Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Bir allame-i cihan

 | 
Edhem Eldem
, 
Aksel Tibet
, 
Ersu Pekin
, 
et al.

2. cilt

İstanbul’u çalışmak ve Stefan Yerasimos

Derin Öncel

Texte intégral

1Birçok araştırmacı için İstanbul, zengin tarihi geçmişi olan ilginç bir kent, benim için ise tüm bunlar ve kısa süre çalışma fırsatı bulduğum Stefan Yerasimos’dan öğrendiklerim.

2Ögrencisi olarak doktora çalışmamı danışmanlığında yaptığım Stefan Yerasimos’un aramızdan ayrılışının ardından O’nun anısına yazılacak en doğru şeyin sorduğu sorular ve verdiği ipuçları ile devam etmeye çalıştığım araştırmalar olduğunu düşünüyorum. Sanırım Stefan Yerasimos’u kaybetmemiş olsaydık ve herhangi bir sebeple 2005’den beri görüşemeseydik de karşılaştığımızda bana soracağı ilk şey araştırmalarım olacak ve anlattıklarımı büyük bir ilgiyle dinleyecekti.

31995 yılında Stefan Yerasimos ve Pierre Pinon danışmanlığında 19. yüzyıl Osmanlı konutunda yeni bir tip olan apartmanlar üzerine çalışmaya başladığımda ve tüm bu süreç içinde, tez savunması aşamasından sonra çalışma fırsatımızın olamayacağını bilseydim zamanı daha iyi kullanır ve bu on yıl içine daha çok araştırma sığdırmaya çalışırdım. Stefan Yerasimos’un İstanbul üzerine yaptığı araştırmalarda tüm gelişim sürecine bütüncül yaklaşımı ve bu bütünü kavramadaki ustalığı çalıştığı herkesi etkilemiş ve bir daha çalışamamak da o derece üzmüş olmalıdır.

4Stefan Yerasimos’la yalnız Beyoğlu’nu çalışma fırsatı buldum. Bu süre içinde Osmanlı konutu, 19. yüzyıl modernleşme dönemi ve özellikle Galata tartışılan konuların başında geliyordu. Üzerinde çalıştığımız Galata apartmanlarının gerek sayıca çokluğu, gerekse çok kısa zaman içinde yapılmış olmaları ayrıca plan şemalarının geleneksel Osmanlı konut mimarisiyle ve bölgenin morfolojik yapısıyla olan ilişkileri Stefan Yerasimos’u heyecanlandırmış ve giderek çalışmamı daha da destekleyerek beni heveslendirmesini sağlamıştı.

5Sorduğu soruların başında, 19. yüzyılın son çeyreğinde yapılan bu ilk apartman konutların günün koşullarında oldukça fazla sayıda olduğu anlaşılan sakinlerinin kimler olduğu, yaşam biçimlerinin ne olduğu, neden burada yaşamayı tercih ettikleri geliyordu. Sonuçta araştırmada birçok apartman planı ile oluşan mimari alt yapı hazırdı, ancak onu anlamlandıran gerek biçimlenme mantığı gerekse dönemin yaşam koşulları konusunda eksikler vardı.

  • 1 Bu plan dizileri İstanbul Atatürk Kitaplığı, Harita Arşivinde bazı ciltleri eksik olarak bulunmakta (...)
  • 2 Dönemin gazete haberlerinin kullanıldığı en detaylı kaynak Nur Akın’ın “Galata ve Pera” adlı çalışm (...)
  • 3 Indicateur Oriental du Commerce, daha sonra Annuaire Oriental du Commerce sosyal doku üzerine çalış (...)

6Bu aşamada Stefan Yerasimos bana bölgenin 19. yüzyıl kentsel ve mimari yapısının üzerinde biçimlendiği eski dokuyu gösteren, 1876 yılına kadar hazırlığı sürmüş ve ciltlenmiş, ama benim çalıştığım döneme kadar henüz yayınlanmamış bulunan “Abdülaziz Haritaları” olarak bilinen plan dizilerini1 incelememi tavsiye etti. Bu haritalar üzerinde çalışarak bölgenin eski kent dokusunu inceleme fırsatı bulduktan sonra Beyoğlu bölgesinin 19. yüzyılda geçirdiği değişimin mekânsal yapısını hazırlayan 6. Daire Belediyesi’nin çalışmalarını dönemin gazete haberlerinden yola çıkarak incelemeye karar verdim.2 Abdülaziz Haritaları’nın, 1858-1876 yılları arasında yayınlanan gazetelerin ve ticaret yıllıklarını3 incelenmesiyle araştırmamın eksik bölümü tamamlanmıştı ve o zamana kadar konu üzerine yayılanmış kaynakların dışında özgün kaynaklar da kullanılmış oluyordu. Stefan Yerasimos’un üzerinde ısrarla durduğu konulardan biri de işte bu noktada ortaya çıkıyordu: araştırmanın özgün kaynaklara dayanarak yapılması. Doktora çalışmamın ilk bölümünde Osmanlı konutu ile ilgili hazırladığım özet bölümünü de bu sebeple eleştiriyordu. Oldukça zengin kültürel yapısı olan Osmanlı toplumunun konut mimarisinin gelişimi, elimizde rölöveleri bulunan ama çoğu örneğin yok olduğu, yaşı en fazla iki yüz yıl olan ve çoğu da toplumun orta veya üst gelir düzeyinde olan kesimine ait ahşap konutlar üzerinden anlaşılamazdı. Bu nedenle Sedat Hakkı Eldem’in çalışmalarını, zengin bir kaynak olarak tanımlamasına rağmen, Osmanlı konutunun daha çok araştırılması gerektiğine inanıyordu. Bu yaklaşımını daha iyi anlatabilmek için bana henüz yayınlamadığı bir makalesini vermişti. Bu çalışmada Stefan Yerasimos, üç vakıf arşivine dayanarak İstanbul sur içindeki 16. yüzyıla ait 2.821 evi tasnif etmiş ve çok ilginç sonuçlar çıkarmıştı. Ancak bir tipoloji oluşturabilmek için rölövelere ihtiyaç olduğunu ama o tarihten kalan hiçbir örneğe rastlamadığını söylemişti. Sonuçta Stefan Yerasimos’a göre bugüne ulaşamayan birçok farklı tipin yan yana var olduğu, birinin diğerini etkilediği, günün farklı koşullarına uyum sağlayarak gelişen bir konut kültüründen soz etmek gerekliydi. Bu konuda yapılacak arşiv araştırmalarına gerek vardı. Doğal olarak Galata apartmanları konusunda yaptığım doktora çalışmasında Osmanlı konutunun gelişim evrelerini açıklamaya çalışmam gereksizdi ve yanlıştı. Ayrıca tarihçilerin mimar olarak benim çalışmalarımı dikkate değer bulmaları için öncelikle Osmanlıca okuyabilmem ve böylece arşivlere girebilmem gerektiğini söylüyordu. Bu önerisini maalesef daha gerçekleştiremedim.

7Osmanlı konutunun gelişimi ve özgün kaynak konusundaki fikirlerine kısaca değindikten sonra belirli bir konuda detaylı bilgi edinmenin ardından Stefan Yerasimos’un bu bilgiyi daha büyük çerçeveye nasıl kolayca yerleştirebildiğinden de soz etmek istiyorum. Tez çalışmasının ileri aşamalarında apartmanlarda yaşayan aileler ve bu mülklerin sahipleri konusunda bazı bilgilere ulaşmaya başladıkça, Stefan Yerasimos bu bilgilerden yola çıkarak her bir aile profili için bir yaşam modeli senaryosu geliştirebiliyordu. Bunu doğal olarak O’nun bütünü görebilme yeteneğine ve bilgisine sahip bulunmasına ve ayrıca bu insan profıllerine hiç de yabancı olmamasına bağlamak lazımdı. 2004 yılında bu konudan söz ettiği bir konuşmasından alıntı yapmak istiyorum.

  • 4 Yerasimos Stefanos, “Konaktan Apartmana Geçiş Üzerine Bazı Gözlemler”, Osmanlı Bankası Tarih Araştı (...)

8Bu apartmanlara yerleşenlerin hemen hepsi –özellikle ilk dönemdegayrimüslimlerdir, Rum, Ermeni ya da Yahudi’dir. Bu insanlar buraya İstanbul içindeki mahallerden ya da –Yahudiler için– Balat veya Hasköy’den, yani Haliç’ten gelmektedir. Gelmeden önceki yaşama şartlarını tam olarak bilmiyoruz, tam olarak nereden geldiklerini de. Ancak şöyle bir gözlemi şimdilik senaryo düzeyinde yapabiliyoruz. Bu insanlar Galata’ya taşındıkları zaman, taşınmalarının esas nedeni meslek değiştirmeleridir; yani daha once Balat, Samatya, Kumkapı ya da Hasköy’de yaşadıkları zaman kendi işlerini yapıyor veya Kapalıçarşı gibi çarşılarda, kendi dükkânlarını işletiyorlardı. Galata’ya geldiklerinde Beyoğlu’nun dükkânlarında ya da bürolarda çalışmaya başladılar; yani beyaz yakalı memurlar olmaya başladılar. Bu tür özel işler buldukları için kuzeye taşındılar; çünkü aksi takdirde, o dönemde henüz tramvay bile olmadığı için, Samatya’dan, Kumkapı’dan, Balat’tan yürüyerek işe gelmeleri gerekecektir. Yani apartman, statu değiştiren, ama orta sınıf olarak kalan ya da geleneksel bir orta sınıftan modern bir orta sınıfa geçen insanları gösteriyor.4

9İncelenen apartmanların sahiplerine gelince, bu insanlarının büyük bir bölümünün bu yapıları gelir kaynağı olarak gördükleri ve daha konforlu başka yerlerde oturdukları sonucuna varıyorduk. Bazı ailelerin kayıtlarına ulaşıldığında, mütevazı olanların Galata’da ama yalnız kendilerine ait tek aile konutlarında, daha zenginlerin ise İstiklal Caddesi veya yakın çevresindeki büyük konutlarda oturdukları ortaya çıkıyordu. Stefan Yerasimos bu büyük konutlara Şehir Konağı tanımını getirmişti.

10Galata’da apartman sakinlerine göre farklı ekonomik seviyelerdeki insanların konutlarının da bu bütün içinde ilginç tipler oluşturduğu anlaşılıyordu. Dolayısıyla doktora tezini savunduktan sonra çalışmalarımı yine Galata ve çevresinde, ama bu sefer kolektif yaşam pratiğinde apartman yapılarından öncesi bir aşamaya ait olduğunu düşündüğüm tek aile konutları üzerinde yoğunlaştırmaya karar vermiştim. Daha sonra Stefan Yerasimos’un Şehir Konakları gelecekti.

  • 5 Bu çalışma, Yrd. Doç. Dr. Figen Kafescioğlu ile beraber Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi tar (...)

11Galata bölgesi, İstiklal Caddesi ve yakın çevresi üzerine eski kadastral planlardan yola çıkarak yaptığımız bu yeni araştırma, 19. yüzyılın sonunda tek aile konutu gibi planlanmış, ancak farklı aileler ile yaşanan bir tür kolektif konuta dönüşmüş bir ara tipin varlığını göstermişti.5 Bu araştırma sırasında 1858-1860 tarihli 6. Daire Belediyesi mühendisi G. d’Ostoya tarafından hazırlanan ve o güne kadar Beyoğlu üzerine yapılan hiçbir çalışmada kaynak olarak kullanılamamış, 1:2000 ölçekli kadastral bilgilerin bulunduğu oldukça detaylı bir plan bulmuştuk. Bu kadastral planı bulduğumuzu heyecan içinde Stefan Yerasimos’a söylemiştim, ama ne yazık ki üzerinde çalışma fırsatımız olamadı. Plan 2005 yılında Edhem Eldem’in küratörlüğünü yaptığı “Dünden Bugüne Galata” sergisinde ilk olarak gösterildiğinde Stefan Yerasimos da oradaydı, ama bu görüşmeden kısa süre sonra aramızdan ayrıldı. Ani kaybı yakınları, çalışma arkadaşları ve O’nun entelektüel kimliğini birçok farklı çalışmasıyla tanıyan herkes üzerinde hiç kuşkusuz derin bir üzüntü yarattı.

12Şehir Konaklarını maalesef Stefan Yerasimos’un aramızdan ayrılmasından sonra incelemeye başlayabildim. O’nun dikkatimi çektiği bu konuyu O’nunla paylaşamamak hiç kuşkusuz çok üzücü olacak.

13Stefan Yerasimos’un “Şehir Konakları” tanımını yaptığı konutlar, bitişik kent dokusunda İstiklal Caddesi ve yakın çevresinde, dönemin zengin ailelerine ait, plan şemalarının ilginç sonuçlar çıkarması olası büyük konutlardır. Bu konutların bir bölümü bugün yerlerinde bulunmakta, ancak kullanımları farklılaşmış durumdadır. Bu tür yapılardan biri olan Galatasaray Lisesi’nin karşı sırasında bulunan Sıvacıoğlu Konaği uzun bir süre Galatasaray Postanesi olarak kullanıldıktan sonra bugün restore edilmiş ve müze olarak kullanılmaktadır. (Resim 1).

Resim 1

Resim 1

Restore edilen ve bugün müze olarak kullanılan eski Galatasaray Postanesi, (Sıvacıoğlu Konağı)

Resim 2

Resim 2
  • 6 Çalışmada kullanılan planların ilki 1858-60 tarihli 6. Daire Belediye’sinin ilk çalışmalarından ola (...)

Sıvacıoğlu Konağının bulunduğu yapı adası soldan sırasıyla 1858, 1876, 1905 ve 1950 yıllarına ait planlarda görülmektedir6

  • 7 Çalışmada incelenen ticaret yıllıkları (Annuaire Oriental du Commerce) 1881, 1883, 1894, 1896 ve 19 (...)
  • 8 1881 ve 1883 yıllıklarında 210 numara atlanmış ve diğer numaralarda faaliyet sürdüren ticaret birim (...)
  • 9 1905 yıllığında aynı yer Avrupa Eczanesi adıyla Jean Mandofia’ya ait görünmektedir.
  • 10 Duhani, N. Said, Eski İnsanlar Eski Evler, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, İstanbul, 1982, s. 60

141905 Ticaret yıllığında7 210 numaralı bu evde Sıvacıoğlu ailesinin oturduğu belirtilmiştir.8 Said Duhani, zengin Sıvacıoğlu ailesinden söz etmekte ve Galatasaray’da bulunan (1905 Goad planında belirtilen Grande rue de Péra no : 210) “özel barınaklarının” altında M. Apollonatas’a ait bir ecza laboratuvarı olduğu bilgisini vermektedir. Bu bilgi 1881, 1883 ve 19059 yıllıklarında da bulunmaktadır.10 1858-1860 yıllarında yapılan d’Ostoya planlarından itibaren bu yapının varlığı görülmektedir (Resim 2). Bu bilgiye dayanarak yapının en geç 19. yüzyılın ortasında yapıldığı söylenebilir. Yapının bu tarihten sonra tamir edilmiş veya üzerine kat eklenmiş olması da, daha kesin bilgiye ihtiyaç olmasıyla beraber mümkün görünmektedir.

15Bu konağın karşı sırasında 1905 planlarına göre 243 numaradaki iki evden birinde bankacı Vahan M. Essayan’ın kaydı bulunmaktadır. Aynı numaradaki diğer kayıt ise İngiliz Konsolosluğu 2. katibi C.J. Cumberbath’a aittir (Resim 3).

Resim 3

Resim 3

1905 yılı kayıtlarında ev olarak tanımlarıan 243 numaralı konut

  • 11 Naum Tiyatrosu’nun kurucuları Mikail ve Yusuf Nazım kardeşler Said Duhani’nin büyük amcalarıdır. Du (...)
  • 12 a.g.e. s. 64.

161905 Yıllığında aynı binanın giriş katında Baker İmalathanesi ve Canzuch Eczanesi bulunmakta, aynı bilgi 1883 yıllığında da göze çarpmaktadır. Duhani, bu mülk Essayanlar tarafından alınmadan önce Naum Tiyatrosu sahibinin ailesinin11 burada kiracı olarak oturduğunu yazmakta, mülk Essayan’lara geçtikten sonra ise Doktor Babayan Paşa’nın kiracı olduğunu belirtmektedir.12 Binanın bulunduğu bölgenin kadastral planları incelendiğinde 1870 yangınından once yerinde bir kâgir yapının bulunduğu (1858-60 planı) daha sonra 1876 planında bu yapının yerinin boş olduğu, 1905’te ise bugünkü konutun yerinde bulunduğu görülmektedir (Resim 4). Dolayısıyla yapının 1870 yangınının etkisiyle yıkılmış veya yıktırılmış olabileceği akla gelmektedir. Zaten yapının cephesinde bulunan ve üç kat boyunca devam eden çıkma ve bezeme biçimleri, ayrıca planlamada iki farklı büyük konut programı içermesi de binanın 19. yüzyıl sonlarına doğru yapıldığını düşündürmektedir.

  • 13 1905 Goad planı ve aynı yıla ait ticaret yıllığı kayıtlarında 191 numara olarak belirlenen yapı Keu (...)
  • 14 a.g.e. s. 68.
  • 15 1883 ıllığında Ağa Çeşmesi Sokağı 16 numarada ev sahibi Köçeoğlu Artin Zenop, 1896 ve 1894 yıllıkla (...)

17Köçeoglu ailesinin konutu ise bugün Atlas Pasajı’nın bulunduğu yerdedir.13 Bu pasaj ve arkadaki sinema yapıya eklenmeden caddeye açılan üç mağaza ve bu büyük konutun girişi caddeye bakmaktadır (Resim 5). Du hani, zengin bir Ermeni olan Köçeoğlu Efendi’nin padişahın ziyaret edeceği haberi ile buradaki konutu yaptırdığını yazmaktadır.14 1905 yıllığında bu yapı Köçeoglu ailesinin konutu olarak belirtilmektedir. Ayrıca çevrede birçok Köçeoğlu da ikamet etmektedir, ancak bu yapılardan hiçbiri İstiklal Caddesi’ndeki bu konuttan daha büyük ve ihtişamlı değildir.15

Resim 4

Resim 4

Essayanların mülkü olan konut soldan sırasıyla 1858, 1876 ve 1905 planlarında görülmektedir

18Resim 6’da Köçeoğlu Konağı’nın yeri kadastral planlarda görülmektedir. Bu planlardan yola çıkarak konağın yapım tarihinin 1860 ile 1876 tarihleri arasından olduğunu söyleyebiliyoruz. Cephe düzeni olarak bu yapının Sıvacıoğlu Konağı’na benzediği görülmektedir. Tek aile konutu olarak yapıldığı belli olan bu konağın 1905 tarihli Goad planlarında Apparts. Keutcheoglou olarak tanımlanması düşündürucüdür. Ayrıca 1896 yılına ait ticaret yıllığında Alyon Sokağı 18 numarada Agop Köçeoğlu oturmaktadır. Buradan yola çıkarak Agop Köçeoğlu’nun hem İstiklal Caddesi üzerindeki büyük konağın hem de hemen arkasında bulunan ama Alyon Sokağı’na açılan kâgir yapının sahibi olduğu, ama belki de her ikisinde birden ikamet ettiği düşünülebilir.

  • 16 Çalışmanın daha ileri aşamalarında inceleyeceğimiz Mavrogordato’ların bir konutu da Goad planlarınd (...)

19Büyük konağın hemen yanında bulunan üç yapı da 1905 planlarında ve ticaret kayıtlarında zengin ailelere ait tekil konutlar olarak görülmektedir,16 ancak Köçeoğlu Konaği ile aralarında büyüklük farkı dikkat çekicidir.

201905 planlarında İstiklal Caddesi 154 numara bugün Yunanistan Konsolosluğu olarak kullanılan ve Şişmanoğlu ailesine ait konak olmalıdır (Resim 7). Bu yıla ait ticaret yıllığında 154 numara kayda alinmamıştır, ancak 1883 yıllığına göre bankacı Jean Şişmanoğlu 154 numaralı bu konutta oturmaktadır.

Resim 5

Resim 5

Köçeoğlu Konağı

  • 17 Duhani, a.g.e., s. 68.

21Şişmanoğlu Ailesi üzerine hatırladıklarını aktaran Duhani, Konstantin ve Atanas Şişmanoğlu kardeşlerin İstanbul’dan sonra Paris’te oturduklarını, daha sonra Korfu Adası’na taşındıklarını ve evlerini Atina Hükümeti’ne bağışladıklarını belirtmektedir.17 Sırasıyla 1858, 1876 ve 1905 haritalarında Konağın bulunduğu konum (Resim 8), yapının inşa tarihinin 1870 yılı Pera yangınından ve İstiklal Caddesi’nin bu bölgesinin genişletme çalışmalarından sonra olduğunu göstermektedir. 1876 yılındaki planda geriye çekilerek inşa edildiği görünen bu yeni konağın 1858 planındaki kâgir yapıyla nasıl bir ilişkisi olduğu ise cevaplanması oldukça zor bir sorudur. Bu konak da, Şişmanoğlu ve Köçeoğlu konakları gibi girişin üzerindeki katın cephenin ortasında çıkma yaptığı ve bu çıkmanın diğer katlarda devam etmediği görülmektedir. Ancak diğer örneklerden farkı, yapının daha küçük olması ve yüksekliğinin bir kat daha az olmasıdır. Ayrıca çatı katının geriye çekilmesi ve çatı pencerelerinin organizasyonu da binanın cephe düzeninde Batı mimarisi etkisini göstermektedir. Bu yapının da Sıvacıoğlu Konağı gibi belirli bir tarihte tamirat geçirdiği ve bezemeleriyle yeniden ele alınmış olduğu akla yakın gelmektedir.

  • 18 “Mavrogordato Evi” tanımlaması Maison Mavrogordato olarak 1905 Goad planlarında görülmektedir.

22Mavrogordato’lar bölgede konutları olan bir diğer zengin ailedir. 1905 yıllığına göre Kuloğlu Sokağı 9 numarada Mavrogordato ailesi bulunmakta, İstiklal Caddesi’ndeki Köçeoğlu Konağı’nın yanında ise rantiye A. Mavrogordato oturmaktadır. Bu konutların hiç biri konak olacak büyüklükte değildir, ancak oldukça büyük bir başka konut 1905 planlarında Telgraf Sokağı 15 numarada “Mavrogordato Evi”18 olarak belirtilmektedir.

Resim 6

Resim 6

Köçeoğlu Konağı sırayla 1858, 1876 ve 1905 tarihli planlarda görülmektedir

231881 ve 1883 ticaret yıllıklarında 15 numaranın kaydı bulunmamaktadır. 1894 yıllığında ise 15 numarada Pensionnat Palas başlığı altında iki isim kayıtlıdır ; ilki Anadolu Demir Yolları Çalışmaları müteahhidi Comte Vitalis, diğeri ise tüccar Mavrogordato. 1896 kaydında yalnız Louis Rambert bulunmaktadır ve bu kişi yine demiryolları keşif ve inşası için kurulan bir şirketin temsilcisi olarak kayda geçmiştir. Aynı sokak bitişik numaralarda Köçeoğlu ve Sıvacıoğlu ailelerinin bulunması da ilginç bir diğer noktadır. Telgraf Sokağı 15 numara 1905 kaydında kalabalıklaşmıştır. Öncelikle İspanyol Kraliyet Orta Elçiliği kayıtlıdır. Janko ailesinin iki üyesi, Osmanlı İmparatorluğu Borçlar Dairesi’nde Avusturya-Macaristan Hamileri temsilcisi Chev. Nie. de Janko ve tütün işletmelerinde muhasebe müdürü P. de Janko burada kayıtlı kişilerdir. Ayrıca, A. Mavrogordato ve Oğulları Şirketi’nde çalışmakta olan Th. Mavrogordato ve yine Osmanlı İmparatorluğu Borçlar Dairesi’nde bu sefer İngiltere ve Hollanda Hamileri temsilcisi Adam Block isimli kişiler de burada oturmaktadırlar. Oldukça büyük olan bu yapı diğer örneklerde olduğu gibi tek bir ailenin konağı olmaktan çok daha farklı bir tipolojiye ait görünmektedir. Resim 10’da Mavrogordato Konaği farklı tarihli planlarda görülmektedir. Bu planlardan anlaşıldığına göre yapı 1858 tarihinden once yapılmıştır. 19. yüzyılın ilk yarısında yapıldığı anlaşılan bu büyüklükte bir yapının bir gayrimüslim Osmanlı ailesine ait olduğunu söyleyebilmek için daha detaylı araştırma yapılması gerektiği ortadadır.

Resim 7

Resim 7

Şişmanoğlu Konağı

  • 19 Duhani, Said N., Beyoğlu’nun Adı Pera İken, Çelik Gülersoy Vakfı İstanbul Kitaplığı Yayınları, İsta (...)

24Duhani’nin verdiği bilgiye gore tanınmış banker Mavrogordato kapitülasyonların verdiği ayrıcalıklar kapsamında daha iyi korunabilmek için Rus uyruğuna geçmiştir.19 Yapının mülkiyetinin daha sonra Baltacı ailesine geçtiği anlaşılmaktadır, zira 1927 tarihli haritada bina Selim Paşa konutları (Eski Baltacı) olarak tanımlanmıştır. Daha sonra ilkokula dönüştürülen bina hâlâ eğitim yapısı olarak kullanılmaktadır.

  • 20 1881 ticaret yıllığında rue Tépébachi no: 45, 1883’de aynı sokak no: 23 olarak kaydedilmiştir. Daha (...)

25Beyoğlu’nda zengin ailelere ait şehir konaklarının örneklerini çoğaltmak ve araştırmaları sürdürmek mümkün görünmektedir. Ancak yine bu özellikte ama bugün ortadan kalkmış yapılar da bulunmaktadır. Bunların en önemli örneği Zarifi ailesinin Meşrutiyet Caddesi üzerindeki evidir. Bu yapı, 1881, 1883, 1894, 1896 ve 1905 kayıtlarında20 once Pierre Zarifi, sonra George Zarifi ve en son olarak da Léonidas Zarifi olacak şekilde bu bankacı ailenin konutu olarak kayda geçmiştir. 1950 planında Turing Oteli olarak tanımlanan binanın yerinde bugün yeni bir yapı bulunmaktadır. Hava, Baltacı, Glavani ailelerinin konutlarına da ulaşmak mümkün görünmemektedir.

Resim 8

Resim 8

Soldan sırayla 1858, 1876 ve 1905 planlarında Şişmanoğlu Konağı

Resim 9

Resim 9

Mavrogordato Konağı

26Az sayıda bile olsa kabaca incelenen bu örneklerden yola çıkarak bazı saptamalar yapılabilir ve sorular sorulabilir. Öncelikle bu yapıların konak olarak tanımlanmasının nedeni çevredeki diğer konutlara göre daha büyük olmaları ve tek aile konutu olarak kullanılmalarıdır. Ancak bazılarının özellikle büyüklük olarak bu tanımlamanın dışına çıkmaları, detaylı bir inceleme yapmaya gerek olmasına rağmen, bu tip konutun alt tiplerinin de olduğunu göstermektedir. Bir diğer saptama, konak tanımlaması yapılmış olmasına rağmen Mavrogordato Konaği dışında diğer tüm örneklerin cadde veya sokaktan doğrudan girilen ve ticaret-konut ilişkisi bulunan yapılar olmalarıdır. Bu, bilinen geleneksel konak tipolojisine uymayan bir özellik olarak ortaya çıkar. Bu farklılığı, artık zenginleşme yolunda bir engeli kalmayan orta gelir sahibi tüccar gayrimüslim Osmanlıların yeni yaşam modelinin yansıdığı yeni konak tipi “Şehir Konağı” nın özelliği olarak tanımlayabilir miyiz? Bu aşamada binaların planlarının ve iç mekân organizasyonlarının incelenmesi gerektiği ortadadır. Çoğu yeni zenginleşen bu Osmanlı ailelerinin yaşam biçimlerinin yansıdığı bu mekânlarda geleneksel kurgularda değişim yaşanmakta mıdır? Bu konutların bazı karşılama ve kabul mekânları olmalıdır, caddeden mağaza vitrinlerinin yanından girilen katlar bu kabul mekânları için yeterli midir? Politik ve ekonomik gücü olduğu anlaşılan ev sahiplerinin çalışma mekânları da bu evlerde düşünülmüşler midir? Servis mekânları böylesi programlara nasıl yeterli olabilmektedir, ayrıca konutun aileye ait yaşam mekânları nasıl planlanmıştır ? Tüm bu sorular, örneklerin daha detaylı incelenmesiyle cevaplanabilir. Sonuç olarak, Osmanlı toplumunda 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren zenginleştiği anlaşılan bu ailelerin “Şehir Konağı” tanımlaması yapılan evleri gerçekten de kentin ihtişamlı konutları mıdır? Çoğunluğuna, alt katlarının bir bölümünü işgal eden mağazaların cadde üzerindeki vitrinlerinin yanından girilen bu konutların prestijli konutlar olduğu söylenebilir mi? Burada yine Stefan Yerasimos’un yaptığı aynı konuşmasından alıntı yapmak istiyorum:

Beyoğlu nostaljisiyle Beyoğlu’nun bir zengin mahallesi olduğunu düşünürüz, oysa modern bir orta sınıf ve orta sınıftan varlıklıya doğru bir sınıfın mahallesi olmasının çok daha akla yatkın olduğunu düşünüyorum.

Resim 10

Resim 10

Mavrogordato Konağı soldan sırayla 1858, 1905 ve 1927 planlarında görülmektedir

2719. yüzyıl modernleşme süreci ve Beyoğlu konusunda, her ne kadar birçok sayıda çalışma yapılmış olsa da, daha çok özgün araştırma yapılması gerektiği ortadadır. Stefan Yerasimos’la çalışmış olmamın bana kazandırdığı en önemli deneyim, araştırma heyecanının hiçbir zaman bitmeyen bir olgu olduğunu öğrenmiş olmamdır.

Notes

1 Bu plan dizileri İstanbul Atatürk Kitaplığı, Harita Arşivinde bazı ciltleri eksik olarak bulunmaktadır. Ayrıca kurumun Harita Arşivi Müdürü İrfan Dağdelen daha sonra bu harita dizisini düzenlemiş ve yayınlamıştır.

2 Dönemin gazete haberlerinin kullanıldığı en detaylı kaynak Nur Akın’ın “Galata ve Pera” adlı çalışmasıdır. Akın, N., 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Galata ve Pera, Literatür Yayıncılık, İstanbul, 1998.

3 Indicateur Oriental du Commerce, daha sonra Annuaire Oriental du Commerce sosyal doku üzerine çalışan araştırmacıların sıklıkla başvurduğu ticaret yıllıklarıdır.

4 Yerasimos Stefanos, “Konaktan Apartmana Geçiş Üzerine Bazı Gözlemler”, Osmanlı Bankası Tarih Araştırma Merkezi, Voyvoda Caddesi Toplantıları: 2003-2004, 10 Mart 2004.

5 Bu çalışma, Yrd. Doç. Dr. Figen Kafescioğlu ile beraber Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi tarafından desteklenen, 2004-2006 yılları arasında yapılmış, “Osmanlı Konut Kültüründe Aile Konutunda Apartmana Geçiş Sürecinde Beyoğlu’nda Gerçekleşen Mekansal Dönüşümlerin İncelenmesi” başlıklı bir araştırma projesidir.

6 Çalışmada kullanılan planların ilki 1858-60 tarihli 6. Daire Belediye’sinin ilk çalışmalarından olan d’Ostoya planı, ikincisi 1861-76 tarihleri arasında yine 6. Daire Belediyesi tarafından yapılan “Abdülaziz Haritaları”dır. 1905 tarihli planlar İngiliz mühendis E. Goad tarafından yapılan planlardır. Ayrıca Pervititch (Mavrogordato Konağı için 1927 tarihli) ve 1949-50 tarihli Suat Nirven haritalarına da başvurulmuştur.

7 Çalışmada incelenen ticaret yıllıkları (Annuaire Oriental du Commerce) 1881, 1883, 1894, 1896 ve 1905 yıllarına aittir.

8 1881 ve 1883 yıllıklarında 210 numara atlanmış ve diğer numaralarda faaliyet sürdüren ticaret birimleri tanımlanmıştır. 1896 yılına ait ticaret yıllığında V. Sıvacıoğlu adında bir tüccarın Telgraf Sokağı 17 numarada kaydı bulunmaktadır. Ancak bu kişi 1894 ve 1905 kayıtlarında 17 numarada değildir.

9 1905 yıllığında aynı yer Avrupa Eczanesi adıyla Jean Mandofia’ya ait görünmektedir.

10 Duhani, N. Said, Eski İnsanlar Eski Evler, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, İstanbul, 1982, s. 60.

11 Naum Tiyatrosu’nun kurucuları Mikail ve Yusuf Nazım kardeşler Said Duhani’nin büyük amcalarıdır. Duhani, N. Said, Eski İnsanlar Eski Evler, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, İstanbul, 1982, s. 6.

12 a.g.e. s. 64.

13 1905 Goad planı ve aynı yıla ait ticaret yıllığı kayıtlarında 191 numara olarak belirlenen yapı Keutcheoglou ailesinin konutudur.

14 a.g.e. s. 68.

15 1883 ıllığında Ağa Çeşmesi Sokağı 16 numarada ev sahibi Köçeoğlu Artin Zenop, 1896 ve 1894 yıllıklarında Telgraf Sokağı 16 numarada E. Köçeoğlu, yine aynı konutta 1905 yıllığına göre Köçeoğlu ailesinin genç hanımları (Keutcheoglou Melles) kayıtlıdırlar. Simsar Agop Köçeoğlu ise 1896 yıllığına gore Alyon Sokağı 18 numarada oturmaktadır. Bu yer Köçeoğlu Konağı’nın arkasına düşmektedir.

16 Çalışmanın daha ileri aşamalarında inceleyeceğimiz Mavrogordato’ların bir konutu da Goad planlarında Köçeoğlu Konağı’nın hemen yanında görünen 197 numaralı konuttur.

17 Duhani, a.g.e., s. 68.

18 “Mavrogordato Evi” tanımlaması Maison Mavrogordato olarak 1905 Goad planlarında görülmektedir.

19 Duhani, Said N., Beyoğlu’nun Adı Pera İken, Çelik Gülersoy Vakfı İstanbul Kitaplığı Yayınları, İstanbul, 1990, s. 24

20 1881 ticaret yıllığında rue Tépébachi no: 45, 1883’de aynı sokak no: 23 olarak kaydedilmiştir. Daha sonraki kayıtlarda numara değişmeyecektir. Binanın 1858 planlarında da olması bu farklılığın, 1881 ile 1883 yılları arasında bu sokakta yapılan numaralama sistemindeki değişklikten geldiğini düşündürmektedir.

Table des illustrations

Titre Resim 1
Légende Restore edilen ve bugün müze olarak kullanılan eski Galatasaray Postanesi, (Sıvacıoğlu Konağı)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 84k
Titre Resim 2
Légende Sıvacıoğlu Konağının bulunduğu yapı adası soldan sırasıyla 1858, 1876, 1905 ve 1950 yıllarına ait planlarda görülmektedir6
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 112k
Titre Resim 3
Légende 1905 yılı kayıtlarında ev olarak tanımlarıan 243 numaralı konut
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 60k
Titre Resim 4
Légende Essayanların mülkü olan konut soldan sırasıyla 1858, 1876 ve 1905 planlarında görülmektedir
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 60k
Titre Resim 5
Légende Köçeoğlu Konağı
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 60k
Titre Resim 6
Légende Köçeoğlu Konağı sırayla 1858, 1876 ve 1905 tarihli planlarda görülmektedir
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-6.jpg
Fichier image/jpeg, 60k
Titre Resim 7
Légende Şişmanoğlu Konağı
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-7.jpg
Fichier image/jpeg, 36k
Titre Resim 8
Légende Soldan sırayla 1858, 1876 ve 1905 planlarında Şişmanoğlu Konağı
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-8.jpg
Fichier image/jpeg, 52k
Titre Resim 9
Légende Mavrogordato Konağı
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-9.jpg
Fichier image/jpeg, 84k
Titre Resim 10
Légende Mavrogordato Konağı soldan sırayla 1858, 1905 ve 1927 planlarında görülmektedir
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1948/img-10.jpg
Fichier image/jpeg, 40k

Auteur

© Institut français d’études anatoliennes, 2012

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr