Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Bir allame-i cihan

 | 
Edhem Eldem
, 
Aksel Tibet
, 
Ersu Pekin
, 
et al.

1. cilt

Ölümüne Kopya

Osmanlı Mezar Taşı Geleneğinde Metin Aktarımı Hakkında

Edhem Eldem

Texte intégral

1Bugün genellikle herhangi bir yaratıcılıktan yoksun olduğundan dolayı burun kıvrılan ve sadece aslın kullanılamadığı ortam veya miktarlarda onun sadık bir görüntüsünü vermekle mükellef görülen “kopya” ya da “suret” olgusu, geleneksel Osmanlı kültüründe bazen çok daha “asil” bir konumda, hatta kültürün vazgeçilmez bir unsuru ve araci olarak kullanılmaktaydı. Bunun herhalde en belirgin örneğini edebiyat metinlerinin istinsahı oluşturuyordu. Matbaanın yokluğunda –ve kullanılmaya başlamasından sonra bile uzun süren emekleme döneminde– yazı yoluyla bilginin aktarımının tek yolunu oluşturan istinsah, kökünden de anlaşılacağı gibi, nüsha çıkarmaktan, yani kopyalamaktan başka bir şey değildi. Ancak, günümüzde baskın bir şekilde kullanılan metin kopyalama tekniklerinin –matbaa, teksir, fotoğraf, fotokopi, tarama vs.– aksine, istinsah ister istemez daha “esnek” bir niteliğe sahipti. İstinsahın altında aslına sadakat ilkesi her ne kadar yatıyor idiyse de, müstensihin dikkati, kabiliyeti, hat becerisi, bilgisi, hatta keyfine göre kopyanın aslının şeklinden uzaklaşmasına, bazen de içeriğinin bile değişmesine neden olabiliyordu. Başka bir deyişle, istinsah türündeki geleneksel kopyalama yöntemleri, Batıda geliştirilen “modern” kopyalamanın katılığından uzak, değişiklik, sapma, tahrif, türetme, yorum gibi serbestilere çok daha açık yöntemler olarak gelişmişti.

  • 1 “Ust” ve “alt” kültür tabirlerini kullanırken ikisi arasında herhangi bir üstünlük veya uzlaşmazlık (...)
  • 2 Folklor biliminin esasında olan, folklorun dışındaki kaynakların kökeni ya da varlığı değil, edinme (...)
  • 3 “Sözde yüksek sanata ait olan bir eserin sözde ilkel sanata dönüşümü de aynı şekilde yaratıcı bir s (...)
  • 4 Gelenek ne kadar topluluğun kuralıysa, yaratıcılık tekil halk sanatçısının işidir. [...] Gelenek, y (...)

2“Üst” kültürde üretilen özgün çalışmaların aktarımında sakıncalı olarak görülebilecek bu serbesti, “alt” kültürde çok daha dinamik, hatta üretken, bir nitelik kazanabilmekteydi.1 Alt kültürün başlıca dayanağı ve beslenme zemini olan halk geleneği ise, her ne kadar bazı yazılı kaynaklara dayanabilmekte ve bazı yazılı aktarım yöntemleri kullanabilmekte idiyse de, esas itibariyle baskın bir şekilde sözlü yöntemlere başvurmaktaydı. Dolayısıyla, üst kültürde nispeten katı bir aktarım ve çoğaltma yolu olan istinsahın yerini alt kültürde, çok daha esnek –ve sıkça sözlü yöntemlere dayanan– kopyalama yöntemleri almaktaydı. Bunun sonucunda ortaya çıkan ürünler ise, bu serbesti ve esnekliğin yardımıyla, asıl ve asıl modelin bir tekrarı olarak algılanabilse de, belirli ölçülerde yaratıcılık içeren bir üretim sürecini beraberinde getirmekteydi.2 Bu anlamda, genellikle geleneksel ve tekrarlayıcı olarak nitelenen alt kültürde aslında “yaratıcı tekrar” veya “tekrara dayanan yaratıcılık” türünden bir üretim tarzından bahsetmek mümkündür.3 Bütün mesele “geleneksel” sanatçının yaratıcılığının kabul edimiş geleneğin normlarının dahilinde kalıp, üst kültürden alınan unsurların belirli ihtiyaç ve âdetlere uyum gösterebilmesiydi.4

3Osmanlı kültüründe kopyalamaya dayalı yaratıcılık sürecinin çeşitliliğinin ve zenginliğinin en somut şekilde izlenebildiği alanlardan biri mezar taşı edebiyatıdır. Bu edebi türe biraz aşinalığı olanların pek iyi bildikleri gibi, ölmüş olan yakınlarının mezar taşına özgün bir şiiri kendileri yazabilen veya yazacak birinin emeğini satin alabilen bir azınlığın dışında kalan büyük çoğunluk, kısıtlı bir kitabe seçimiyle karşı karşıya bulunmaktaydı. Bu kısıtlı seçim yelpazesinin bir ucunu ölenin kimliğini veren basit bir künye oluşturuyor idiyse, diğer ucunda ölümle ilgili ve genellikle iki veya dört mısradan oluşan nispeten basit şiirler yer alabilmekteydi. Nadiren aruz vezninde, genellikle de hece veznindeki bu küçük şiirler birkaç işlevi yerine getirmekteydi. Her şeyden önce, edebi veya yarı edebi bir şekil sayesinde mezar taşına bir ölçüde zarafet ve asalet getirerek, öleni kuru bir künye ile bir duaya mahkûm olmaktan kurtarıyorlardı. Bunun ötesinde, söz konusu olan ölüme duygusal bir boyut getirmekteydiler, zira bu şiirlerin arasında yapılacak bir seçim sayesinde mezar taşı, ibret dersi, ölümün kaçınılmazlığı, ölenin gençliği, kalanların duyduğu acı vs. gibi çeşitli duygu ve düşünceleri dile getiren bir araç haline gelebilmekteydi.

4Daha önce de belirttiğimiz gibi, bu şiirler genellikle basit, kolay anlaşılır, akılda kalacak türden yapıtlardı. Bu özellikleri ise bu şiirlerin kolayca kopyalanarak aktarılmalarını, dolayısıyla da zaman ve mekân içinde rahatlıkla hareket edebilmelerini sağlıyordu. Yalın bir dile ve basit bir yapıya dayanmaları, bu aktarımın sözlü bir şekilde –ezber yoluyla– yapılmasını temin ediyordu. Bunun sonucunda ortaya çıkan “ölüm edebiyatı” halk külturünün yaşayan bir parçası olarak, neredeyse fıkra veya türkü gibi ağızdan kulağa dolaşan ve nispeten kısıtlı imkânlara sahip kişilerin bile yararlanabildiği bir kaynak haline gelebiliyordu.

  • 5 E. Eldem, “L’ecrit funéraire ottoman: création, reproduction, transmission,” Revue du Monde Musulma (...)

5Sözü daha fazla uzatmadan, bu konudaki bazı tespitlerimize dayanarak,5 seçmiş olduğumuz bazı şiirler sayesinde bu kopyalama sürecinin somut örneklerini ortaya koyup incelemeye çalışacağız. Bu örneklerden maksadımız, bu kopyalama sürecinin bir taraftan tek bir modeli çoğaltma ve yayma işlevini yerine getirirken, diğer taraftan bu çoğaltmanın değişen ölçüdeki farklar ve varyasyonlar sayesinde “tekrar içinde özgünlük” olarak nitelendirebileceğimiz bir yaratıcılık sürecine açık olduğunu göstermektir. Vereceğimiz üç örneği ise özellikle basitten karmaşığa uzanan bir skala üzerinden seçmeye özen gösterdik.

6İlk ve en basit örneğimiz, iki mısradan oluşan ve yalın bir dua veya temenniyi içeren bir şiir tipinin ikinci mısraıyla ilgilidir. Bu küçük şiirin ilk mısraı genellikle “fenādan beāya eyledi rıhlet” (ölümlü dünyadan ölümsüz dünyaya gitti) şeklini almaktadır. İkinci mısra ise temenni veya dua niteliğindeki “éde abrini a ravża-i cennet” (Tanrı onun mezarını cennet bahçesi etsin) sözünden ibarettir. İki mısra da gayet basittir: 11 heceden oluşan vezinleri ve vasat bir dini bilgiye sahip Türkçe konuşan herhangi bir Osmanlının rahatlıkla kavrayabileceği bir ifadeyle bu basmakalıp formüle İstanbul’da olduğu kadar Rumeli veya Anadolu’nun kent ve kasabalarında, hatta köylerinde sıkça rastlanmaktadır. Ancak, bu formülün bütün basitliğine rağmen, ikinci mısraın en az altı varyantını tespit etmek mümkündür (bkz. Ek I).

7Bu varyantların ilki (1a, “éde kabrini Ḥa ravża-i cennet”) bir tür arketip vazifesi görmekte ve tespit edilebilen bütün benzer kitabelerin ezici çoğunluğunu oluşturmaktadır. Diğer dört varyant ise (1b, 1c, 1d, 1e) çok daha seyrek rastlansa da, olabilecek en basit yöntemle, yani mısraı oluşturan kelimelerin sırasının değiştirilmesiyle elde edilmektedir. Bir önceki mısraın sonunda yer alan “rılet” kelimesiyle kafiye oluşturması için yerini değiştiremeyen “ravża-i cennet” kelimeleri dışındaki bütün diğer kelimeler bir çeşit permütasyon yoluyla aynı mısradan farklı türevler sağlamaktadır. 1f örneğindeki mısra ise arketipi oluşturan mısrada yer alan “ḳabrini” kelimesinin yerine aynı sayıda heceden oluşan ve aynı olmasa bile benzer manaya gelen “maḳāmın” kelimesinin getirilmesiyle elde edilmiştir.

  • 6 Felsefe hocasi
    İlk önce sizin dediğiniz gibi sıralamak mümkün: Güzel Markiz, güzel gözleriniz beni a (...)

8Kabul etmek gerekir ki, bu varyasyonların ne kadar yaratıcı olduğu tartışmaya açıktır. Moliere’in Kibarlık Budalasında M. Jourdain ile felsefe hocasının şairane (!) denemelerinin gülünçlüğünü hatırlatan bu kelime oyunlarının6 bilinçli bir farklılık yaratma arzusundan kaynaklanmaktan çok, sözlü aktarımın tabiatından menkul kaymalardan oluştuğunu düşünmek daha doğru olacaktır. Ancak daha çok tesadüfi nitelikte de olsalar, bu varyasyonlar, Osmanlı halk kültürünü besleyen kopyalama sürecinin ve bu sürecin esnekliğinin en basit bir ifadesini oluşturmaktadır.

9Daha bilinçli ve zengin bir örnek olarak, “ziyāretden murād bir du’ādır / bugün baña ise yarın sañadır” mısralarından oluşan beyti vermek mümkündür. Osmanlı ölüm edebiyatının belki de en popüler ürünü olan bu iki mısralık şiirin bu denli yaygın bir kabul ve kullanım gördüğünü anlamak zor değildir. Bu basit beytin, kafiyesi, lisanının basitliği, özetlediği ibret ağırlıklı mesajı ve belki de en önemlisi, ölüyle ziyaretçi arasında kurguladığı senli-benli ilişki sayesinde çok cazip bulunarak, bir tür best seller muamelesi görmüş olması şaşırtıcı değildir. Bu cazibenin ve yaygın kullanımın doğrudan neticesi olarak da, bu iki mısraın en az 22 değişik varyantını tespit etmek mümkündür (bkz. Ek II).

10Bu basit formülün verimliliğinin işareti olan bu yoğun kopyalama işleminin en ilginç özelliklerinden biri, zaman ve mekân açısından yaygınlığıdır. Sadece kendi tespitlerimize dayanarak bu formülün Hicrî 1148 (Miladî 1735) yılından bu tür formüllerin artık neredeyse ortadan kalktığı 1965 yılına kadar kullanılmış olduğu gerçeği zamana dayanıklılığının en bariz ispatıdır. Coğrafi dağılımına bakıldığında ise, İstanbul’un hemen hemen her mezarlığında rastlanan bu beytin, Sinop, Diyarbakır, Aydın, Koçarlı, Menemen, Babakale, Travnik, Mostar, Saraybosna gibi yerlerde de yaygın bir şekilde kullanılmış olması dikkat çekicidir. Ancak bunların da ötesinde “yarın sañadır” formülünün bazen dini ve kültürel sınırları bile aşmayı başarmıs olması belki de popülaritesinin en çarpıcı işareti olarak algılanmalıdır. İstanbul’da bulunan Acem mezarlığındaki bir taşta bu formülün Farsça tercümesiyle (2s) Balıklı Rum Ortodoks mezarlığında Karamanlıca (Yunan harflı Türkçe) transkripsiyonuna (2r) rastlanmış olması bu “transkültürel” boyutu en iyi ifade eden örneklerdir.

11Formülün kopyalanarak yayılma şekline bakıldığında, varyant oluşturma sürecinin “ravża-i cennet” formülündekinden daha zengin ve esnek olduğu göze çarpmaktadır. Varyantların bir tipolojisini oluşturmaya çalışacak olursak, birkaç ana kategorinin bulunduğundan bahsetmek mümkündür. Bunların ilki, formülün temel kelimeleri üzerinde yapılan oynamalarla ilgili olanıdır: baskın olarak kullanılan “murād” kelimesinin yerine “maksād” kelimesi veya türevleri, “ziyāret”in bazen rastlanan alternatifi “‘alāmet,” veya çok daha istisnai kelime ikameleri –“yarın” yerine “érte,” “baña” yerine “bize”– veya eklemeleri –“étmeden” fiili (2r) veya “hayır ” kelimesi (2h)– örneklerinde olduğu gibi. Bu tür oynamalarda esas olan –istisnalar hariç–, alternatif kelimenin mana ve vezin açısından yerine konduğu kelimeyle eşdeğer olmasıdır. Bu sayede, şiirin özü muhafaza edilmekle birlikte belirli ölçüde bir “yenilik” getirilmiş olmaktadır. Kelime ikamesi diye tanımladığımız bu yöntemin zaman ve mekân içinde bazı yoğunlaşmalar göstermesi ise, kopyalama işleminin bazı yöresel özellikler gösterdiğini, hatta belki modaya benzetilebilecek bazı akımlara bağlı geliştiğini düşündürmektedir. 20 tipindeki “ ‛alāmet”li versiyonun bütün örneklerinin 1176-1221 yılları arasında Babakale’de ve “maḳṣād”lı örneklerin neredeyse tamamının 1211-1232 tarihleri arasında Mostar’da bulunması, “baña” yerine “bize” kelimesinin kullanımının 1236 ve 1245 tarihlerinde sadece Travnik ve Saraybosna’da görülmesi, bu kümeleşmenin tipik örneklerindendir. Daha istisnai örneklerde ise “taşralılık” unsuru daha da belirgin bir hal almaktadır: Aydın’da görülen “érte” kullanımıyla Mostar’da rastlanan “ẖayır du‘ā” ifadesindeki gibi...

12Kelime ikamesinin arkasındaki dinamikleri kesin bir şekilde anlamak güçtür. Bu yöntemi doğrudan doğruya bir yaratıcılık olarak görmek herhalde abartılı olacaktır. Ancak belirli türdeki bir varyantın yaratıldığı noktada, bilinçli bir seçimin –“érte” gibi yöresel bir ifade şekline uyum uğruna bile olsa– devreye girdiğini, sonra da alternatif bir model olarak kopyalanageldiğini tahmin etmek mümkündür. Formüllere büyük esneklik getirse de aynı türden bir yaratıcılığı pek içermeyen ikinci türetme yöntemi, özellikle birinci mısradaki cümle yapısının bazı ikincil unsurları üzerinde yapılan oynamalardan ibarettir. En sık rastlanan “murād bir du‘ādır” şekli yerine “murād du‘ādır,” “murād olan du‘ādır,” “murād olan bir du‘ādır,” “murād hemān du‘ādır,” “murād hemān bir du‘ādır,” “murād her dem du‘ādır” veya “murād anca du‘ādır” gibi varyantlar ve bu varyantların “ ‘alāmet” veya “maksād” varyantlarına uygulanması formülün çok farklı şekiller almasına neden olmuştur. Bunların birçoğunun aslında mısraın hece adedini azaltarak veya çoğaltarak veznini bozduğu bile söylenebilir. İşin ilginci, bu beytin asıl vezninin büyük bir ihtimalle – – – / – – – / – – şeklindeki aruz vezni olduğu ve dolayısıyla en doğru şeklinin “ziyāretden murād olan du‘ādır / bugün baña ise yarın sañadır” olması gerekirken, en çok kullanılan şeklinin 10’luk hece veznine uyarlanmış “ziyāretden murād bir du‘ādır / bugün baña ise (bañaysa okunarak) yarın sañadır” olmuş olması, sözlü bir kültüre uyumun en bariz işaretidir. Yaratıcılıktan oldukça uzak olarak görebileceğimiz bu çeşitlemelerin aslında özgünlük içermediklerini söylemek yanlış olacaktır. Örnek vermek gerekirse, tespit ettiğimiz bütün “murād du‘ādır” şeklindeki bitişlerin Babakale’de, bütün “anca” kullanımlarının Travnik ve Saraybosna’da, bütün “her dem” kullanımlarının Mostar’da yer alıyor olması, bu tür varyasyonların bile yerellik/yöresellik olgusuna dayanan bir özgünlükten kaynaklandığını göstermeye yeterlidir.

13Nihayet, aynı formülün en karmaşık türevlerine bakacak olursak, buradaki olgunun gerçek manada bir yaratıcılık ve özgünlük kaygusuna dayandığı rahatlıkla göze çarpacaktır. 2t, 2u ve 2v’de örneklerini verdiğimiz bu sistemde temel formül sadece bir nüve veya ilham kaynağı olarak kullanılmakta, formülün ana fikrinin ve kısmen de başlıca terimlerinin etrafında inşa edilen tamamen özgün bir şiire dönüştürülmektedir. Bu anlamda, formülün ne kadar değiştirilse de baskın kalan anonim özelliğinin yerini, şiiri yazan kişinin yaratıcılığı ve dolayısıyla da mezar taşının adına dikildiği kişinin kimliği almaktadır.

14İnceleyeceğimiz son örnek, kopyalama-çoğaltma-türetme yöntemleri açısından en gelişmişidir. Bu gelişmişliğin bariz işaretleri olarak, söz konusu şiirin uzunluğunu, aruz veznine (genellikle) dayanmasını, nispeten daha sofistike bir lisan kullanımını ve türetme şekillerinin zenginliğini saymak mümkündür. Aslında, daha önceki örneklerde olduğu gibi, bu kalıbın da dayandığı ve en sık rastlanan şeklini oluşturan bir arketip bulunmaktadır . Failatün / failatün / failatün / failün (– – – / – – – / – – – / – –) vezni üzerine inşa edilmiş bir dörtlüden oluşan bu arketip, Osmanlı ölüm edebiyatının özellikle genç yaşta ölen kişiler için revaçta olan gençlik, ağlama, hayata doymamışlık, murada ermemişlik, kısa ömür gibi temalarını ecel, hasret, ayrılık ve fani dünyanin gegiciliği gibi daha genel temalarla birleştiren ve ölünün ağzından söylenmiş bir şiir halini almaktadır:

āh ile zār ılara tāzeligime oymadım
اه ايله زار قيله رق تازه لكمه طويمدم
çün ecel peymānesi olmuş murādım almadım
چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم
hasretā fānī cihānda ūl-i ‘ömr sürmedim
حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم
fıratā tadīr bu imiş tā ezelden bilmedim
فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

15Şiirin en yalın halini oluşturan bu dörtlünün türetilme şekli, mevcut dört mısraın veya aynı kalıptan üretilmiş alternatif mısraların bir araya getirilmesiyle elde ediliyordu. Ek III’te verdiğimiz elliden fazla mısra bu yöntemin temelini oluşturmaktaydı. Aslında bu mısraların arasında altı başlıca tip (1-6) ve en azından dört tipin altında da çeşitli varyantlar olduğu göze çarpmaktadır (1a-1d; 2a-2c; 3a-3c; 4a-4c). Her varyantın, daha önceki örneklerde gördüğümüz gibi, kelime veya yapı değişiklikleriyle elde edilebilen türevlerine rastlamak mümkündür. Bazı uç ömeklerde ise, yeri itibariyle belirli tipteki mısraların işlevini gören, ama tamamen farklı bir şekilde kaleme alınmış (x harfıyle belirttiğimiz) “serbest” mısralar da yer alabilmekteydi.

16Bundan sonrası, bir tür yap-boz oyunundaki gibi, eldeki alternatif mısraların az veya çok adedini, az veya çok farklılıklarla dizerek bir şiir oluşturmaktan ibaretti. Daha önce de belirttiğimiz gibi, en sık rastlanan şekil 1a2a3a4a dizisinden oluşan dörtlüydü. Ancak alternatif diziler oluşturmak gayet kolaydı: bunlar 1b2b3b4b türünden bir şekil alabilecekleri gibi, 1-2-1-2 gibi tekrarlardan, veya 1-2-4-3 gibi düzeni değiştirilmiş dizilerden de oluşabilmekteydi. Kitabeyi daha kısa tutmak isteyenler 1-2’den oluşan bir beyit, daha iddialılar ise 5, 6, 7, hatta 8 mısra kullanmaya kadar gidebiliyorlardı. Bu tür uzatılmış şiirlerde 1-2-3-4-1-2-3-4 gibi bir düzen aranabileceği gibi, çok daha serbest yapılar, hatta kitabeyi yazan kişi tarafından ölenin özel durumuna uydurulan “özgün” mısraların araya girdiği şiirler oluşturulabiliyordu (bkz. Ek IV ve V).

  • 7 Kullanmış olduğumuz kitabeler şu kaynaklardan alınmıştır: Jean-Louis Bacqué-Grammont, Hans-Peter La (...)
  • 8 Nicolas Vatin ile birlikte tespit edebildiğimiz formüller için bkz. Edhem Eldem ve Nicolas Vatin, L (...)

17Çeşitli kaynaklardan elde ettiğimiz 3.000’in üzerinde mezar taşı kitabesinin arasından seçerek burada sunduğumuz birkaç örnek,7 yüzyıllar boyunca süregelmiş karmaşık ve çok boyutlu bir olgu hakkında ancak çok sınırlı ve yüzeysel bir fikir vermektedir. Ancak amacımız sadece bu olgunun bir boyutunu oluşturan “kopyalama” işlemini ortaya koyarak, bu işlemin geleneksel bir kültürde belirli klişelerin tekrarlanarak yayılmasında ne denli önemli bir rol oynadığını vurgulamaktı. İşin bizce ilginç yani, bu kopyalama işleminin, aslında bugün anladığımızdan çok farklı olarak, gayet esnek nitelikte olduğu ve dolayısıyla sapmalara, türevlere, hatta bazı durumlarda gerçek bir yaratıcılığa ne denli açık olduğudur. İlk bakışta basit bir çoğaltma olarak algılanabilecek bu süreç, daha yakından bakıldığında birçok varyasyona, çeşitlemeye ve hatta özgünlüğe dönüşebilen bir üretim tarzına dönüşebilmekteydi. Bir nevi ölüm prêt à porter’si olarak nitelendirebileceğimiz ana şablonlar, mezarlıktan mezarlığa, yöreden yöreye, dönemden döneme nakledilirken, kişilerin kendi tercihleri veya eğilimlerine göre az veya çok farklı görünümlere ve şekillere bürünebiliyordu.8 Kitabeler üzerinde yaptığımız bu çalışma mezar taşlarının diğer temel unsuru olan şekil üzerinde de gerçekleştirilebilirdi. Zaman ve mekân içinde mezar taşlarının genel görünümünde görülen değişimler, bu değişimlere neden olan modalar ve taş modellerinin yayılması gibi olgular incelenecek olsaydı, kitabelerde vurguladığımız türden bir “yaratıcı kopyalama” olgusunun ortaya çıkacağı muhakkaktır.

18Dikkati çekmek istediğimiz son nokta, kopyalama işleminin ürünü olarak ortaya çıkan kopyalara nispeten rahat bir şekilde ulaşılırken, bu işlemi gerçekleştiren “kopyacılar” a ne denli uzak kaldığımızdır. Sözlü bir kültürün yazılı ürünleri olan mezar taşlarına bakarak varsaydığımız bütün bu işlemlerin, tercihlerin, ilhamların gerçekte nasıl ortaya çıktıklarına ve yayıldıklarına dair elimizde elle tutulur hemen hemen hiçbir belge ve bilgi bulunmamaktadır. Komşunun mezar taşına imrenen baba, müşterilerine ezberden onlarca şiir teklif edebilen taş ustası, İstanbul veya başka bir kente yaptığı bir seyahatte gözüne çarpan bir kitabeyi ezberleyen kişi, yarım yamalak eğitimi sayesinde bilinen şiirleri hafifçe değiştirerek uyarlamaya cesaret eden kasabalı, uygun düşen bir kitabeyi tavsiye eden köy veya mahalle imamı... gibi insanlar, kopyalama sayesinde imparatorluğun bir ucundan diğer ucuna uzanabilen ve mütemadiyen yenilenen bir kültürün aracıları ve yaratıcıları konumundaydılar. Günümüzde Türkiye mezarlıklarını kaplayan ve ölenlerin isimleriyle doğum ve ölüm tarihlerini biteviye tekrarlayan tekdüze mermer taşlar, modernitenin katı kopyalama anlayışının asırlardır süregelen sözlü gelenekten kopuşunun belki de en açık ifadesidir.

Ek I – “Ede kabrini Hakk ravża-i cennet” türetmeleri

1a

éde ḳabrini Ḥaḳ ravża-i cennet

ايده قبرنى حقّ روضهٔ جنّت

1b

éde Ḥaḳ ḳabrini ravża-i cennet

ايده حقّ قبرنى روضهٔ جنّت

1c

Ḥaḳ éde ḳabrini ravża-i cennet

حقّ ايده قبرنى روضهٔ جنّت

1d

ḳabrini Ḥaḳ éde ravża-i cennet

قبرنى حقّ ايده روضهٔ جنّت

1e

ḳabrini éde Ḥaḳ ravża-i cennet

قبرنى ايده حقّ روضهٔ جنّت

1f

éde maḳāmın Ḥaḳ ravża-i cennet

ايده مقامن حقّ روضهٔ جنّت

Ek II – “Bugün bana ise yarın sanadır” türetmeleri

2a

ziyāretden murād du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

زيارتدن مراد دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2b

ziyāretden murād bir du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

زيارتدن مراد بر دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2c

ziyāretden murād olan du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

زيارتدن مراد اولان دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2d

ziyāretden murād olan du‘ādır
bugün baña ise érte sañadır

زيارتدن مراد اولان دعادر
بوكون بكا ايسه يارين ايرته سكادر

2e

ziyāretden murād olan bir du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

زيارتدن مراد اولان بر دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2f

ziyāretden murād hemān du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

زيارتدن مراد همان دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2g

ziyāretden murād hemān bir du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

زيارتدن مراد همان بر دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2h

ziyāretden murād ayır du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

زيارجدن مراد خير دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2i

ziyāretden murād ancaḳ du‘ā
bugün baña ise yarın saña

زيارتدن مراد ابحق دعا
بوكون بكا ايسه يارين سكا

2j

ziyāretden murād anca du‘ādır
bugün bize ise yarın sañadır

زيارتدن مراد انجق دعادر
بوكون بزه ايسه يارين سكادر

2k

ziyāretden maḳṣad du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

زياربدن مقصد دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2l

ZİYARETTEN MAKSAT BİR DUA
BU GÜN BANA İSE YARIN SANA

(Latin harfleriyle yazılmıştır.)

2m

ziyāret maḳadı her dem du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

زيارت مقمدى هر دم دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2n

maḳad-ı ziyāret bir du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

مقصد زيارت بر دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2o

‘alāmetden murād du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

علامتدن مراد دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2p

‘alāmetden murād bir du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

علامتدن مراد بر دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2q

‘alāmetden murād olan du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

علامتدن مراد اولان دعادر
بوكون بكا ايسه يارين سكادر

2r

ziyāret étmeden murād bir du‘ādır
bugün baña ise yarın sañadır

ZIAPET ETMETEN MIPAT ΠΙΡ ΤΟΑΤΙΡ ΠΟΥΓΚΟΥΝ ΠΑΝΑ ΙΣΕ ΓΙΑΡΙΝ ΣΑΝΑΤΙΡ

2s

maḳūd ez ziyāret ki yek du‘ā-st
emrūd men-est ve ferd ā bā tū-st

مقصود از زيارت كه يک دعاست
امروز من است و فردا توست

2t

ey zā’ir mevtāyı ziyāretden murād bir du‘ādır
bugün baña ise yarın muḥaḳḳaḳ sañadır
meyl étme dünyā-yı kāẕibe ṣoñı yoḳdur
ḥayy
e lā-yemūt olan ancaḳ cenāb-ı Ḥaḳdır

اى زائر موتايى ريارتدن مراد بر دعادر
بوكون بكا ايسه يارين هحقق سكادر
ميل ايتمه دذياى كاذبه صوكى يوقدر
حئ لايموت اولان انجق جناب حقدر

2u

üçyüz altı şehr-i Şa‘bānıñ onunda bu ḳabre defnim ‘ibret-nümādır
nöbet-édersin sevinme bugün nöbet baña ise yarın elbet sañadır

اوچيوز التى شهر ثعبانكن اوننده بو قبره دفنم عبرتنمادر
نوبتيدلرسين سونمه بوكون بكا ايسه يارين البت سكادر

2v

zā’ir burası maḳber-i merdān-ı Ḫudādır
ārām-geh-i ‘uşşāḳ maḥall-i şühedādır
geçme oḳu bir fātiḥa hem nā’il-i feyż ol
bugün baña ise yarın elbetde sañadır

زائر بوره سى مقبر مردان خنادر
ارامكه عثّاق مخل ثهدادر
كچمه اوقى بر فاتحه هم نائل فيض اول
بوكون بكا ايسه يارين التده سكادر

Ek III – “Ah ile zar kılarak” misra tipleri

1a

āh ile zār ḳılaraḳ tāzeligime ṭoymadım

اه ايله زار قيله رق تازه لكمه طويمدم

āh ile zār ḳılaraḳ gencligime ṭoymadım

اه ايله زار قيله رق كنجلكمه طويمدم

āh ü zār kılaraḳ tāzeligime ṭoymadım

اه و زار قيله رق تازه لكمه طويمدم

āh ile zār ḳılarım gencligime ṭoymadım

اه ايله زار قيله رم كنجلكمه طويمدم

pāre pāre olaraḳ vāh gencligime ṭoymadım

ياره ياره اولهرق واه كنجلكمه طويمدم

āh ne yazıḳ oldı baña genclige ṭoymadım

اه نه يازق اولدى بكا كنجلكه طويمدم

āh ġurbet elde ḳaldım tāzeligime ṭoymadım

اه غربت الده قالدم تازه لكمه طويمدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre ben de şādān olmadım

اه كيم بو عالم ايچره بن ده شادان المدم

āh kim bu ’ālem içre ben de şād olmadım

اه كيم بو عالم ايچره بن ده شاد المدم

āh kim bu ‘ālem içre rāḥat-i can bulmadım

اه كيم بو عالم ايچره راحت جان بولمدم

1c

bu cihān bāġina geldim bir mürüvvet görmedim

بو جهان باغنه كلدم بر مروّت كورمدم

şu cihān bāġina geldim bir mürüvvet görmedim

شو جهان باغنه كلدم بر مروّت كورمدم

şu cihān bāġına girdim bir leẕẕetin tuymadım

ثو جهان باغنه كيردم بر لنّتن طويمدم

bu cihān bāġina geldim Ḥaḳḳa çok tażarruՙ eyledim

بو جهان باغنه كلدم حقّه چوق تضرّع ايلدم

1d

bāġ-ı gülistānda tāzeligime toymadım

باغ كلستانده تازه لكمه طويمدم

bu bāġ-ı gülşende tāzeligime ṭoymadım

بو باغ كلشده تازه لكمه طويمدم

1x

ḳurretü’l-ՙayn nihālimle efendime ḳoymadım

قرّة العين نهالمله افندمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم

çün ecel peymānesi ṭolmuş murād almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مراد المدم

2b

çāresiz bir derde düşdüm defՙe imkān bulmadım

چارهسز بر درده دوشدم دفعه امكان بولمدم

çāresiz bir derde düşdüm def‘ine imkān bulmadım

چارهسز بر درده دوشدم دفعنه امكان بولمدم

çāresiz derde düşdüm def‘ine imkān bulmadım

چارهسز درده دوشدم دفعنه امكان بولمدم

çāresiz bir derde düşdüm bir ‘ilācın bulmadım

چارهسز بر درده دوشدم بر علاجن بولمدم

çāresiz bir derde düşüb dünyā murādı almadım

چارهسز بر درده دوثوب دنيا مرادى الدم

nā-gehān bir derde düşdüm def‘e imkān bulmadım

ناكهان بر درده دوثدم دفعه امكان بولمدم

çāre olmaz derde düşdüm def‘e imkān bulmadım

چاره اولماز درده دوشدم دفعه امكان بولمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

derdime dermān çoḳ aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان جوق اردم بر علاجن بولمدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

vāh ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

واه حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

3b

geçdi ‘ömrüm şu cihānda görmedim ṣıḥḥat yüzin

كچدى عمرم ثو جهانده كورمدم صحّت يوزين

geçdi ‘ömrüm görmedim ṣıḥḥat yüzin

كچدى عمرم كورمدم صحّت يوزين

geçdi ‘ömrüm görmedim ṣıḥḥat yüzin dünyāda ben

كچدى عمرم كورمدم صحّت يوزين دنياده بن

ḥāṣıl-ı ‘ömrüm ġam ile geçdi bir an gülmedim

حاصل عمرم غم ايله كچدى بر ان كولمدم

3c

yaḳdı yandırdı vücūdum şehrini ḳahr-ı elem

ياقدى ياندردى وجودم شهرنى قهو ا لم

yaḳdı yandırdı vücūdum şehrini derd-i verem

ياقدى ياندردى وجودم شهرنى درد ورم

3x

emr-i Bārī böyle imiş ecel érişdi baña

امر بارى بويله ايمش اجل ايرشدى بكا

dār-ı dünyāda bırakdım bir evlādım yādigār

دار دنياده براقدم بر اولادم يادكار

dürlü derdler ile bu dehr-i fānīden rıḥlet eyledim

دورلو دردلر ايله بو دهر فانيدن رحلت ايلدم

yigirmi yedi yaşında ḥayfā érişdi va‘dem

يكرمى يدى ياشنده حيفا ايرشدى وءدهم

yigirmi altı yaşında iken tekmīl-i enfās eyledim

يكرمى التى ياشنده ايكن تكميل انفاس ايلدم

da‘vet-i Ḥaḳ érişecek bu misāfır-ẖānede

دعوت حقّ ايريشهجكى بو مسفرخانهده

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير خدا بو ايمش تا انلدن بيلمدم

firḳatā taḳdīr-i Ḫudā bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير خدا بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

firḳatā taḳdīr-i İláhī bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير الهى بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

4b

bir misāfir gibi geldim ben de mihmān olmadım

بر مسافر كبى كلدم بن ده مهمان اولمدم

terk édüb māl ü emlāki ġayri mihmān olmadım

ترک ايدوب مال و املاكى غيرى مهمان اولمدم

4c

gül gibi ṣoldum cihānda ne oldıġım bilmedim

كل كبى صولدم جهانده نه اولديغم بيلمدم

gül gibi ṣoldum cihānda ne oldum deyü bilmedim

كل كبى صولدم جهانده نه اولدم ديو ييلمدم

gül gibi ṣoldum gurbetde ne oldıġım bilmedim

كل كبى صولدم غربتده نه اولديغم بيلمدم

ḳardaşa ḥasret ḳalub n’oldıġım bilmedim

قرداشه حسرت قالون نولديغم بيلمدم

4x

vaż‘-ı ḥaml oldı mevtime sebeb buymuş bilmedim

وضع حمل اولدى موتمه سبب بويمش بيلمدم

on iki yıldır nikāḥlı idim murāda érmedim

اون ايكى يلدر نكاحلى ايدم مراده ايرمدم

5a

yā İláhī sen bilirsün ġayri sendendir meded

يا الهى سن بيلرسون غيرى سندندر مدد

yā İláhī ben bu ḥālimi‘arż sendendir meded

يا الهى بن بو حالمى عرض سندندر مدد

6a

yüzimi dergāhiña sürmekden a‘lā bulmadım

يوزمى دركاهكه سورمكدن اعلا بولمدم

yüzimi dergāha sürmekden a‘lā bulmadım

يوزمى دبكاهه سورمكدن اعلا بولمدم

Ek IV – “Ah ile zar kilarak” türetmeleri dağılım tablosu

2 mısra

3 mısra

4 mısra

5 mısra

6 mısra

7 mısra

8 mısra

lb2b

1a3a4a

1b2c1a2a

1c2c2a3a4a

1c2cla2a3a4a

1b2c3x1xa2a3a4a

1a2a3a4alb2b3b4b

1c2c1a2a

1b2b2b4ala4c

1c2c3a4ala2a

1b2b3b4b3x4c5a6a

1a2a3a4a

1a2b3c4c3x4a

1a2b3c4c

1a2a4a3b4b4x

1b2c3b4b

1b2b3x4a5a6a

1c2c3b4b

1d2a3a4a

1a2a4x3a

1b2b5a6a

1b3b3x4b

2bla3x4c

Ek V – “Ah ile zar kılarak” türetmeleri

1a

āh ile zār ḳılaraḳ tāzeligime ṭoymadım

اه ايله زارقيلهرق تازه لكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i’ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1a

āh ile zār ḳılaraḳ tāzeligime toymadım

اه ايله زار قيلهرق تازه لكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murād almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مراد المدم

4x

vaż‘-ı haml oldı mevtime sebeb buymuş bilmedim

وضع حمل اولدى موتمه سبب بويمش بيلمدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سرمدم

1a

āh ile zār ḳılaraḳ tāzeligime toymadım

اه ايله زار قلهرق تازه لكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيماذهسى طولمش مردم المدم

3a

hasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا انلدن بيلمدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre ben de şādān olmadım

اه كيم بو عالم ايچره بن ده شادان المدم

2b

çāresiz bir derde düşdüm def‘ ine imkān bulmadım

چارهسز بر درده دوشدم دفعهن امكان بولمدم

3b

geçdi ‘ömrüm şu cihānda görmedim ṣıḥḥat yüzin

كچدى عمرم شو جهانده كورمدم صحّت يوزين

4b

bir misāfir gibi geldim ben de mihmān olmadım

بر مسافر كبى كلدم بن ده مهمان اولمدم

1a

āh ile zār ḳılaraḳ tāzeligime ṭoymadım

اه ايله زار قيلهرق تازه لكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

3b

geçdi ‘ömrüm su cihānda görmedim ṣıḥḥat yüzin

كچدى عمرم شو جهانده كورمدم صحّت يوزين

4b

bir misāfir gibi geldim ben de mihmān olmadım

بر مسافر كبى كلدم بن ده مهمان اولمدم

4x

on iki yıldır nikāḥlı idim murāda érmedim

اون ايكى يلدر نكاحلى ايدم مراده ايرمدم

1a

āh ile zār ḳılarım gencligime ṭoymadım

اه ايله زار قيلهرم كذجلكمه طويمدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

fırḳatā takdīr-i Ḫudā bu imiş ta ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير خدا يو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1a

āh ile zār ḳılarım gencligime ṭoymadım

اه ايله زار قيلهرم كنجلكمه طويمدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṭūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

firḳatā taḳdīr-i İláhī bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير الهى بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre rāḥat-i cān bulmadım

اه كيم بو عالم ايچره راحت جان بولمدم

3b

ḥāṣıl-ı ‘ömrüm ġam ile geçdi bir an gülmedim

حاصل عمرم غم ايله كچدى بر ان كولمدم

3x

da‘vet-i Ḥaḳ érişecek bu misāfır-ẖānede

دعوت حقّ ايريثهجگ بو مسافرخانهده

4b

terk édüb māl ü emlāki ġayri mihmān olmadım

يرگ ايدوب مال و املاكى غيرى مهمان اولمدم

1b

āh kim gene yaşımda ben de şādān olmadım

اه كيم كنج ياشمده بن ده شادان اولمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

3x

yigirmi altı yaşında iken tekmīl-i enfās eyledim

يكرمى التى ياشنده ايكن تكميل انفاس ايلدم

1x

ḳurretü’l- ‘ayn nihālimle efendime ṭoymadım

قرّتة العين نهالمله افندمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṭūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş ta ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre ben de şādān olmadım

اه كيم بو عالم ايچره بن ده شادان اولمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

3b

geçdi ‘ömrüm görmedim ṣıḥḥat yüzin

كچدى ءمرم كورمدم سحّت يوزين

4b

bir misāfir gibi geldim ben de mihmān olmadım

بر مسافر كبى كلدم بن ده مهمان اولمدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre ben de şādān olmadım

اه كيم بو عالم ايچره بن ده شادان اولمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

1a

āh ile zār ḳılaraḳ tāzeligime ṭoymadım

اه ايله زار قيلهرق تازلكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre ben de şādān bulamadım

اه كيم يو عالم ايچره بن ده شادان اولمدم

2b

çāresiz derde düşdüm def‘ ine imkān bulmadım

چارهسز درده دوشدم دفعنه امكان بولمدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre ben de şādān bulamadım

اه كيم بو عالم ايچره بن ده شادان بولمدم

2b

çāresiz bir derde düşdüm def‘ ine imkān bulmadım

چارهسز بر درده دوشدم دفعنه امكان بولمدم

5a

yā İláhī sen bilirsün ġayri sendendir meded

يا الهى سن بيلرسون غيرى سندندر مدد

6a

yüzimi dergāhiña sürmekden a‘lā bulmadım

يوزمى دركاهكه سورمكدن اعلا بولمدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre ben de şādān bulmadım

اه كيم بو عالم ايچره بن ده شادان بولمدم

2b

çāresiz bir derde düşdüm bir ‘ilācın bulmadım

چارهسز بر درده دوثدم بر علاجن بولمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1a

āh ne yazıḳ oldı baña genclige ṭoymadım

اه نه يازق اولدى بكا كنجلكه طويمدم

4c

gül gibi ṣoldum cihānda ne oldıġım bilmedim

كل كبى صولدم جهانده نه اولديغم بيلمدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre ben de şādān bulmadım

اه كم بو عالم ايچره بن ده شادان بولمدم

2b

çāresiz bir derde düşdüm def‘e imkān bulmadım

چارهسز بر درده دوشدم دفعه امكان بولمدم

3b

geçdi ‘ömrüm görmedim ṣıḥḥat yüzin dünyāda ben

كچدى عمرم كورمدم صحّت يوزين دنياده بن

4b

bir misāfir gibi geldim ben de mihmān olmadım

بر مسافر كبى كلدم بن ده مهمان اولمدم

3x

emr-i Bārī böyle imiş ecel érişdi baña

امر بارى بويله ايمش اجل ايرثدى بكا

4c

ḳardaşa ḥasret ḳalub n’oldıġım bilmedim

قرداثه حسرت قالوب نولديغم بيلمدم

5a

yā İláhī ben bu ḥālimi ‘arż sendendir meded

يا الهى بن بو حالمى عرض سندندر مدد

6a

yüzimi dergāhiña sürmekden a ‘lā bulmadım

يوزمى دركهكه سورمكدن اعلا بولمدم

1b

āh kim bu ‘ālem içre ben de şād bulmadım

اه كيم بو عالم ايچره بن ده شاد بولمدم

2b

nā-gehān bir derde düşdüm def‘e imkān bulmadım

ناكهان بر درده دوشدم دفعه امكان بولمدم

3x

dürlü derdler ile bu dehr-i fānīden rıḥlet eyledim

دورلو دردلر ايله بو دهر فانيدن رحلت ايلدم

4a

firḳatā taḳdīr-i İláhī bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير الهى بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

5a

yā İláhī sen bilirsün ġayri sendendir meded

يا الهى سن بيلرسون غيوي سندندر مدد

6a

yüzimi dergāha sürmekden a ‘lā bulmadım

يوزمى دركاهه سورمكدن اعلا بولمدم

1a

āh ne yazık oldı baña gencligime ṭoymadım

اه نه يازق اولدى بكا كنجلكمه طويمدم

2b

çāresiz bir derde düşdüm bir ‘ilācın bulmadım

چارهسز بر درده دوشدم بر علاجن بولمدم

3c

yaḳdı yandırdı vücūdum şehrini derd-i verem

ياقدى ياندردى وجودم شهرنى دود ورم

4c

gül gibi ṣoldum cihānda ne oldıġım bilmedim

كل كبى صولدم جهانده نه اولديغم بيلمدم

3x

dār-ı dünyāda bıraḳdım bir evlādım yādigār

دار دنياده براقدم بر اولادم يادكار

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن ييلمدم

1a

āh ne yazık oldı baña gencligime ṭoymadım

اه نه يازق اولدى بكا كنجلكمه طويمدم

2b

çāresiz bir derde düşdüm def‘e imkān bulmadım

چارهسز بر درده دوشدم دفعه امكان بولمدم

3c

yaḳdı yandırdı vücūdum şehrini ḳahr-ı elem

ياقدى ياندردى وجودم شهرنى قهر الم

4c

gül gibi ṣoldum cihānda ne oldıġım bilmedim

كل كبى صولدم جهانده نه اولديغم بيلمدم

1a

āh ne yazık oldı baña gencligime ṭoymadım

اه نه يازق اولدى بكا كنجلكمه طويمدم

2b

çāre olmaz derde düşdüm def‘e imkān bulmadım

چاره اولماز درده دوثدم دفعه امكان بولدم

3c

yaḳdı yandırdı vücūdum şehrini ḳahr-ı elem

ياقدى ياندردى وجودم شهرنى قهر الم

4c

gül gibi ṣoldum cihānda ne oldum deyü bilmedim

كا كبى صولدم جهانده نه اولدم ديو بيلمدم

1c

bu cihān bāġina geldim bir mürüvvet görmedim

بو جهان باغنه كلدم بر مروّت كورمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

3b

geçdi ‘ömrüm görmedim ṣıḥḥat yüzin

كچدى عمرم كوردم صحّت يوزين

4b

bir misāfir gibi geldim ben de mihmān olmadım

بر مسافر كبى كلدم بن ده مهمان اولمدم

1c

bu cihān bāġina geldim bir mürüvvet görmedim

بو جهان باغنه كلدم بر مروّت كورمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير نو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1a

āh ile zār ḳılaraḳ tāzeligime ṭoymadım

اه ايله زار قيلهرق تازه لكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم

1c

bu cihān bāġina geldim Ḥaḳḳa çok tażarru‘ eyledim

بو جهان باغنه كلدم حقّه چوق تضرّع ايلدم

2c

derdime dermān çoḳ aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان چوق ارادم بر علاجن بولمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş gencligime ṭoymadım

چون اجل پيمانه سى طولمش كنجلكمه طويمدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر صورمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1c

bu cihān bāġina geldim bir mürüvvet görmedim

بو جهان باغنه كلدم بر مروّت كورمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

1a

āh ġurbet elde ḳaldım tāzeligime ṭoymadım

اه غربت الده قالدم تازه لكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم

3a

vāh ḥasretā fānī cihānda ṭūl-i ‘ömr sürmedim

واه حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

fırḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1c

bu cihān bāġına geldim bir mürüvvet görmedim

بو جهان باغنه كلدم بر مروّت كورمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

1a

āh ile zār ḳılaraḳ gencligime ṭoymadım

اه ايله زار قيلهرق كنجلكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murād almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مراد المدم

3a

ḥasretā fanī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1c

şu cihān bāġina geldim bir mürüvvet görmedim

شو جهان باغنه كلدم بر مروّت كورمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

1a

āh ile zār ḳılaraḳ gencligime ṭoymadım

اه ايله زار قيلهرق كنجلكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرلدم المدم

1c

su cihān bāġina girdim bir leẕẕetin tuymadım

شو جهان باغنه كيردم بر لذّتن طويمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

1a

pāre pāre olarak vah gencligime ṭoymadım

پاره پاره اولهرق واه كنجلكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım érmedim

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم ايرمدم

1c

şu cihān bāġina geldim bir mürüvvet görmedim

شو جهان باغنه كلدم بر مروّت كورمدم

2c

derdime dermān aradım bir ‘ilācın bulmadım

دردمه درمان ارادم بر علاجن بولمدم

1a

āh ile zār ḳılaraḳ gencligime ṭoymadım

اه ايله زار قيلهرق كنجلكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş ta ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1d

bāġ-ı gülistānda tāzeligime toymadım

باغ كلستانده تازه لكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولش مرادم المدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فرقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

1d

bu bāġ-ı gülşende tāzeligime ṭoymadım

بو باغ كلشده تازه لكمه طويمدم

2a

çün ecel peymānesi ṭolmuş murādım almadım

چون اجل پيمانه سى طولمش مرادم المدم

3a

ḥasretā fānī cihānda ṫūl-i ‘ömr sürmedim

حسرتا فانى جهانده طول عمر سورمدم

4a

firḳatā taḳdīr bu imiş tā ezelden bilmedim

فمقتا تقدِير بو ايمش تا ازلدن بيلمدم

2b

çāresiz bir derde düşüb dünyā murādı almadım

چارهسز بر درده دوشوب دنيا مرادى المدم

1a

āh ü zār kılaraḳ tāzeligime ṭoymadım

اه و زار قيلهرق تارهلكمه طويمدم

3x

yigirmi yedi yaşında ḥayfā irişdi va‘dem

يكرمى يدى ياشنده حيفا ايرشدى وعدهم

4c

gül gibi ṣoldum ġurbetde ne oldıġım bilmedim

كل كبى صولدم غربتده نه اولديغم بيلمدم

Notes

1 “Ust” ve “alt” kültür tabirlerini kullanırken ikisi arasında herhangi bir üstünlük veya uzlaşmazlık varsayımından bağımsız olarak, premodern veya erken modern toplumlarda elit ve halk tarafından çoğunlukla farklı yöntemlerle üretilen ve aktarılan ve belirli alanlarda örtüşebilen “büyük” ve “küçük” gelenekleri kastediyoruz: “Her medeniyette düşünen azınlığa bağlı büyük bir gelenek ve ağırlıklı olarak düşünmeyen çoğunluğa ait küçük bir gelenek vardır. Büyük gelenek, okul ve tapınaklarda gelişir; küçük gelenek ise kendi kendine beslenir ve köy topluluklarındaki eğitimsiz kişilerin hayatında devam eder. Felsefecinin, ilahiyatçının ve edebiyat adamının geleneği, bilinçli bir şekilde geliştirilen ve aktarılan bir gelenektir; küçük insanlarınki ise büyük ölçüde peşinen kabul edilir ve pek de sorgulanmayıp zarafet veya iyilieştirme olarak algılanmaz” (Robert Redfield, Peasant Society and Culture, Chicago, 1956, s. 70).

2 Folklor biliminin esasında olan, folklorun dışındaki kaynakların kökeni ya da varlığı değil, edinme işleviyle edinilen malzemenin seçimi ve dönüşümüdür. Bu açıdan bakıldığında “halk yaratmaz, taklit eder” yönündeki meşhur sav gücünü kaybeder, zira yaratma ile taklit etme arasında aşılamaz bir engel görmek doğru değildir” (P. Bogatyrëv ve R. Jacobson, “Folklore as a Special Form of Creativity”, P. Steiner (derl.), The Prague School: Selected Writings, 1929-1946, Austin, 1982, s. 40).

3 “Sözde yüksek sanata ait olan bir eserin sözde ilkel sanata dönüşümü de aynı şekilde yaratıcı bir sanattır. Yaratıcılık burada kendini sadece edinilen eserin seçiminde değil, bu eserin farklı adet ve ihtiyaçlara uyarlanmasında gösterir. Sabit edebi formlar folklora aktarıldıktan sonra dönüşebilen bir malzeme haline gelmektedir” (Bogatyrëv ve Jacobson, a.g.m., s. 40).

4 Gelenek ne kadar topluluğun kuralıysa, yaratıcılık tekil halk sanatçısının işidir. [...] Gelenek, yaratıcı halk sanatçısının içinde hareket edebildiği fakat dışına taşmaması gereken çerçevedir” (D. Ben-Amos, “The Seven Strands of Tradition: Varieties in its Meaning in American Folklore Studies”, Journal of Folklore Research, 21 (1984), s. 113).

5 E. Eldem, “L’ecrit funéraire ottoman: création, reproduction, transmission,” Revue du Monde Musulman et de la Méditerranée. Oral et écrit dans le monde turco-ottoman, 75-76 (1995/1-2), s. 65-78.

6 Felsefe hocasi
İlk önce sizin dediğiniz gibi sıralamak mümkün: Güzel Markiz, güzel gözleriniz beni aşkla mahvediyor. Ya da: Aşkla mahv ediyor beni, güzel Markiz, güzel gözleriniz. Ya da: Güzel gözleriniz aşklabeni, güzel Markiz, mahv ediyor. Ya da: Mahv ediyor güzel gözleriniz, güzel Markiz, aşkla beni. Ya da: Beni güzel gözleriniz ediyor mahv, güzel Markiz, aşkla.
Bay Jourdain
Pekiyi bütün bu şekillerin hangisi en iyisidir?
Felsefe Hocasi
Sizin söylediğiniz: Güzel Markiz, güzel gözleriniz beni aşkla mahv ediyor.
Bay Jourdain
Görüyor musunuz, okumadığım halde ilk denemede tutturmuşum. Bütün kalbimle size teşekkür ederim; lutfen yarın erkenden geliniz.
Felsefe hocasi
Muhakkak geleceğim.
(“Le Bourgeois gentilhomme. Comédie-ballet en cinq actes. 1670,” Jean-Baptiste Poquelin de Molière, Œuvres de Jean-Baptiste Poquelin de Molière, Paris, A. Pougin, 1837, c. VII, s. 39).

7 Kullanmış olduğumuz kitabeler şu kaynaklardan alınmıştır: Jean-Louis Bacqué-Grammont, Hans-Peter Laqueur ve Nicolas Vatin, “StelœTurcicœ, I. Küçük Aya Sofya,” Istanbuler Mitteilungen, 34 (1984), s. 441-539; Jean-Louis Bacqué-Grammont, Hans-Peter Laqueur ve Nicolas Vatin, Stelœ Turcicœ, II. Cimetières de la mosquée de oollu Memed Paşa à Kadırga Limanı, de Bostancı Ali et dutürbe de oollu Memed Paşa à Eyüb, avec la collaboration du Prof. Dr. Mustafa Cezar, Istanbuler Mitteilungen, Beiheft 36, Tübingen, Ernst Wasmuth Verlag, 1990; Jean-Louis Bacqué-Grammont ve Nicolas Vatin, “Stelœ Turcicœ, VI. Les stèles funéraires de Sinop,” Anatolia Moderna. Yeni Anadolu, III (1992), s. 105-207; Jean-Louis Bacqué-Grammont, Semavi Eyice, Nathalie Clayer ve Thierry Zarcone, “Stelœ Turcicœ, VII. Deux cimetières du quartier de Fındıkzade à Istanbul,” Anatolia Moderna. Yeni Anadolu, V (1994), s. 233-318; Jean-Louis Bacqué-Grammont, Paul Dumont, Edhem Eldem, Hans-Peter Laqueur, Béatrice Saint-Laurent, Nicolas Vatin ve Thierry Zarcone, “Stelœ Turcicœ, V. Le tekke bektachi de Merdivenköy,” Anatolia Moderna - Yeni Anadolu, II, 1991, s. 29-135; Hans-Peter Laqueur, Osmanische Friedhöfe und Grabsteine in Istanbul. Istanbuler Mitteilungen. Beiheft 38, Tübingen, Ernst Wasmuth Verlag, 1993; Aksel Tibet, Ekrem Işın ve Dilek Yelkenci, “Stelœ Turcicœ VIII. Yenikapı Mevlevîhânesi Haziresi,” Jean-Louis Bacqué-Grammont ve Aksel Tibet (derl.), Cimetières et traditions funéraires dans le monde islamique. İslâm Dünyasında Mezarlıklar ve Defin Gelenekleri, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1996, c. I, s. 223-281; Gül Tunçel, Batı Anadolu Bölgesinde Cami Tasvirli Mezartaşları, Ankara, Kültür Bakanlığı, 1989. Bu kaynaklara ilaveten, yazarın Günay Kut ile yayınlamış oldukları Rumelihisan Şehitlik Dergâhı Mezar Taşları, (İstanbul, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2010) ve yazar tarafından incelenmekte olan Yahya Efendi-mezarlığında bulunan taşlar da kullanılmıştır.

8 Nicolas Vatin ile birlikte tespit edebildiğimiz formüller için bkz. Edhem Eldem ve Nicolas Vatin, L’épitaphe ottomane musulmane xvie-xxe siècles. Contribution à une histoire de la culture ottomane, Paris-Leuwen-Dudley, Peeters, 2007.

© Institut français d’études anatoliennes, 2012

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr