıyatında uzun dönemli eğilimleri belirlememize olanak sağlayacak kadar ayrıntılı ve sık veri sunmaktadır. Bu iki ürün buğday ve zeytinyağıdır. Ayrıca, başta arpa olmak üzere diğer hububat, et ve diğer hayvan ürünlerine ilişkin sınırlı miktarda fiyat verisinden genel fiyat düzeyinin uzun dönemli eğilimleri hakkında bilgiedinmek için yararlanılmıştır. Ayrıca, köle fiyatlarına ilişkin gözlemlerden de ücretler hakkında ek bilgi edinmek için yararlandık.

8Aşağıda daha ayrıntılı olarak tartışacağımız gibi, Osmanlı dönemi için günlük ücret verilerini bir hayli ayrıntılı olarak oluşturduğumuz bir tüketici sepetinin fiyat endeksine bölerek kent ücretlerinin satın alım gücü için uzun dönemli bir endeks oluşturmak mümkün olmuştu. Buna karşılık Bizans döneminde, eldeki ücret verilerini sadece buğday ve zeytinyağından oluşan bir sepetin fiyatına bölmek mümkün olabildi. Bu şekilde hesaplanan Bizans dönemi düz ve vasıflı inşaat işçisi ücretlerinin satın alım gücü endekslerini daha sonra Osmanlı dönemine ilişkin endekslere bağladık.

9Bizans verilerini kullanarak yaptığımız hesaplamalar, Konstantinopolis’te hem fiyatların hem de nominal ücretlerin 11. yüzyıldan itibaren yükselmeye başladığına işaret ediyor. Bunun en önemli nedeni devletin mali sıkıntılar karşısında, ek gelir sağlayabilmek için para biriminin altın içeriğini düşürmesi ya da tağşişlere başvurmasıydı (Kaplanis, 2003). Ancak ücretlerin satın alım gücünün 14. yüzyılın ortalarına kadar pek değişmediği anlaşılıyor. Elimizdeki veriler arzuladığımız kadar ayrıntılı olmasa da, 14. yüzyıl ortalarındaki (1347-50), Avrupa ve Akdeniz havzası nüfusunu dörtte bir ya da üçte bir oranında azaltan veba salgınının sonrasında, Batı Akdeniz ve Avrupa’da olduğu gibi tüm Doğu Akdeniz havzasında oluşan emek darlıklarıyla birlikte, nominal ve reel ücretlerin uzun dönemli bir yükseliş eğilimi içine girdiğini gösteriyor (Pamuk, 2007). 14. yüzyılın ikinci yarısında Konstantinopolis’te gıda maddelerinin fiyatları çok sınırlı bir biçimde artarken, vasıflı işçilerin yıllık ücretleri 20 altın hiperperon düzeyinin biraz aşağısından 50 altın hiperperonun üzerine kadar yükseldi. Buğday fiyatları da yıldan yıla büyük dalgalanmalar göstermekle beraber, 14. yüzyılın ortalarında modio (12,8 kg) başına 1/6 ya da 1/5 altın hiperperondan yüzyıl sonlarında 1/4 hiperperona yükseldiler. Bu durumda 14. yüzyılın sonlarında ücretlerin satın alım gücünün veba salgınından öncesine kıyasla yüzde 100 kadar daha yüksek olduğu anlaşılıyor. 14. yüzyılın ikinci yarısından itibaren başkentte ve genel olarak Bizans İmparatorluğu ve Doğu Akdeniz’de ücretlerin satın alım gücünde ortaya çıkan bu önemli artış, 14. yüzyılın ikinci yarısında Bizans İmparatorluğu’nda köle fiyatlarırın da yaklaşık iki katına çıkmasıyla bir kez daha teyit edilmiş oluyor (Morrisson ve Cheynet, 2002, s. 847-50). Grafik 1’den başkentteki ücretlerin satın alım gücünün, biraz sonra değineceğimiz gibi, 16. yüzyıl boyunca nüfus artışları nedeniyle gerilese bile, Osmanlı döneminde de veba salgını öncesi düzeylerinin üzerinde kaldığı görülüyor.

1015. yüzyılda Konstantinopolis-İstanbul’daki ücretlerin satın alım gücünü izlerken üzerinde durulması gereken belki de en önemli mesele, kentin Bizans’tan Osmanlı egemenliğine geçişi sürecinde reel ücretlerde ve daha genel olarak da kentteki halkın yaşam düzeyinde ne gibi değişiklikler olduğudur. Bu tür bir karşılaştırma yapabilmek için, her şeyden önce, Bizans ve Osmanlı dönemindeki nominal ücretleri ortak birimlerle ifade etmek gerekir. Tablo 1’de bu yönde gerekli hesaplamaları yaparak, başkentte 15. yüzyılın birinci ve ikinci yarısında, Bizans ve Osmanlı dönemlerindeki fiyat ve ücretleri, litre veya gün başına gram gümüş cinsinden ifade etmeyi seçtik. 15. yüzyılın ilk yarısıyla ikinci yarısı arasında kurumlarda, iktisat politikalarında ve ölçüm birimlerinde gerçekleşen büyük kopuşa karşın, iki devletin kullandığı para, ağırlık ve hacim birimlerindeki tüm farklılıklara karşın, temel gıda mallarının fiyatlarında ve ücretlerde çarpıcı ve hatta şaşırtıcı bir süreklilik vardır. Bu süreklilik elimizdeki verilere ve yaptığımız hesaplara olan güvenimizi artırmaktadır.

Tablo 1. Konstantinopolis-İstanbul’da Bizans ve Osmanlı dönemleri fiyat ve ücretlerinin karşılaştırılması

Tablo 1. Konstantinopolis-İstanbul’da Bizans ve Osmanlı dönemleri fiyat ve ücretlerinin karşılaştırılması

Notlar: Bu dönemde altın/gümüş oranı yaklaşık olarak 10’du
Yıllık ücretler günlük ücretlere dönüştürülürken, 1 yıl = 180 çalışma günü olarak hesaplanmıştır.

Morrisson ve Cheynet, 2002 ve Pamuk, 2001

111453 öncesinde ve sonrasında fiyat ve ücretler önemli süreklilikler göstermekle birlikte, Osmanlı dönemine kıyasla Bizans döneminde, fiyatların biraz daha yüksek, nominal ücretlerin ve ücretlerin satın alım gücünün ise daha düşük olduğu da açıkça görülüyor. Bu genel eğilimin en önemli nedeni Bizans Devleti’nin son yüzyıllarında, özellikle de son yüzyılında ekonomisinin ciddi olarak zayıflamasıdır. Bizans Devleti’nin sınırları sürekli olarak daralırken tarımsal üretim zorlanmakta, başkent Konstantinopolis de çevresindeki alanlardan gıda malları ve hammadde sağlamakta güçlük çekmekteydi. Kentin sık sık Osmanlılar tarafından kuşatılması da bu eğilimleri güçlendiriyordu. Veba salgını sonrasında tüm Doğu Akdeniz yöresinde olduğu gibi Bizans Devleti sınırları içinde ve Konstantinopolis’te nominal ücretler yükselmiş olsa da, Bizans Devleti’nin karşı karşıya olduğu askeri ve iktisadi güçlükler nedeniyle artan fiyatlar, 15. yüzyılda kentlerdeki ücretlerin satın alım gücünü de sınırlamış gözüküyor. Konstantinopolis’in Osmanli Devleti’nin eline geçmesinden ve kentin çevresindeki kuşatma durumunun ortadan kalkmasından sonra, kente yeni nüfus iskânıyla birlikte iktisadi faaliyetlerin canlanmaya başladığını biliyoruz. Bu sayede gıda malları ve hammadde fiyatlarının düştüğü, ücretlerin satın alım gücünün de yüzde 20 dolaylarında ve belki de daha fazla artış gösterdiği anlaşılıyor.

Osmanlı Dönemi, 1489-1914

  • 1 Bu çalışmada kullanılan vakıf hesap defterlerinin büyük bir bölümüne, İstanbul’daki Başbakanlık Osm (...)

1215. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar İstanbul ve imparatorluğun önde gelen diğer şehirlerindeki fiyat ve ücretlere ilişkin çalışmamızı özetleyerek başlayalım. Temel gıda mallarına ve diğer mallara ilişkin fiyat verilerini İstanbul’daki Osmanlı arşivlerinde bulunan altı binden fazla hesap defterinden derledik. Bu amaçla üç ayrı tür kaynağı kullanarak üç ayrı gıda fıyatı endeksi oluşturduk. Bunlardan ilkinde, irili ufaklı birçok vakıf ve bunların imaretleri tarafından ödenen fıyatlar esas alındı. İkincisinde, Topkapı Sarayı mutfağının [matbah-ı âmire] hesap defterleri; üçüncüsünde ise, başkentte temel ihtiyaç maddelerine konan narhlar esas alındı.1 Bu endekslerde, kalite farklılıklarının etkisini en aza indirmek için, mümkün olduğunca standart mallar kullanıldı. Endekslerin her birinde, un, pirinç, sadeyağ, bal, koyun eti, nohut, süt, yumurta ve zeytinyağı gibi, sayıları sekiz ile on arasında değişen temel gıda mallarının fiyatları yer almaktaydı. Her malın endeks içindeki ağırlığı, o malın ilgili kurumun toplam harcamaları içindeki ağırlığına oranlı olarak hesaplanmıştır. Bu ağırlıklar her yıl için sabit tutuldu. Herhangi bir yılda bu mallardan birinin veya birkaçının fiyatlarının bulunamadığı durumlarda boşluklar, eldeki verilere regresyon uygulayan bir istatistik paketinin yardımıyla dolduruldu.

13Ortalama kentli tüketicinin harcama alışkanlıkları dikkate alınarak, gıda mallarının toplam endeks içindeki ağırlığı yüzde 75 ile 80 arasında tutuldu. Çeşitli gıda mallarının endeks içindeki ağırlıkları ise kullandığımız hesap defterlerindeki alımların miktarlarına ve toplam gıda harcamaları içindeki paylarına göre belirlendi. Göze çarpan iki örneği belirtecek olursak; ekmek fiyatları ile ilgili uzun dönemli dizilerin olmadığı durumda, unun (genellikle buğday unu) ağırlığı, fiyatlardaki dalgalanmalara bağlı olarak, gıda harcamalarının yüzde 32’si ile 40’ı arasında, toplam harcamaların ise yüzde 24’ü ile 32’si arasında değişmekteydi. Koyun etinin toplam bütçedeki payı ise yüzde 5 ile 8 arasında değişmekteydi.

14Çalışmanın ikinci aşamasında, endekslere, çeşitli kaynaklardan elde edilen gıda dışındaki kalemlerin fiyatları eklendi. Bu mallar sabun, odun, kömür ve çividir. Ayrıca, Topkapı Sarayı’na ait defterlerden, iki tür yünlü kumaş (yerli çuha ve İngiltere’den ithal edilen çuha Londrine) için ayrıntılı bir dizi oluşturuldu. Ancak bu kumaşların sıradan insanların giydiği türden şeyler olmadığı, yüksek gelir gruplarının satın aldığı pahalı kumaşlar olduğu anlaşılınca, bunları endekse eklememeye karar verdik. Ayrıca, tüketici fiyatları endeksinde ev kirasına da yer vermek gerekirdi; ancak, bu konuda yeterli bilgilere ulaşmak, hiç olmazsa bu aşamada mümkün gözükmemektedir.

15Çalışmanın ikinci bölümünde, İstanbul ve diğer kentlerdeki inşaat ve tamirat projelerine ilişkin beş binden fazla hesap defteri incelenerek günlük ücret verileri derlendi. Bu hesap defterleri, düz ve vasıflı inşaat işçilerinin günlük ücretlerini kapsamaktadır. Kentlerdeki inşaat işi, zaman ve mekân açısından, işgücünün nispeten homojen olduğu bir alandır. Üstelik kentlerdeki inşaat işçileri, diğer işçilerin tersine, ücretlerinin büyük bir bölümünü barınak, yiyecek, giyecek olarak değil, nakden almaktadırlar. Sonuç olarak, sanayi öncesi toplumlarda inşaat işçilerinin ücretleri karşılaştırılabilir niteliktedir.

  • 2 Bu çalışmada kullanılan devlet ve vakıflara ait hesap defterlerinin çoğuna, İstanbul’daki Başbakanl (...)

16Devletin ya da vakıfların tuttuğu inşaat hesap defterlerinde, işçilerin adı, becerisi, konumu (usta, kalfa, vb) ve ücretinin yer aldığı bir dizi devam çizelgesi yer almaktadir. Kimi zaman her gün için ayrı kayıt tutulmuş, kimi zamansa birkaç gün ya da birkaç hafta için tek bir çizelge düzenlenmiştir. Bu kayıtlarda, işgününün süresi ve yiyecek tedariki gibi bilgilere nadiren rastlanmaktadır. O nedenle, günlük ücretin bu tür unsurlarını göz ardı etmeyi tercih ettik. Günlük ücretteki mevsimsel değişiklikleri de dikkate almadık. Kaldı ki, gözlemlerin çok büyük bir bölümü, İstanbul’da nisan-ekim arasına rastlayan inşaat mevsimine aittir.2

17Düz inşaat işçisi ücretleri, büyük ölçüde, erken dönemde ırgad, 1770’lerden sonra da rençber olarak adlandırılan işçi kategorisine aittir. Buna karşılık, hesap defterlerinde ücretleri yer alan vasıflı inşaat işçisi kategorilerinin yarım düzinenin üstünde olduğu görülüyor. Ücret endekslerinin hesaplanması sırasında derlediğimiz tüm verilerden yararlanabilmek amacıyla, neccar, duvarcı, sıvacı, taşçı, marangoz, lağımcı, kaldırımcı, hamamcı gibi farklı kategorilerdeki ücretleri içeren bir endeks oluşturduk. Kullandığımız hesap defterlerindeki ağırlığını göz önünde bulundurarak, neccar kategorisinin tüm endeksteki payını yüzde 50 ile 60 aralığında tutmaya karar verdik.

18Grafik 1’de, İstanbul’daki düz ve vasıflı inşaat işçilerinin, günlük nominal ücret dizilerinin tüketici fiyat endeksine bölünmesiyle elde edilen, reel günlük ücret dizileri yer alıyor. Günlük ücretlerin oluşmasında kurumsal etkenlerle ve piyasa koşullarının göreli paylarını belirlemek kolay değildir. Yine de, hızlı tağşiş dönemlerinde reel ücretlerin önce düşmesi, kısa bir süre sonra da yukarı doğru hareketlenmesi, ücret oluşum sürecinin piyasa koşullarına bağlı olduğunu gösteriyor.

19Öte yandan, bu iki tür işçinin günlük ücretlerinin satın alım gücü, üç yüz elli yıllık Osmanlı döneminde oldukça yüksek gözükmektedir. Örneğin, bir düz inşaat işçisi, 16. yüzyılda, günlük ücretiyle ya 8 kilo ekmek ya 2,5 kilo pirinç ya da 2 kilo et alabilmektedir. Vasıflı inşaat işçilerinin satın alım gücü ise bunun 1,5 ile 2 kati arasındadır. Bu ücret düzeyi ile vasıflı inşaat işçilerinin, yılda 200 günden az çalışmış olsalar da, hem toplumun genel ortalamasının hem de kentlerdeki ortalamaların üzerinde bir yaşam standardı tutturdukları düşünülebilir.

20Konstantinopolis’in Osmanlı Devleti’nin eline geçmesinden ve kentin çevresindeki kuşatma durumunun ortadan kalkmasından kente yeni nüfus iskânıyla birlikte iktisadi faaliyetlerin canlanmaya başladığına, bir yandan gıda mallarının fiyatları düşerken öte yandan da ücretlerin satın alım gücünün yüzde 20 dolaylarında artış gösterdiğine daha önce değinmiştik. Ancak Grafik 1’de özetlenen endekslerimiz, düz ve vasıflı inşaat işçilerinin ücretlerinin satın alım gücünün, 16. yüzyılda yüzde 30 ile 40 oranında azaldığını gösteriyor. Bu gerilemenin 16. yüzyılda ortaya çıkan ve bir kısmı dışarıdan ithal edilen, bir bölümü de devletin yaptığı tağşişlerden kaynaklanan fiyat enflasyonuyla ilgili olduğu düşünülebilir. Ancak Osmanlı döneminde daha sonra ortaya çıkan tağşiş ve enflasyonlarda ücretlerin satın alım gücünün bir hayli dirençli olduğu, fiyat artışlarının kisa bir süre sonra nominal ücretlere yansıdığı düşünülürse, ücretlerin gerilemesi için enflasyondan daha güçlü başka nedenler aramak gerekecektir. Sadece Doğu Akdeniz değil , tüm Akdeniz havzasında ve Avrupa’da 14. yüzyıldan 16. yüzyılın sonlarına kadar yaşananlar bize bu konuda çok basit ama önemli ipuçları sunuyor.

2114. yüzyılın ortalarında veba salgını sonrasında yaşanan emek darlıkları ile birlikte hızla yükselen ücretler, tüm Akdeniz havzası ve Avrupa’da 16. yüzyıldan itibaren nüfusun tekrar artmaya başlamasıyla birlikte düşme eğilimi içine girdi. 16. yüzyılda sadece İstanbul’da değil, tüm Osmanlı İmparatorluğu’nda nüfusun en az yüzde 50 kadar arttığını biliyoruz. 14. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ortaya çıkan emek darlıklarının böylece yavaş ancak istikrarlı bir biçimde 16. yüzyılda ortadan kalkmaya başladığını, hatta yüzyılın sonlarına doğru artan nüfus nedeniyle, örneğin kırsal alanlarda yer yer topraksızlık durumlarının oluştuğunu gözlemlemekteyiz. Bu durumda, 16. yüzyılda işçi ücretlerinin satın alım gücünün düşüşünü açıklarken, en önemli etken olarak nüfus artısını, daha doğrusu 14. yüzyılın ikinci yarısında önemli bir darbe alan nüfusun toparlanmasını birinci neden olarak düşünmemiz uygun olacak.

22Kısacası, sadece başkentte değil, Bizans ve Osmanlı Devleti sınırları içindeki diğer kentlere ait ücret ve fiyat verileri de, ücretlerin satın alım gücünde 14. yüzyılın ortasında başlayan ve 16. yüzyılın sonlarına kadar devam eden yaklaşık 250 yıl süren ve ters V biçiminde, önce bir çıkış sonra da bir gerileme hareketine işaret etmektedir. Ücretlerin bu ters V hareketinde en temel belirleyicinin nüfusun önce çok ciddi biçimde azalışı ve daha sonra toparlanması olduğunu düşünüyoruz.

2317. ve 18. yüzyıllarda İstanbul’da işçi ücretlerinin satın alım gücünde temel eğilimin dalgalanmalarla birlikte yatay olduğu söylenebilir. Bu iki yüzyılda ücretlerin satın alım gücü 16. yüzyılın başlarındaki yüksek düzeyine ulaşmasa da, 14. yüzyılın ilk yarısında, veba salgını öncesindeki düzeylere de, hiç olmazsa kalıcı olarak, inmemiştir. 18. yüzyılın ikinci yarısında yine dalgalanmalarla birlikte ücretlerin yükselme eğilimi içine girdiği de görülüyor. Bu genel eğilimin, ardında savaşlarla birlikte baş gösteren emek darlığı olabilir. Ancak ücretlerin 18. yüzyılın ikinci yarısındaki artışını Doğu Avrupa’yı ve Doğu Akdeniz havzasını etkisi altına alan başka etkenlere de bağlamak mümkündür, bu konunun daha fazla araştırılması gerekiyor.

Batı Avrupa ile Karşılaştırmalar

24Sanayi devrimi öncesi dönemle ilgili olarak gündeme gelen önemli sorulardan biri, günümüzün gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeleri arasındaki gelir farklarının ortaya çıkışi ve evrimi üzerinedir. Sanayi devrimi öncesi dönemde yedi yüzyıl boyunca Konstantinopolis-İstanbul’daki işçi ücretlerinin gösterdiği genel eğilimleri ortaya koyduktan sonra, ücretlerin satın alım gücünü Batı Avrupa ile karşılaştırmak, bize Batı Avrupa-Doğu Avrupa farklarının tarihte ne kadar geriye gittiği konusunda önemli ipuçları verebilecektir.

25Osmanlı dönemi ücretleri üzerine yaptığımız uzun dönemli çalişmanın sonuçları, İstanbul ile önde gelen Batı ve Kuzey Batı Avrupa kentleri arasındaki ücret farklılıklarının 16. yüzyıla kadar gittiğini gösteriyor. 16. yüzyılın ortalarında İstanbul’da işçi ücretlerinin satın alım gücü diğer Avrupa şehirlerindeki ücretlerin satın alım gücünün yüzde 60’ı ile 90’sı arasında değişmekteydi. Ücretlerin satın alım gücü 16. yüzyıl boyunca İstanbul’da olduğu gibi, diğer Avrupa kentlerinde de düşme eğilimi içinde olmuştur. 17. ve 18. Yüzyıllarda ise, İstanbul’daki ücretler Avrupa’nın kuzeybatısı dışındaki bölgelerindeki ücretlere yaklaşma eğilimi içinde olmuştur. Ancak İstanbul ile Kuzeybatı Avrupa’nın önde gelen şehirleri arasındaki –üçte bir ile ikide bir aralığında değişen– ücret farklılığı sanayi devrimine kadar devam etmiştir. Kısacası, İstanbul ile Batı Avrupa’nın önde gelen kentleri arasındaki ücret farklılıklarının sanayi devrimi öncesine kadar gittiği kesinlikle söylenebilir. Ancak sanayi devrimi öncesindeki ücret farklılıkları, 19. ve özellikle de 20. yüzyıllardaki ücret farklılıklarına kıyasla çok daha sınırlı kalmaktaydı. Sanayi devrimi sonrasında, 19. ve özellikle de 20. yüzyılda ise ücretlerin satın alım gücü hem Avrupa kentlerinde hem de İstanbul’da çok hızlı biçimde artmıştır. Bu süreç içinde, yaklaşık 20. yüzyılın ortalarına kadar, sanayileşen Batı Avrupa’da verimlilik ve gelirler daha hızlı arttığı için, Batı Avrupa ile tarıma dayalı özelliklerini büyük ölçüde koruyan Osmanlı-Türkiye ekonomisi arasındaki ücret farklılıkları giderek büyümüştür (Pamuk, 2001, Özmucur ve Pamuk, 2002 ve 2007).

26Bu tablo bir karşılaştırmalı soruyu daha gündeme getiriyor. Eğer 16. yüzyıl ortalarında, İstanbul ile kuzeybatı Avrupa kentleri arasında ikinciler lehine ücret farklılıkları olduğunu kesin olarak söyleyebiliyorsak, daha önceki dönem hakkında neler söylenebilir? Veriler ayrıntılı olmadığı için, 12. ve 13. yüzyıllar hakkında konuşmak zordur. Ancak 14. ve 15. yüzyıllarda Avrupa’da kişi başına gelirin en yüksek olduğu İtalya kentleri, örneğin Floransa ve Venedik ile Konstantinopolis arasında kimi basit karşılaştırmalar yapmak mümkün gözüküyor. Bu karşılaştırmalar bize 14. ve 15. yüzyıllarda kuzey İtalya kentlerinde ücretlerin satın alım gücünün Konstantinopolis’ten kesin olarak daha yüksek olduğunu gösteriyor. Ayrıca, o dönemde Avrupa’nın yükselen bölgesi olan Felemenk ve Hollanda’da da ücretlerin Konstantinopolis’ten yüksek olduğunu söyleyebiliriz. Ancak bu tabloyu sağlıklı bir biçimde yorumla-yabilmek için 14. ve 15. yüzyıllarda Bizans’ın çok zayıf durumda olduğunu, Konstantinopolis’te ücretlerin oldukça düşük olduğunu dikkate almak gerekiyor. İktisadi açıdan Bizans’ın en parlak dönemlerinden biri olarak kabul edilen 11. yüzyılın ilk yarısında Avrupa’nın güneyinde ve kuzeybatısında uzun dönemli iktisadi geliçmenin yeni başladığı dikkate alınırsa, Konstantinopolis’teki ücretlerin ve ortalama gelirlerin Avrupa’nın diğer bölge ve kentlerinden daha yüksek olması mümkündür. Zaten bu erken dönemde Konstantinopolis açık ara ile Avrupa’nın en büyük kenti konumundaydı (Milanovic, 2004).

Sonuçlar

27Bu yazıda sanayi devrimi ve modern dönem öncesinde iki büyük imparatorluğun başkenti olan Konstantinopolis-İstanbul’da yedi yüzyıllık bir uzun süre içinde işçi ücretlerinin uzun dönemli eğilimlerini ortaya koymaya çalıştık. Kentli işçilerin ücretlerinin, bütün bir ülkenin yaşam standardının göstergesi olarak kullanılması kuşkuyla karşılanabilir. Yine de, üretim ve gelirle ilgili güvenilir bilgilerden yoksun olduğumuz düşünülürse, ücretlerin satın alım gücünü yansıtan diziler, 19. yüzyıl öncesindeki dönemler için, yaşam standardının uzun dönemli eğilimleri için en iyi gösterge olma özelliğini korumaktadır.

28Çalışmamızın temel sonuçları şöyle özetlenebilir. Birinci olarak, 14. yüzyıldaki büyük veba salgınının sadece Doğu Akdeniz’de değil tüm Akdeniz havzasında ve Avrupa’da ücretlerin uzun dönemli eğilimleri üzerinde çok önemli etkisi olmuştur. Sanayi devrimi ve modern dönemdeki iktisadi büyüme süreci öncesinde, yüzyıllar hatta bin yıllar boyunca ücretleri etkileyen en önemli olayın veba salgını olduğunu söylemek abartma olmaz. 14. yüzyılın ortasında başlayan ve Batı Akdeniz havzasında 18. yüzyıl başlarına, Doğu Akdeniz’de ise 19. yüzyıl başlarına kadar dalga dalga etkisini sürdüren veba salgını, 15. yüzyılın ortalarına kadar sadece Konstantinopolis’te değil tüm Akdeniz havzası ve Avrupa’da, işçi ücretlerinin yaklaşık yüzde 100 mertebesinde yükselmesine neden olmuştur. Ancak 16. yüzyılda nüfusun tekrar artmaya başlamasıyla birlikte ücretlerin, Akdeniz havzası ve Avrupa genelinde olduğu gibi Konstantinopolis-İstanbul’da da ciddi biçimde gerilediği yine çalışmamızın sonuçları arasında ortaya çıkmaktadır. Sadece başkentte değil, Bizans ve Osmanli Devleti sınırları içindeki diğer kentlere ait ücret ve fiyat verileri de, ücretlerin satın alım gücünde 14. yüzyılın ortasında başlayan ve 16. yüzyılın sonlarına kadar devam eden yaklaşık 250 yıl süren ve ters V biçiminde, önce bir çıkış sonra da bir gerileme hareketine işaret etmektedir.

29İkinci olarak, Konstantinopolis’in Osmanlı Devleti’nin eline geçmesinden sonra kent içindeki pazarlarda gram gümüş cinsinden ifade edilen fiyatların düşmeye, nominal ücretlerin yükselmeye başladığı ve ücretlerin satın alım gücünde yüzde 20 veya daha fazla bir yükselme olduğu anlaşılıyor. Bu genel eğilimin en önemli nedeni, Bizans Devleti’nin son yüzyıllarında, özellikle de son yüzyılında ekonomisinin ciddi olarak zayıflamasıdır. Bizans Devleti’nin sınırları sürekli olarak daralırken, başkent Konstantinopolis’in iaşesinde ciddi sıkıntılar görülüyordu. Kentin sık sık Osmanlılar tarafindan kuşatılması da bu eğilimleri güçlendirmekteydi. Konstantinopolis’in Osmanlı Devleti’nin eline geçmesinden ve kentin çevresindeki kuşatma durumunun ortadan kalkmasından sonra, kente yeni nüfus iskânıyla birlikte iktisadi faaliyetlerin canlanmaya başladığını biliyoruz. Ancak daha önce değindiğimiz gibi, 16. yüzyıl boyunca nüfus artışı ile birlikte başkentte ve daha genel olarak ücretlerde önemli bir düşüş yaşanmıştır.

30Üçüncü ve son olarak, Konstantinopolis-İstanbul’daki ücretlerin uzun dönemli eğilimlerini ortaya koyduktan sonra, Batı Avrupa’daki ücretlerle karşılaştırmaya çalıştık. Osmanlı dönemindeki ücretlere ilişkin çalışmamızın sonuçlarına bakarak, İstanbul ile Batı Avrupa’nın önde gelen kentleri arasındaki ücret farklılıklarının sanayi devriminden çok önce başladığı, örneğin 16. yüzyılın ortalarında ücret farklılıklarının açıkça görüldüğü söylenebilir. Bizans dönemindeki ücretleri inceledikten sonra, 14. ve 15. yüzyıllarda Konstantinopolis’teki ücretlerin önde gelen kuzey İtalya ve kuzey batı Avrupa kentlerindeki ücretlerin gerisinde kaldığını da ekleyebiliriz. Buna karşılık, daha da önceki dönemde, 11. yüzyılda Avrupa’nın en büyük kenti konumundaki Konstantinopolis’te ücretlerin Avrupa’nın diğer kentlerinden daha yüksek olduğu düşünülebilir. Ancak bu yazıda ele aldığımız sanayi devrimi öncesi dönemdeki kentler, bölgeler ve ülkeler arası ücret farklılıklarının, 19. ve özellikle de 20. yüzyıllardaki ücret farklılıklarına kıyasla çok daha sınırlı kaldığının altını da çizmek gerekir.

Bibliographie

Cheynet, Jean-Claude, Malamut, Elisabeth and Morrisson, Cecile, 1991. “Prix et Salaries à Byzance (xe-xve Siècles)”, Hommes et Richesses dans l’Empire Byzantin, içinde, c. II, Paris, s. 339-74.

Kaplanis, Costas, 2003. “The Debasement of the ‘Dollar of the Middle Ages,” The Journal of Economic History, c. 63, s. 768-801.

Milanovic, Branko, 2006, “An Estimate of Average Income and Inequality in Byzantium around Year 1000,” Review of Income and Wealth, c. 52, s. 449-70.

Morrisson, Cecile, 1989. “Prix et Salaries à Byzance (ve-viie Siècles),” Hommes et Richesses dans l’Empire Byzantin içinde, c. I, Paris, s. 239-60.

Morrisson, Cecile and Cheynet, Jean-Claude, 2002. “Prices and Wages in the Byzantine World,” Angeliki E. Laiou (ed.), The Economic History of Byzantium: From the Seventh through the Fifteenth Century içinde, Dumberton Oaks, Washington DC, s. 815-878.

Özmucur, Süleyman and Pamuk, Sevket, 2002. “Real Wages and Standards of Living in the Ottoman Empire, 1489-1914,” The Journal of Economic History, c. 62, s. 292-321.

Özmucur, Süleyman ve Pamuk, Şevket, “Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Avrupa’da Ücretler, 1489-1914,” Ş. Pamuk, Osmanlı Ekonomisi ve Kurumları, Seçme Eserler içinde, Cilt 1, Bankası Kültür Yayınları, 2007, s. 155-80.

Pamuk, Şevket, 2001. İstanbul ve Diger Kentlerde 500 Yıllık Fiyatlar ve Ücretler, 1469-1998, Devlet İstatistik Enstitüsü, Ankara.

Notes

1 Bu çalışmada kullanılan vakıf hesap defterlerinin büyük bir bölümüne, İstanbul’daki Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’nde bulunan Maliyeden Müdevver (MM), Bab-ı Defteri, Başmuhasebe Kalemi (BŞM), Evkaf Defterleri (EV), Evkaf Nezateti Haremeyn Muhasebeciliği tasniflerinden erişilebilir. Topkapı Sarayı mutfağının hesap defterlerine ise, yine Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’ndeki Bab-ı Defteri, Matbah Emini (D.BŞM.MTE), Bab-ı Defteri Başmuhasebe Kalemi (D.BŞM), MM, Kamil Kepeci (KK), Cevdet Saray (CS), Maliye Nezareti Mesarifat Muhasebesi (ML.MSF), Bab-ı Defteri Odun Emini (D.BŞM.ODE), Bab-ı Defteri İstanbul Ağası (D.BŞM.ISA) tasniflerinden ve Topkapı Sarayı Arşivleri’ndeki Dosya (D) tasniflerinden erişilebilir. Kadılar tarafından onaylanan narh listeleri, İstanbul’daki İstanbul, Üsküdar ve Galata mahkemesi arşivlerinden alınmıştır. Bu çalışmada kullanılan arşiv belgelerinin tam listelerine, yıl bazında Pamuk (2000) Ekler Bölümünden erişilebilir. Ayrıca bkz. Özmucur ve Pamuk, (2000) ve (2007).

2 Bu çalışmada kullanılan devlet ve vakıflara ait hesap defterlerinin çoğuna, İstanbul’daki Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’nde bulunan Maliyeden Müdevver (MM), Başmuhasebe Kalemi (BŞM), Bab-ı Defteri, Evkaf Defterleri (EV), Bab-ı Defteri, Evkaf Nezareti Haremeyn Muhasebeciliği (EV.HMH), Bina Emini (D.BŞM.BNE) ve Maliye Nezareti ve Mesarifat Muhasebesi (ML.MSF) tasniflerinden erişilebilir. Pamuk (2001), yıllara göre bütün arşiv belgelerinin listesini, İstanbul ve diğer şehirlerin yıllık ortalamaları olarak her ücret kategorisindeki nominal günlük ücretleri vermektedir. Ayrıca, hesap defterlerinin çoğu, demir, kireç ve fiyat endekslerinde kullanılmış olan çivi gibi satın alınan malzemelerin fiyatlarını ve listesini içermektedir.

Table des illustrations

Titre Grafik 1
Légende Konstantinopolis-İstanbul’da düz ve vasıflı işçi ücretlerinin satın alım gücü, 1100-1800 (1500 yılında düz işçi ücreti = 1,0)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1950/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 32k
Titre Tablo 1. Konstantinopolis-İstanbul’da Bizans ve Osmanlı dönemleri fiyat ve ücretlerinin karşılaştırılması
Légende Notlar: Bu dönemde altın/gümüş oranı yaklaşık olarak 10’duYıllık ücretler günlük ücretlere dönüştürülürken, 1 yıl = 180 çalışma günü olarak hesaplanmıştır.
Crédits Morrisson ve Cheynet, 2002 ve Pamuk, 2001
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1950/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 176k

Auteur

© Institut français d’études anatoliennes, 2012

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr