Version classiqueVersion mobile

Bir allame-i cihan

 | 
Edhem Eldem
, 
Aksel Tibet
, 
Ersu Pekin
, 
et al.

1. cilt

Keçi sütünden biraya: Osmanlı sonrası Arnavutluk’ta sosyal dönüşümler ve beslenme

Nathalie Clayer
Traduction de Menekşe Tokyay

Texte intégral

  • 1 Nexhmie Zaimi, Daughter of the Eagle. The autobiography of an Albanian Girl, New York, Ives Washbur (...)

1Stefanos Yerasimos anısına hazırlanan bu derlemeye benim yapacağım katkı, kendisinin gerek Balkan tarihi, gerekse beslenme ve gastronomi tarihine olan ilgisiyle ilintili olacak. Birkaç yıl önce, bir seminer sırasında, 1915 doğumlu (yani, Osmanlı İmparatorluğu’nun Birinci Balkan Savaşı sırasında bozguna uğramasının ardından bir Arnavut prensliğinin varlığının uluslararası düzeyde tanınmasından birkaç ay sonra) genç bir Arnavut kızın otobiyografîsine dair bir analiz sunmuştum.1 Genç kızın 22 yaşındayken, 1937 yılında kaleme aldığı bu metin, yirmili ve otuzlu yıllarda Arnavutluk’ta bir bölgeden bir başkasına gidişini, ardından öğrenimini sürdürmek üzere Amerika’ya göç edişini anlatıyor. Çarpıcı olan, kendisinin gerek tanığı gerekse aktörü olduğu bu sosyal dönüşümleri betimleyişi sırasında, sistematik olarak, sofra alışkanlıkları, içki ve yemek etrafında gerçekleşen sosyalleşmeler ile beslenme biçimlerine değiniyor olmasıdır. Acaba bu onun kadın oluşunun bir yansıması mıdır? Belki de. Her ne olursa olsun, söz konusu tanıklık, birlikte yaşama/beslenme ve Osmanlı-sonrası dünyada meydana gelen sosyal dönüşümler arasındaki ilintinin analizi için paha biçilmez bir fırsat sunmaktadır. Arnavut yazar Nexhmie’nin (bundan sonra Türkçe karşılığı Necmiye) bakiş açisi, elbette oldukça özgündür; zira o dönemde Arnavutluk’ta ortaöğrenimini bitirmiş sayıları bir elin parmağını geçmeyen birkaç genç kızdan biridir kendisi...

Eşsiz bir profil

  • 2 Bkz. N. Clayer “Les cadis de l’après Tanzimat: l’exemple des cadis originaires d’Ergiri et Libohova (...)
  • 3 Bkz. N. Zaimi, Daughter, a.g.e., s. 42-43.
  • 4 Necmiye, yanlışlıkla “Sajalla” olarak yazmıştır (s. 43).
  • 5 N.Z., Daughter, s. 45-46.

2Necmiye Zaimi nasıl bir çevreden gelmektedir? Genç kız, yeni yeni oluşmakta olan orta sınıf olarak nitelendirebileceğim Libohovalı bir ailede dünyaya gözlerini açmıştır. Libohova, Osmanlı döneminde Yanya vilayeti sınırları dahilinde yer alan bir kasabadır; ardından, Arnavutluk Devleti’nin güneyindeki Gjirokastër iline bağlanmıştır. Osmanlı döneminde birçok kadi ailesi, Gjirokastër’den olduğu gibi bu kasabadan da çıkmıştır.2 Zaimi ailesi (zaimden gelmektedir), isminden de anlaşılacağı gibi, toprak sahibi bir ailedir. Necmiye’nin büyükbabasının toprak sahibi olduğu, ancak kendini alkole verdikten sonra tüm bu toprakları kaybettiği biliniyor.3 Necmiye’nin babası, Mustafa Zaimi, okula gitmiştir (mektebe veya medreseye mi gittiği ise bilinmiyor) ve Kuran’i ezbere öğrenmiştir. Daha sonra, Osmanlı’nın son yıllarında Yanya vilayetindeki Sayada4 limanında (artık, Arnavutluk-Yunanistan sınırının diğer tarafında kalmıştır) ve bölgedeki başka birçok yerde on yıl kadar maliye memurluğu yapmıştır. Yeni Arnavutluk Devleti kurulunca, Vlorë yakınlarındaki Krip tuzlalarının denetçiliği görevíne atanmış, ayrıca Vlorë’deki bir otele de yatırım yapmıştır. Necmiye’nin annesi ise, siğir yetiştiricisi Hayredini ailesinden gelmektedir.5

  • 6 Büyük erkek kardeşi, Tirana’da bulunan Amerikan Teknik Okulunda okumaktadır.
  • 7 Oğlu Erik Margolis’in tanıklığına göre, Necmiye, Arnavut-Amerikan derneklerinin etkinliklerinde sik (...)

3Necmiye, Libohovë’deki aile evinde ilk aylarını geçirdikten sonra, 1916’dan itibaren mesleki nedenlerle Vlorë bölgesinde bulunan babasına eşlik etmiş. Annesi öldüğünde ise, bir süre kız kardeşinin yanına, Tirana’ya gitmiştir. Ardından, Orta Arnavutluk’ta Tirana yakınlarında Kavaja adlı kentin bir Protestan okuluna gönderilmiştir; çünkü Zaimi ailesi, benzeri yeni oluşan orta sınıf aileler gibi, eğitime çok önem vermektedir.6 Necmiye, bu okuldaki öğrenimini tamamladıktan sonra, başkentteki Ana Kraliçe Enstitüsü denen bir kız okuluna öğretmen olarak atanmayı başarmıştır. Ancak, birazdan değineceğim sorunlardan dolayı, Amerikali kız arkadaşlarının yardımıyla, babasının ve diğer yakınlarının tüm itirazlarına rağmen, 1937 yılında ABD’ye gitmeyi başarır. Orada Columbia Üniversitesi’nde gazetecilik eğitimi alacak ve Ortadoğu uzmanı bir gazeteci olacaktır.7

  • 8 N.Z. Daughter, s. 47.

4Necmiye’nin, ABD’ye gelişinin hemen ardından kaleme aldığı yaşam öyküsü, özünde bir özgürleşme anlatısıdır. Bu anlatıda, Arnavut kökenlerini ve geçmişini belirtmekte; içinden çıktığı toplumda artık ona yabancı gelen ve onu oraları terk etmeye iten şeylerin altını çizmektedir. Her ne kadar biranın çıkardığı ses ve dudaklarına, ardından burun ucuna yayılan köpük, Krip’teki çobanın hazırladığı keçi sütünü içtiği günleri anımsatsa da,8 gençliğini ve yeniyetmeliğini sona erdiren diğer olayları, dişarıdan bir gözlemci olarak betimlemektedir. Böylece, bir yandan, içki ve yemek etrafında gerçekleşen sosyalleşme ve Osmanlı-sonrasında Güney Arnavutluk’ta meydana gelen sosyal dönüşümlere dair öğeleri sunmakta; diğer yandan da beslenmenin, diğer bölgelerde yaşayan Arnavutlar veya Protestan misyonerlerle ilişki kuran güneyli Arnavutlar için ötekilikleri ortaya çikaran bir yönϋnϋn olduğunu göstermektedir.

Osmanlı-sonrası Güney Arnavutluk’ta içki ve yemek etrafında oluşan toplumsallık

  • 9 N.Z. Daughter, s. 11-14 ; 20.

5Kitaptaki birçok bölϋm, dönemin Güney Arnavutluk sofra âdetlerine ışık tutmaktadır. Kitabın ilk bölümünün konusu, evlendiğinde henüz on beş yaşında olan kızkardeşinin 1921’e doğru gerçekleşen düğün yemeğine dairdir. Evlilik, Tirana’da memur olan bir aile dostu tarafından ayarlanmiştir. Damat, Libohova kökenli Çano ailesinden gelen, Osmanlı dönemίnin ünlü bir kadısının oğludur. Delikanl, Türkiye’de okumuş, ardından zengin olmak için gittiği Amerika’dan yeni dönmüştür.9 Necmiye, müstakbel damadın kız tarafının ailesine yaptığı ilk ziyareti ve gelinin çeyizinin hazırlamşını betimledikten sonra, kadınlar ve çocuklar için verilen yemeği anlatmaya koyulur. Bu esnada erkekler başka bir yerde içki içip dans etmektedirler. Gelin ve damat ise, birbirlerini farklı odalarda beklerler. Kadınlar yemeği, alçak ve uzun bir masada yemektedir. Söz konusu yemek konuk sayısının fazlalığından ötürü, iki servis halinde yapılır. Menüde çorba, farklı et yemekleri, ardından hazım amaçlı yenen sarımsaklı yoğurt, yoğurtlu kabak dolması ve kabuni denen, pirinçli, et suyu içeren ve üzerine kuru meyvelerin serpiştirildiği ünlü bir tatlı bulunmaktadır.

  • 10 N.Z. Daughter, s. 27-35.

6Bu satırları 1937 yılında yazan ve artık özgürlüğüne kavuşmuş olan genç kızın özellikle dikkat çektiği olgular arasında, farklı cinsiyetten olanların bu denli kesin bir şekilde birbirinden ayrı tutulmasının yanı sıra, “öncelik hakkı” denen unsur var: yemekte en yaşlı kadınlara öncelik verilmekte ve gelinin annesi tarafından kesilen et parçalarının en iyileri onlara sunulmaktadır. Çatal ve biçak gibi “Batı medeniyeti”ne ait simgelerin olmayışı da, Necmiye’nin altını çizdiği bir diğer unsurdur. Kadınlar, yemek yemek için, sadece tahta kaşıklardan yararlanmakta ve hepsi çorba kâsesine topluca üşüşmekte, öbür yemekleri ise ellerini kullanarak yemektedirler. Ancak, çatal-biçak olmayışı, masada davranma kurallarının olmadığı anlamına gelmez. Kadınların parmaklarıyla yemek yerken uymak zorunda oldukları bazı zorunluluklar bulunmaktadır: parmaklarını büküp, yemeği başparmak ve işaret parmaklarıyla çok narince alırlar; sadece en yaşlı olan kadınlar, bu kuralları hiçe sayabilip yemeklerine ellerini daldırabilirler!10

  • 11 Hélène Desmet-Grégoire, Les Boissons non alcoolisées en Turquie. Approche ethnologique, Document de (...)
  • 12 N.Z. Daughter, s. 21, 74-75, 102 ve 106.

7Yazar, kitabında, gerek Balkanlar’da, gerekse Türkiye ve Ortadoğu’da sık rastlanan bir pratiğe de birkaç kez değinmektedir: evde ağırlanan konuklara bir fıncan kahve, bir bardak su ve meyve veya sebzeyle yapılmış reçel ikramı âdettendir. Sultanın sarayına kadar uzanan ve çok resmi durumlarda görülebilecek tören,11 sosyal ilişkilerin temel öğelerinden birini oluşturmaktadır. Bu tören ve ona eşlik eden ziyaret sebebi işin görüşülmesi ve tamamlanması (örneğimizde, müstakbel damadın genç kızın ailesine takdimi) konukların ve ev sahibinin sosyal statüsünün ortaya çikarılmasına izin vermektedir. Necmiye’nin babasının mali durumu iyileştikçe, bu ziyaretlerin sayısı da artmıştır. Yerel düzeyde önemli ve hatırı sayılır bir beyin gelişi, devasa bir reçel kâsesi, tatlı kaşıkları, gümüşten kaşıklıklar ve su bardaklarıyla dolu, bir siniyle ikramda bulunmak için fırsat yaratır. Bu denli önemlí sosyal statü, bazı kuralların çiğnenmesini de sağlamaktadır. Necmiye’nin yazdıklarına bakılırsa, bey, kahveyi küçük yudumlarla höpürdeterek içebilir ve alışılagelenden farklı olarak, kimse onu ayıplamaz. Buna karşılık, kahvesini höpürdeterek içen kadınlar için, bu durum bir utanç kaynağıdır. Amerika’dan dönen müstakbel damat ise, kahve ikramını geri çevirme hakkını kendinde görmektedir.12

8Öte yandan, Necmiye, evde geçen sade bir akşam yemeğini de anlatır. Menüde şunlar bulunmaktadır: kavrulmuş soğan, sarımsak ve domatesle yapılmış patlıcan dolması, yoğurt, zeytin, peynir dilimleri. Necmiye, kendisiyle arasına mesafe koymak amacıyla olsa gerek, bu tür aile içi toplumsallık anlarının farklı boyutlarını vurgulamaktadır. Öncelikle, “din”in ağırlığına dikkat çeker. Çocuklar, yüzlerini ve elerini yıkamadan ve özellikle babalar namazını bitirmeden, yemek sofrasının bulunduğu odaya giremezler. Şöyle yazar Necmiye: “Bol bol seyahat etmiş, Kuran’ın değerini düşüren düğüncelerle ilişki halinde olmuş olan” bu “fanatik dindar,” yemeğe bismillah ile başlar ve herkesin yemeğe başlaması için bu sözcüğü sessizce yinelemesi şart koşulur. Öte yandan, aile içinde, sofra kurallarına karşı yapılan her kabahat, “günah” addedilir. Anne baba, bu kuralların Kuran’ın emri olduğunu sürekli yineler durur. Peki, tüm bunların aslı nedir? Gülme! Eğlenme! Az konuş! Ne olursa olsun hiçbir şeyin üstüne dayanma! Ekmeği ağzına sol elinle götürme! Yarı dolu bir bardağa su ekleme! Ekmeği yanlış yönde koyma! Kaşıkları çukur tarafları masaya gelecek şekilde ters çevirme! Ağzında sicak yiyecek varken su içme! Necmiye’nin vurguladiği gibi, tüm bunların Kuran’la yakından uzaktan ilgisi yoktur. Yegâne nedenleri, hijyen kuralları ve sofra âdetleridir ve bu âdetler, Güney Arnavutluk Müslüman çevrelerinde bir şekilde Müslümanlıkla bağdaştırılmiştır.

  • 13 Masa her ne kadar yuvarlak olsa da, Necmiye bu şekilde yazmıştır.
  • 14 N.Z. Daughter, s. 56-58.

9Zaimi ailesinde yemek yeme şekli de, aile içinde bir tür “öncelik hakkını ortaya koymaktadır: Baba, masanın en başına oturur;13 büyük oğlan onun sağına geçer; kız ise soluna. En genç erkek çocuk ise, annenin yanına oturur. Yemek bir sofra (yuvarlak ve alçak masa) etrafında yenmekteyse de -yani, Batı tarzı yüksek bir masa değil- çatal kullanımı, Arnavutluk’ta alışıldık olmadığı için, bir lüks olarak algılanır ve bir ailenin sosyal statüsünün yükselmekte olduğuna dair bir işarettir.14

Beslenme ve ötekilik

10Necmiye, annesinin olümünün ardından, kendisine o zamana dekyabancı gelen bağlamlara girmeye başlar ve tüm bunlar, Atlantik Okyanusu’nu geçmeden önce gerçekleşir. Orta Arnavutluk’ta Tirana’ya taşınması, farklı lehçede konuşan ve farklı âdetleri olan diğer Arnavutlarla ilişki kurmasına yol açar. Özellikle de, Protestan bir okula gitmesi, tamamen yeni bir dünyaya adım atmasına aracı olur. Dahası, tüm bu ötekilik halleri otobiyografisine beslenmeye dair farklı deneyimler şeklinde yansıyacaktır.

  • 15 N.Z. Daughter, s. 160-163.
  • 16 N.Z. Daughter, s. 164-167.
  • 17 Matem, Hz. Hüseyin’in şehit düşmesinin anısına, muharrem ayının ilk günlerinde özellikle Bektaşiler (...)
  • 18 N.Z. Daughter, 169-175. Özellikle belirtelim ki, bu orucu tutmaları onların Bektaşi oldukları anlam (...)

11Necmiye, başkentte bir süre evinde yaşadığı eniştesinin ailesi sayesinde, herşeyden önce daha geniş bir aile yaşantısıyla (birçok erkek kardeş çekirdek aileleriyle tek çatı altında, birlikte yaşar) karşı karşıya gelir. Yemekler, büyük bir sofra etrafında yenir; katılanların sayısı çok daha fazladır.15 Tirana, ayrıca, geliğmekte olan kentin “modern” öğeleriyle karşılaşma noktasıdır (örneğin, erkekler artık, bir yandan çalgı çalıp dans eden çingeneleri izleyip, bir yandan turşu ve Arnavut ciğerinden yapılmış mezenin eşlik ettiği, raki içtikleri meyhanelerde buluşmaktadırlar).16 Özellikle, bu kente gelmiş olması Kuzey Arnavutlukla karşılaşma anlamına gelmektedir. Necmiye, beylerin eçlerinin onu davet ettiği bir matem törenini17 betimlerken, kendisine tamamen yabancı olan bir dünyayı anlatmaktadır. Üstelik, onun gibi Güney Arnavutluk’tan gelen Toskların, okuma ve yazma bilmelerinden ötürü, Geglerden üstün kabul edildiğini belirtir. Hatta, kendisi, şalvar yerine etek giymeyi tercih ettiği için “modernleşen Tosklar”dan biri olarak kabul edilmektedir. Tören, devasa bir odada yapılır. Gegler (yani Kuzey Arnavutluk’ta yaşayanlar) bu odayı yemekleri hazırlamanın yani sıra konuklarını kabul etmek ve düğün yapmak için de kullanmaktadırlar. Konuklar ve yerel halktan kadınlar arasındaki fark çok belirgindir. Konuklar etek giydikleri için sandalyeye, diğerleri ise yere otururlar. Tören sırasında, tahıl ve envai çeşit kuru meyve temelli bir tatlı olan aşure, -ki Necmiye bunun tadını bilmemektedir- bakırdan yuvarlak kaplarda sunulmak üzere, odanın farklı yerlerine konur. Kadınlar, tahta kaşıklarını bu kaplara daldırarak aşureden yerler; yanında da limonata içerler. Necmiye’nin yaşadığı ötekilik hali, aynı zamanda dinsel bir boyuta sahiptir; zira iki gün ve bir gece boyunca kaynatılan aşurenin altı hoca tarafından, Kuran’dan ayetler okunarak kutsandığı ve bu ayetler okunmadan yenemeyeceği söylenmektedir. Sözkonusu durum Ramazan’da tutulan oruçtan farklı olarak, matem orucuyla ilintilidir.18

  • 19 Iliaz Gogaj, Instituti Shqiptaro-amerikan i Kavajës dhe Charkes Telford Ericksoni, Tiranë, Logoreci (...)
  • 20 N.Z. Daughter, s. 215.
  • 21 I. Gogaj, s. 159-160.

12Kitapta Necmiye’nin heyecanla anlattığı deneyimler ise, Kavaja’daki küçük bir kentte senelerce eğitimini sürdürdüğü Arnavut-Amerikan Protestan Okulu’nda başına gelenlerdir, Burası, eğitmen adaylarını köy okullarına yönelik olarak yetiştirmek amacıyla kurulan bir yatılı okuldur. Okul yönetimi, “entelektüel” ailelerin kızlarını buraya çekme yollarını araştırmaktadır. Gerçekten de, genç Arnavut hükümetinin üst düzey memurları ve bakanları, kızlarını bu okula yollamaktadırlar. Okul, 1926-1939 yılları arasında, yüz mezun vermiştir.19 Buraya gelirken, kendisine bir memur olan erkek kardeşinin arabayla eşlik ettiği Necmiye, yeni okul dönemίnin başlangıcında, arkadaşlarının büyük çoğunluğunun, onun gibi arabayla gelişini anlatır.20 Yani, okula ôğrenci alımı, daha çok, hali vakti yerinde çevrelerden yapılmaktadır. Müfredatın içeriğine bakıldığında, öğretmen yetiştirmekten ziyade, disiplin, ahlaki değerler, ev işleri ve İngilizce konularına birincil önem atfetmek suretiyle, iyi aile kızları yetiştirilmesinin amaçlandığı izlenimi edinilmektedir.21

  • 22 N.Z. Daughter, s. 217.
  • 23 Bu kişinin isminin Shpresa olduğunu belirtelim. Arnavutçadaki anlamı, “umut”tur. Demek ki, onun ail (...)
  • 24 N.Z. Daughter, s. 222-224.
  • 25 N.Z. Daughter, s. 224-225, 228.

13Necmiye açısından, bu okula gitmek başka bir dinle karşılaşmakla eşdeğerdir. Tabii bu durum önceden Müslüman olmayan kimseyle karşılaşmadığı anlamına gelmemelidir.... Örneğin, hizmetçileri Ortodoks bir Hiristiyan imiş. Ancak, bu okulda öğretilen Hiristiyanlık, yeme ve içme ritüelleri etrafında oluşan bir toplumsallığın içine sızmaktadır. Nitekim, ilk yemek sırasında, sıra halinde yemek odasına giren genç kızlar, müdirenin Tanrr’ya ve İsa’ya yönelttiği kısa bir duayı okuması bitene kadar, masanın önünde ayakta beklemektedirler. Necmiye gibi başka Müslümanlar da (ancak okulda Hiristiyan öğrenciler de var), bu durum karşisında şaşkınlığa düşmektedirler. Necmiye, otobiyografisinde şöyle yazar: “Başlangıçta, böyle bir ortamda bulunmak bizi endişelendiriyordu, dahası Allah’ın büyük defterine biz Müslümanlar için, her yemekte bir günah kaydedip, etmediğini sorguluyorduk.”22 Elbette ortada bir sorun daha vardır: domuz eti yenmesi. Okul yönetimi, domuz etini sadece Hiristiyan öğrencilere vermekte; Müslüman kızlara ise koyun verilmektedir. Ama, böyle karışık bir ortamda bu kuralın çiğnenmesi olasılığı da mevcuttur ve bu olasılık gerçekleştikçe de, Kavaja’daki küçük kentin koyu Müslüman çevrelerinde okula dair bir kuşku doğmaya başlamış, söylentiler ailelerin kulağına dek gitmiştir. Aslında, Necmiye ve okul arkadaşlarından biri, yanlarında oturan bir kızın tabağından bir lokma domuz eti almaya cesaret etmişler ve her ikisi de yediklerinden hoşnut kalmışlar. Böylesi bir yasağın, aslen Kuran’da bulunmadiğına, çok sicak bir havada yediği domuzdan hazımsızlık sorunu yaşayan Arap bir hoca tarafından uydurulduğuna dair okul arkadaşının23 anlattıkları karşisında ikna olan Necmiye, bundan cesaret almiştır. Bir sonraki yemek sırasında, her ikisi de, domuz yemek istediklerini iletmişler ve Necmiye’nin yazdığına göre “sanki Hıristiyanmışçasına” mideleri bayram etmiştir. Onların bu hareketini birçok Müslüman sınıf arkadaşı da izlemiştir. Onun fikrinde bu kuralın çiğnenmesi, din değiştirmeyle bağdaştırılmıştır. Sonunda bu yaşananlar, büyük olasılıkla ailelerin duruma müdahale edip, kızlarını okuldan geri çekmekle tehdit etmelerine ortam hazırlamıştır.24 Necmiye tarafından anlatılan bir diğer olay ise, din değiştirme düşüncesine aslında pek de uzak olmadıklarını, okul bağlamında yeme ve içme ritüelleri etrafında şekillenen toplumsallığın, onları böyle bir seçeneğe yönelttiğini göstermektedir. Müdirenin doğum günü dolayısıyla, herkesin katılacağı, duaların ve dini şarkıların okunacağı, kurabiye yenirken Amerika’dan ithal edilen çay içileceği bir kutlama düzenlenir. Ancak, “doğum günü kutlaması” gibi bir uygulama, Müslüman öğrenciler için yeni bir şeydir. Onların bildikleri tek kutlama örneği, düğünler ve Paskalya’dır. Kısacası, Müslüman kız öğrenciler, bu kutlamadan çok olumlu biçimde etkilenmişlerdir. Öyle ki, Necmiye’nin kız arkadaşlarından biri, kulağına eğilip, “keşke ben de Hiristiyan olsaymışım” demiştir.25

  • 26 N.Z. Daughter, s. 217-221.
  • 27 N.Z. Daughter, s. 228-229.

14Konunun dinsel boyutlarının ötesinde, okula gitmek, genellikle bir yeni kültürle -Amerikan kültürü- bir buluşma hatta çok etkisi yaratmıştır. Necmiye’nin 1937’de kaleme aldığı otobiyografisinde, bu çok halinin, sadece yatılı okul yaşantısıyla kısıtlı olmayıp, özellikle yeme-içme ritüelleri çerçevesinde yaşandığı da belirtilmektedir. İlk yemek, oldukça zor geçmiştir, çünkü yemekler, genellikle ellerini veya çamaşırlan yıkamak için kullanılan büyük leğenlerin içinde gelmiştir! Elmalar kabukları soyulmadan getirilmiştir; ki meyveler, onların âdetlerine göre, hiçbir zaman bu şekilde yenilmezdi. Dilimlenmiş ekmekler ve peynirler de, masanın üzerine gelişigüzel atılmış şekilde konmuştur. Süt ve şekerle pişirilen makarnalar veya üzerine şeker serpiştirilmiş elmalı salatalar gibi tuzlu-tatlı yemekler de, onları çok şaşırtır. En fecisi de, Amerika’dan ithal edilen havuçlardır. Bu tür havuçları ilk kez gördüklerinden ne olduklarını dahi anlayamamışlar; bir anlık reddedişin ardından, genç kızlar, rendelenmiş havuçlarını yemek zorunda kalmışlardır. Tabağındaki havuçları, kucağındaki beresinin içine kurnazca saklayan Necmiye ise, sert bir şekilde azarlanmış ve iki koca kaşık hintyağı yutmakla cezalandırılmıştır.26 Amerikan okulundaki eğitmenler, Necmiye ve arkadaşlarına, beslenmeyle farklı tür bir ilişki kurmalarını, özellikle, Arnavutluk’ta temel besin maddelerden biri olan ekmeği daha az yemeyi, böylece Arnavutların genel eğiliminin aksine, zayıf olmayı öğretmeye çalışmaktadır.27

  • 28 N.Z. Daughter, s. 242-259.

15İçme ritüelinin yarattığı toplumsallığa ilişkin olarak anlatılan son olay ise, Necmiye’nin anlatısında önemli bir yere sahiptir; zira Amerika’ya gidişinin kökeninde yatmaktadır. Olay, Tirana’da geçmektedir. Necmiye, Arnavut-Amerikan okulundaki eğitimini tamamlayıp, bu kente dönmüştür. Orada, öğretmenlik yapma imkânlarını araştırmış ve babasının hiç onaylamamasına rağmen, Mustafa Zaimi’nin kızı, Gani Çano’nun baldızı, savcının yeğeni hakim Sulo’nun ve hakim Libohova’nın kuzeni, vb. olmasının verdiği ayrıcalıkla, Tirana’daki Ana Kraliçe Enstitüsü’nde öğretmen olarak işe başlamıştır. Burası, sadece kızların gittiği bir ortaokuldur. Kurallar, hem öğrenciler hem de öğretmenler için oldukça katıdır. Burada okuyan 300 genç kızın namusunu korumak söz konusudur. Necmiye ise, kişisel özgürlüğüne düşkünlüğünden ötürü, birçok yanlış adım atmıştır: tenis oynamış, meyve toplamak için bir ağaca tırmanmış ve özellikle günün birinde bir delikanlıyla halka açık bir kafede limonata içerken görülmüştür! Söz konusu delikanlının, öz erkek kardeşi olması, onu ve ailesini karalamaya niyetli olan kamuoyu açısından pek de önemli değildir. Toplum içinde adeta elinin kolunun bağlandığını hisseden Necmiye için bu, bardağı taşıran son damladır. O andan itibaren, Amerika’ya gitme yollarını araştırmaya başlayacak, gitmek için gereken harçlığı kazanmak üzere İngilizce dersleri verecek, Amerikalı kız arkadaşlarıyla mektuplaşacak ve sonunda, bir süre sonra Amerika’ya gitmeyi başaracaktır.28

Sonuç

16Özünde bir özgürlük anlatısı olan Necmiye Zaimi’nin kitabı, sosyal ilişkiler ve Arnavut toplumunun iki savaş arası dönemde yaşadığı bazı dönüşümlere dair değerli bir tanıklığı, Amavutluğun güneyinde yaşayan Müslüman bir memur ailesinde yetişmiş ve öğrenimini bir Amerikan kolejinde yapmış bir genç kızın duyguları aracılığıyla aktarmaktadır. Yazarın mizacı, yücelttiği köken ve yazarak haklı kılmaya çalıştığı toplumdan kopuş öyküsü nedeniyle taşıdığı tüm öznelliklere rağmen, eser ve özellikle beslenme ve sofra âdetlerine ilişkin bölümleri, birçok açıdan bana ilginç gelmektedir.

17Her şeyden önce eserde din, ahlak ve öncelik hakkı kurallarının taşıdığı ağırlık ortaya konmaktadır. Bununla birlikte, bireylerin sosyal statülerinin yükselmesiyle birlikte, kuralları çiğneme eğilimlerinin de arttığı gösterilmektedir. Elbette sofra âdetleri, değişen sosyal ilişkilere ve farklı bağlamlara ıçık tutmaktadır. Nitekim, Necmiye de, kendini bir anda tamamen farklı sofra kurallarıyla karşı karşıya bulabilmektedir: geleneksel bir düğün, yemekte çatal kullanabilen bir çekirdek aile ortamı ve eniştesinin geniş ailesi bu farklı kuralların örnekleridir.

18Kitap ayrıca, ülkenin güneyinden gelip yeni başkente yerleşen göçmenlerin karşısına çıkan çifte soruna dair oldukça ilginç bir tanıklık sunmaktadır. Kuzey ile, buranın insanları ve âdetleriyle yüzleşme ve geliğmekte olan bir kentsellikle karşılaşma bu çifte sorunu özetlemektedir.

19Yabancıların kurduğu ortaokullara gitmek ise, gençlerde (oğlanlarda daha önce, kızlarda daha sonra) kültürel bir şok ve her ne kadar sosyal baskıyla dizginlense de, din değiştirme olasılığına zemin hazırlamaktadır. Bunu izleyen zihniyet farklılığı, yeni kuşakları -özellikle de Necmiye gibi bazı genç kadınları- pek hoş olmayan, hatta Necmiye açısından dayanılmaz görünen durumlarla karşı karşıya bırakmaktadır. Çünkü, otuzlu yıllarda sosyal açıdan yükselmekte olan aileler ve hatta Ana Kraliçe Enstitüsü gibi yeni kurumlar bile, kendilerini, belirli bir ahlaki düzenin garantörü olarak görmekte, böylece Necmiye gibi genç bir kadının aklına estiği gibi özgürleşmesinin önünde bir engel oluşturmaktadır.

Notes

1 Nexhmie Zaimi, Daughter of the Eagle. The autobiography of an Albanian Girl, New York, Ives Washburn, 1937.

2 Bkz. N. Clayer “Les cadis de l’après Tanzimat: l’exemple des cadis originaires d’Ergiri et Libohova,” Turcica, 32, 2000, s. 33-58 ve N. Clayer, “Investing in the intellectual capital: The kadı of Gjirokastër and Libohova and their descendants,” Proceedings of the second international symposium on Islamic Civilisation in the Balkans, Tirana, Amavutluk, 4-7 Aralık 2003, İstanbul, IRCICA, 2006, s. 115-124.

3 Bkz. N. Zaimi, Daughter, a.g.e., s. 42-43.

4 Necmiye, yanlışlıkla “Sajalla” olarak yazmıştır (s. 43).

5 N.Z., Daughter, s. 45-46.

6 Büyük erkek kardeşi, Tirana’da bulunan Amerikan Teknik Okulunda okumaktadır.

7 Oğlu Erik Margolis’in tanıklığına göre, Necmiye, Arnavut-Amerikan derneklerinin etkinliklerinde sik sik yer almış ve 1997 yılında hayata gözlerini yummuştur. (Bkz. http://www.albasoul.com/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=1944).

8 N.Z. Daughter, s. 47.

9 N.Z. Daughter, s. 11-14 ; 20.

10 N.Z. Daughter, s. 27-35.

11 Hélène Desmet-Grégoire, Les Boissons non alcoolisées en Turquie. Approche ethnologique, Document de travail, n° 11-12, Kasım 2002, CNRS-EHHSS, s. 64-65.

12 N.Z. Daughter, s. 21, 74-75, 102 ve 106.

13 Masa her ne kadar yuvarlak olsa da, Necmiye bu şekilde yazmıştır.

14 N.Z. Daughter, s. 56-58.

15 N.Z. Daughter, s. 160-163.

16 N.Z. Daughter, s. 164-167.

17 Matem, Hz. Hüseyin’in şehit düşmesinin anısına, muharrem ayının ilk günlerinde özellikle Bektaşiler tarafından tutulan bir yas dönemidir.

18 N.Z. Daughter, 169-175. Özellikle belirtelim ki, bu orucu tutmaları onların Bektaşi oldukları anlamına gelmemektedir. Nitekim, A. Degrand, 20. yüzyılın başlarında bölgede yaşayan “gerçek Müslümanların da aşure yapmaya başladıklarına dikkat çekmektedir. (A. Degrand, Souvenirs de la Haute-Albanie, Paris, 1901, s. 234).

19 Iliaz Gogaj, Instituti Shqiptaro-amerikan i Kavajës dhe Charkes Telford Ericksoni, Tiranë, Logoreci, 2006, s. 148-149.

20 N.Z. Daughter, s. 215.

21 I. Gogaj, s. 159-160.

22 N.Z. Daughter, s. 217.

23 Bu kişinin isminin Shpresa olduğunu belirtelim. Arnavutçadaki anlamı, “umut”tur. Demek ki, onun ailesi, Necmiye’ninkiler kadar dindar değildir.

24 N.Z. Daughter, s. 222-224.

25 N.Z. Daughter, s. 224-225, 228.

26 N.Z. Daughter, s. 217-221.

27 N.Z. Daughter, s. 228-229.

28 N.Z. Daughter, s. 242-259.

© Institut français d’études anatoliennes, 2012

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search