Version classiqueVersion mobile

Bir allame-i cihan

 | 
Edhem Eldem
, 
Aksel Tibet
, 
Ersu Pekin
, 
et al.

1. cilt

Bulgar sorununun yaşandığı dönemde, Evangelinos Misailidis’in yayınladığı Mikra Asia yani Anatoli adlı Karamanlıca gazete

Evangelia Balta
Traduction de Menekşe Tokyay

Texte intégral

  • 1 Bulgar Eksarhhanesi’nin kınanması konusunda görüşün bildirmesi için Kutsal Sinod Meclisi’nin göreve (...)
  • 2 Karamanlıca ve Rumca yayınlanan Avατολή [Anatoli], Mıχϱά Aσία γίἀνι Avατολή [Mikra Asia yani Anatol (...)
  • 3 Söz konusu arşiv üzerine araştırma yapmak için bkz. Evangelia Balta, “Evangelinos Misailidis’in Yun (...)
  • 4 Foti Benlisoy ve Stefo Benlisoy, “Reading the identity of ‘Karamanli’ through the pages of Anatoli(...)

1İoannis Gennadios’un (Atina 1844-Londra 1932) Gennadios Kütüphanesi’ne ait koleksiyonundaki Scrapbook 76.2 kapsamındaki “Konstantinopolis Basını” isimli dosyada, 1842-1895 yılları arasinda İstanbul’da okunan değişik gazete ve dergilerin eski sayıları arasında, Mikra Asia yani Anatoli (Küçük Asya yani Anadolu)1 adlı Karamanlıca gazetenin üç sayısına da rastlanmıştır.2 Bu zamana kadar, söz konusu gazeteye dair sadece birkaç dolaylı bilgiye erişebildik. İşte bu metinde, elde ettiğimiz bulguları sergileyeceğiz ve bu bulguları, 2007 yılında İstanbul’daki Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nden eriştiğimiz ilgili belgelerle desteklemeyi ihmal etmeyeceğiz.3 Bu makale, Evangelinos Misailidis’in Anatoli’sine adanmıştır ve Karamanlıca Çalışmalar Konusunda Birinci Uluslararası Konferans (First International Conference of Karamanlidika Studies, Lefkoşa, 11-13 Eylül 2008) dahilinde sunulması tasarlanmış bir dizi araştırma kapsamında yer almaktadır.4

2Yayını “1851’den milli felaket yıllarına kadar” süren söz konusu uzun ömürlü gazetenin tarihinin incelenmesi bir dizi araştırmanın gerçekleştirilmesini gerektirmektedir. Tarihi belgelerin ışığında, yayınına ara verdiği dönemler, bu aralara neden olan olaylar, yıllar içinde gazetenin ismindeki değişikliklerin tespit edilmesi ve editör-redaktör hiyerarşisindeki değişimlerin ayrımına varılması araştırılmalıdır. Bu çalışmada, gazetenin, Osmanlı iktidarına ve bütün bu süreç boyunca ilişkileri her zaman mükemmel olmayan ekümenik patrikhaneye karşı takındığı siyasi tutumla doğrudan bağlantılı olaylar temel alınacaktır. Buradaki amaç, İstanbul’daki Rum camiasi üzerindeki tesir gücünün ortaya çıkarılması; bir diğer deyişle, Kapadokya bölgesindeki Türkçe konuşan halklar dışında, Rum Ortodoks cemaati ve diğer Ortodoks topluluklar üzerinde bir etkisinin olup olmadığının incelenmesidir. Anatoli gazetesinin, Rum Ortodoks milletinin yeniden düzenlenmesi sürecinde izlediği siyasi tercihlerine dair edindiğimiz bilgiler yeterli değildir. Bu gazetenin, 19. yüzyılın ikinci yarısındaki hassas dönemde oluşan çıkar birliktelikleri ve iktidar ağları içinde takındığı tutum hakkında bilgimiz de bulunmamaktadır. Aynı şekilde, gazetenin, Osmanlı İmparatorluğu’nun geçtiği farklı modernleşme süreçlerine yönelik bakış açısına dair bilgilerimiz de oldukça kısıtlıdır.

  • 5 Phylétisme (kökeni ırk anlamında olan Grekçe Φυλή phyli). Bu terim Bulgar meselesi zamanında Bulgar (...)
  • 6 1872 yılında Bulgarların patrikhaneyle bağlarının kopmasına neden olan olaylar dizisini kapsamlı şe (...)

3Aşağıda okuyacağınız araştırma, temel olarak, Manouil Gedeon’un yazılarını tekrarlamaktan ziyade, Karamanlıca yayınlanan bu büyük gazetenin tarihindeki boşluklara ve bu konuda gerçekleştirilmesi gereken sistematik araştırmalara dikkat çekmektedir. Bununla birlikte, Karamanlıca basın envanterine bibliyografik bir katkı olmaktan ziyade, burada güttüǧümüz amaç, patrikhanenin denetimi konusunda verilen mücadeleler sırasında İstanbul’daki Türkçe konuşan Anadoluluların tutumlarını mercek altına alan ve ekümenik-Ortodoks çizgisindeki ulus-öncesi Ortodoks milletin, “phyletizm5 ideolojisine (yani, ulusal kiliselerin kurulması ve bu kiliselerin daha sonra siyasi açıdan yeniden belirlenmesi) geçiş sürecindeki konumlarına ışık tutan araştırmaların önemini de vurgulamaktır.6

Etnik-milliyetçilik mücadelelerinde Anatoli ve Karamanlılar

  • 7 Aynı dönemde yaşamış olan hekim A.G. Paspatis, Kapadokyalıların, iş bulmak ve gerek aileleri için p (...)
  • 8 Bkz. Tilegraphos tou Vosporou isimli gazete, no. 431 (22.3.1852).
  • 9 Anatoli’nin matbaası tarafından, Bulgar sorunu açısından kritik önemdeki senelerde (1864-1872) bası (...)
  • 10 1862 yılında, Evangelinos Misailidis, Ortaköy mahallesinin bir sakini olarak, Karma Konsül’ün dört (...)

4Anatoli gazetesi, Bulgar sorunu hakkında 1870’li yıllarda yaşanan mücadelelere, farklı bir bakış açısından ışık tutmaktadır; çünkü –konuya dair tarihsel yaklaşımda o zamana dek bilinmeyen bir boyut olan– İstanbul’daki Türkçe konuşan topluluğun görüşlerini yansitir. İmparatorluğun başkentine yerleşmiş Anadolu kökenli topluluklar, İstanbul’daki Rumca konuşan topluluğun gölgesinde yaşamlarını sürdürmekte ve Anadolu’da doğdukları topraklarla güçlü bağlarını korumaktaydı7 Bu halkın kendini ifade etme aracı ve rehberi, –merkezi İstanbul’da bulunan Kaisareia Komitesi’nin de onayını alarak– 1852 yılından itibaren, Anatoli isimli bu gazete olur.8 Matbaasında Karamanlıca yayınların9 da basılmasını sağlayan gazetenin editörü Evangelinos Misailidis,10 K. Adosidis ve Anadolu kökenli başka aydınlarla birlikte, Rum Ortodoks milletinin geçirdiği reform sürecine aktif biçimde katılır. Bunun sonucunda, gazetenin basımına ara verilmesi ve Patrik Antimos’la onun Bulgar sorununa yaklaşımını elestiren makalelerin eşlik ettiği bir Anatoli gazetesinin ortaya çıkması, Türkçe konuşan Anadolulu Ortodoksların bu konudaki inançlarının, patrikhanenin uyguladığı taktiklerle uyuşup uyuşmadığınin bir yansıması olarak okunabilir.

  • 11 D. Stamatopoulos, “Jerontizm” yanlıları ile “Kiliseye ilişkin sorunların denetiminin kilise mensupl (...)
  • 12 A.g.e., s. 20.
  • 13 Bkz. Evangelia Balta, “Gerçi Rum isek de Rumca bilmeyiz. Triptik’in Kimlik Macerası: Vatan, Din ve (...)
  • 14 Kyriaki Mamoni, “Σωματεıαxή οϱγάνωση του Eλληνıσμού oτη Mıxϱά Aσία, A´” [Küçük Asya’da Helenizm’in (...)
  • 15 M. Gedeon, Aποσημεıώματα ενός χϱονογϱάΦου, 1800-1913 [Bir Vakanüvisin Notlari, 1800-1913], Atina 19 (...)

5Anatoli gazetesi üzerine yapılan bir çalışma, aynı zamanda, Türkçe konuşan Rum Ortodoks topluluğun önceki dönemde gerçekleşen ve ekümenik patrikhanenin içindeki başlıca kutuplar, yani patrik, Kutsal Sinod Meclisi ve İstanbul mahallelerinden temsilcilerin katıldığı, yakın bir zamanda oluşturulan Karma Konsey arası ilişkilere yeni bir boyut kazandıran olaylar karşısındaki tutumu hakkında da bir fikir verecektir. 1860’li yıllardan itibaren, “Kilise egemenliğinden yana olanlar” ile “reform yanlıları”nın, etnik-merkezci model olan Ortodoks ekümenlikten yana tavır belirlemelerine yol açan reform süreci başlamıştır.11 Rum milletinin içindeki geleneksel hiyerarşilerin tersine dönüşü, laiklerin itibarlı bir konuma erişmesi ve taraflar ile kişiler arasındaki siyasi düşmanlıklar, şiddetli sürtüşmelere yol açtı. Bu sürtüşmelerin ifade ettiği katı “kilise yanlısı” veya “laik” anlayışın gerisindeki başlıca odak noktası ise, D. Stamatopoulos’un da doğru bir şekilde dikkat çektiği gibi, çok başka ve çok temel birçok soruyla ilintiliydi: Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Rum Ortodoks toplulukların gelişimi.12 Bu çerçeveden bakıldığında, Mikra Asia yani Anatoli gazetesinin yayınlanma tarihçesi, İstanbul’daki Türkçe konuşan Rum toplulukların yönetici elitlerinin, imparatorluk bünyesindeki Ortodoks toplulukların “millileştirilmesi” sürecini etkileyen olaylar silsilesine dair görüşlerini ortaya çıkarmaktadır. Doğrudan Anadolulu topluluğu ilgilendiren bir süreçten söz edilmektedir; zira bu insanlar, Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde Rumca dışında bir dil kullanan diğer Ortodoks topluluklar örneğini izleyerek, Yunan dili ve kültürü konusunda eğitim almaya (sadece bu topluluğa özgü bir şekilde) başlıyordu ve bu eğitimden faydalanmaları da kendilerinden zaten talep ediliyordu. Nihai hedefleri ise, “Helenleşme” veya “yeniden Helenleşme” olarak ifade ediliyordu.13 İki Milli Merkez olan İstanbul ve Atina, dernekleri de teşvik ederek, onları Yunan etnisine eklemlemeye çalışıyordu.14 M. Gedeon, “Türkiye’de Helenizmin inşası için, 1872 ve 1873 yılları arasında çok sayıda dernek yoğun mücadele verdi,” yorumunda bulunmaktadır.15

6Birkaç yıl önce, 1869 yılında, İzmir’e yerleşmiş olan Anadolulu tüccarlar, Anadoluluların maddi ve manevi durumlarına karşı Patrikhane nezdinde süregelen kayıtsızlığa karşı çıkmışlar; E. Misailidis’in Karamanlıca yayınladığı Anatoli gazetesini, bu konudaki hassasiyetini oldukça etkin bir şekilde dile getirmesinden dolayı övmüşlerdi. Anatoli gazetesinin editörünün, patrikhanenin milli meclislerine (bu toplantılara “bizim millet”ten sayılan gazetelerin yayıncıları iştirak ederlerdi) katılımını yasaklayan Patrik VI. Gregorios’a karşı yönlendirilen uzun bir protesto metni hazırlanmıştı. E. Misailidis’in böylesi bir dışlanmaya konu olmasının ardında yatan başlıca nedenlerin şu şekilde olduğu düşünülmektedir:

7a) Patrik, Bay Misailidis’e, bu şekilde bir eziyet uygulamak istiyor, keza Misailidis, kiliseye karşı şiddetli muhalefette bulunuyor ve gerek kilise gerekse kilise mensupları tarafından ardı arkası kesilmeyen suiistimallere açıkça karşı çıkıyor ve

8b) Anatoli gazetesi, Türkçe yazılmaktadır ve bu yüzden de milli bir gazete sayılmaz. Yani, Bulgar sorununun en hararetli döneminde, tüccarlar, patrikten, “Milli Meclis kelimesinden ne anladığını ve buraya davet edilmeye kimlerin hakkı olduğunu” kendilerine açıklamasını talep etmektedirler. Taleplerine şunu da eklemeyi ihmal etmezler:

  • 16 Bkz. Konstantinoupolis adlı gazete, no. 741 (31 Aralık 1869).

Yani, Milli Meclise davet edilenler, sadece Rumca konuşanlar mı yoksa idari açıdan sultana ve kilise açısından patrikhaneye bağlı başka diller de konuşan Ortodokslar mıdır? Patrikler, Anatoli gazetesinin Türkçe yazılmasına tahammül edemiyorlar. Peki, Kızılırmak kıyısında yaşayan Hıristiyanların günümüzde hangi dili konuştuğunu sanıyorsunuz? Bay Misailidis’in gazetesini Rumca yayınlamasını ve böylelikle, hemşerilerinin büyük bolümüyle iletişiminin kopmasını, anlaşılmaz hale gelmesini mi istiyorlar? Onların çıkarlarına yarayacak olan, Anadolu’nun her daim ölümün karanlığında ve gölgesinde kalmasıdır. (...) Zavallı Anadoluluları vergiye tabi tutma sanatını çok iyi bilirler. Ancak, onların eğitimi ve durumlarının iyıleştirilmesi için bu paranın en az onda biri kadar bir miktarının harcanması gerektiğini de biliyorlar mı acaba?16

  • 17 Kyriaki Mamoni, “O πατϱıάϱχης Γϱηγόϱıος ΣT’ xαı η xαϱαμανλίδıxη μετάΦϱαοη της Oϱθόδοξης Δıδασxλίας (...)

9Bu metin, bildiğim kadarıyla, Anadolu’daki Türkçe konuşan Ortodokslara hitap eden ve “manevi idaresi altındaki Ortodokslar arasında, etnik ve dilsel ayrımcılığa giden” patrikin uyguladığı politikay “kırmızı kart” gösteren ilk metinlerden biridir. Ayrıca, bir konuyu daha belirtmeliyim: On yıl kadar önce, 1839 yılında, aynı patrik VI. Gregorios, İncil’in başka bir dile çevrilmesinin “Ortodoks Kilise’nin inançları ve görüsüne karşı olduğu”nu savunuyor ve Platon Moshas’ın Ortodoks Eğitim adlı eserinin Türkçe çevirisinin Kaisareia Metropoliti Paisios tarafından yayınlaması önüne sürekli engeller koyuyordu. Hem de, metropolitin amacının, bölgesindeki Ortodoks inancını güçlendirmek olmasına rağmen!17

  • 18 Efstatios Kleovoulos hakkında daha fazla bilgi için bkz. A. Levidis, İστoϱixόv δοxiμıον δıηϱημένον (...)
  • 19 O Bουλγαıσμός πϱο του İστoϱixόύ, του Eθνοπολıτıxού xαı του Exxλησıαστıxού βήματος, [Tarihin, Milli (...)
  • 20 O Bουλγαϱıσμός, op. cit., s.122-123.

101871 yılında, bir yandan Bulgar sorununun, Eksarhhane’nin 1870 Şubat’ında yayınladığı bir fermandan sonra şiddetlendiği, bir yandan da Patrik VI. Gregorios’un Babıâli ile, ekümenik sinodun Bulgar sorununun geldiği yeni aşama konusunda istişarede bulunması için, kendilerini göreve çağırmak konusunda müzakere ettiği bir sırada, İstanbul’da yaşayan binlerce Kapadokyalı, patrikhane önünde gösteri yapıp Bursa doğumlu Efstatios Kleovoulos’un Kaisareia Metropoliti olarak atanmasını talep ettiler.18 Gerek reform karşıtlarının gerekse hizipçilerin saygısını kazanmış olan ve hasta patrikin vekili olduğunda, Hristakis Zographos ile Aleksandros Karatheodoris aracılığıyla patrikhaneye iletilen Eksarhhane kurulmasına dair fermanı kabul etmeyen Efstatios Kleovoulos, 1864 yılında yayınladığı Bulgarcılık19 adlı eseriyle, Bulgar sorununun teorisyeni haline gelmişti. Bu eserinde, bir Bulgar etnisinin mevcudiyeti ve haklarına dair bir propaganda yayan ve halk, ırk ve milletin siyaset ve kilise düzeyinde ayırt edilmesi gerektiğini iddia eden Bulgarcıların saldırılarını geri püskürtmekteydi. Bu kişileri, ekümenik kilisenin zihniyetine yabancı, phyletist’ler olmakla suçluyordu. Üstelik “hiçbir şekilde, herhangi bir özel siyasi hak talep etme olanakları bulunmamaktadır. Dört yüzyıl boyunca, Rum milletine mensup Osmanlılara verilen haklardan yararlanmışlardır (...), çünkü Rum milleti, hükümetin resmi söylemine gore, herhangi bir ırk olarak değil, tüm Ortodoks tebaayı içeren bir birlik, inanç ve kilise tarafından ayrışmaz bir bütün olarak kabul eder” şeklinde bir beyanda bulunmuştur.20 Katı bir kilise yanlısı olarak, Babıâli’nin, Bulgar sorununa müdahil olmak yoluyla, Sultan II. Mehmed’in kiliseye vermiş olduğu ayrıcalıkları ihlal ettiğini düşünüyordu. Kiliseyle yolların ayrılmasından önce gerçekleşen genel kurullar sırasında, etnik-milliyetçilik ilkesinin Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde Ekümenik Patrik tarafından kabulü durumunda, Rusya’daki Ortodoks toplulukların da bu ilkeyi benimsemesinin önüne hiçbir şeyin geçemeyeceğini savunuyordu.

  • 21 Kendisi daha önce iki kez patriklik görevinde bulunmuştur: İlki 1845-1848 yılları, ikincisi ise 185 (...)

11VI. Antimos’un 1871 yılı Eylül ayında, ekümenik sinodun uğradığı başarısızlığın ardından görevinden ayrılan VI. Gregorios’un yerine seçilmesi de,21 Anadolulu laik temsilciler tarafından desteklenmişti. Bu desteğin karşılığında da, Kaisareia metropolitliği makamına Efstatios Kleovoulos getirilmişti.

  • 22 Δημαίτητος [dimaititos] kelimesi, M. Gedeon tarafından kullanılmıştır. Bkz. M. Gedeon, Aποσημεıώματ (...)

12Halk tarafından talep edilen aday22 Efstatios Kleovoulos’un seçilmesi gecikti ve ancak, Antimos’un patrik olmasından sonra gerçekleşti. K. Kalliadis, Efstatios Kleovoulos’un cenazesinde (1876) yaptığı hüzünlü anma konuşmasında şunları aktarmıştır:

  • 23 Bkz. Tα xατά την μνημόσυνον τελετήν της αδελΦότητος Ξηϱοxϱήνης επί τω θανάτω του αοıδίμου Mητϱ. Kαı (...)

Tüm taşralılar, onun, Büyük İsa Kilisesi’nin metropoliti seçilmesini tek ses ve tek yürekle talep ettiler. Kilise, uzun süreden beri, konuşmaktan ziyade susmayı tercih ettiğim, ancak sizin de gayet iyi bildiğiniz nedenlerden dolayı, Kaisareia sakinlerinin, haklı ve aydınlık taleplerini karşılamayı reddetmigtir; ama onların sebatı öyle büyük boyutlara erişmiştir ki, daha büyük skandallara yol açmamak için Kilise de karşılarında boyun eğmek durumunda kalmıştır ve hazretleri VI. Antimos’un üçüncü kez Patriklik makamına geçirilmesinin hemen ardından, 30 Eylül 1871 tarihinde, Kutsal Sinod Meclisi, Patrik vekili Efstatios Kleovoulos’un, Kapadokya bölgesinde Kaisareia metropoliti olması için oylama yapmıştır.23

  • 24 Bkz. Evangelia Balta, Karamanlidika, Nouvelles additions et compléments. I, Atina, Küçük Asya Çalış (...)

13Metropolit, 1872 Temmuz’unda görevinin başına geçmeden önce, İstanbul’da, 1872 yılı başında, “Kapadokya Eğitim Kardeşliği”ni kurar ve kuruluş tüzüğünü Anatoli gazetesinin Matbaasında Yunan alfabesiyle hem Türkçe hem Rumca basar.24 İstanbul’da ikamet eden Kapadokyalıları içeren Kapadokya Eğitim Kardeşliğinin amacı, okulları mali açıdan desteklemek ve Kapadokya köylerinde eğitimi yaygınlaştırmaktı. Efstatios Kleovoulos’un bakış açısı, başka bir dil konuşan “kardeşler” arasında Yunan dilini ve kültürünü yaygınlaştırmayı savunarak dönemin talepleriyle örtüşüyordu.

  • 25 Bkz. Neologos isimli gazete, no. 1375 (11/23 Ağustos 1873).

14Temmuz ayının sonunda ve 1873 Ağustos ayı başında, İstanbul’daki gazeteler, Zincidere’deki Ayios Ioannes Manastırı’na veya Kapadokya Eğitim Kardeşliği’ne ilişkin sorunların ele alınışı konusunda Kaisareia halkının memnuniyetsizliğini konu alan röportajlar yayınlar:25

Efstatios Kleovoulos’un kırsaldaki destekçilerinin (ki onlar, yıllar boyu eşi benzeri olmayan bir gayret ve bağlılıkla onun için mücadele etmişlerdi), çok sevdikleri yeni metropolitlerine karşı besledikleri hayranlık ve sevginin yok olması için kısa bir süre yetmişti.

  • 26 Bkz. Konstantinoupolis isimli gazete, no. 1387 (30 Temmuz 1873).

15Kutsal sinod meclisine bir protesto metni gönderilir; metni Kapadokya’nın Kaisareia kırsalının 500 sakini imzalamiştir ve temel olarak, Kleovoulos’un kendini, bu çevrede oturanların mutlak efendisi saydığı suçlamasını içeriyordu.26 Kaisareia metropoliti olarak kısa süren görev süresi (1871-1876) boyunca gerçekleşen olaylar hiç bilinmez ve incelenmeleri ilginç olabilir; çünkü Kapadokya’da düzenli eğitim sistemi bu dönemde başlamıştır.

Mikra Asia yani Anatoli

1615 Eylül 1873 tarihinde, bir Cumartesi günü (5 Şaban 1290), MIKPA AΣIA γίἀνι ANATOΛH (Mikra Asia yani Anatoli), EΦΗΜΕΡIΣΕΘΝIΚΗ (Milli Gazete) isimli yeni bir gazetenin ilk sayısı satışa sunulur. Gazete, salı ve cuma günleri yayınlanmaktadır. Dört sayfa ve beş sütundan oluşan bu gazetenin hazırlandığı bürolar ve basıldığı basımevi, “Uzun Çarşı Sokağı 138 Numara, Tamburacı Han, Konstantinopolis” adresindeydi. Gazetenin direktörü Evangelinos Misailidis idi. Gazete başlığının altında, abonman ücretinin, İstanbullu okurlar için 8, kırsaldakiler için 10 ve dış ülkelerde yaşayanlar için 12 mecidiye olduğu yazılıydı. Gazeteye ilan vermek, satır başına 4 kuruş ve iki dilli metinler için ise 8 kuruştu. Bir nüshasının fiyati ise, 3 kuruş olarak belirlenmişti.

17Numaralandırılmış ilk sayının üzerinde, beklenildiği üzere “İLK SENE” yazacağı yerde, “23. SENE” (23νδζού σενέ) yazılıydı ve sayı rakamı I’in yanında, parantez içinde “(1823)” tarihi bulunmaktaydı. Büyük olasılıkla, Evangelios Misailidis, yeni gazetenin, önceki gazetenin bir devamı olarak görülmesini istemişti. Aslında, Mikra Asia yani Anatoli, –aşağıda sözünü edeceğimiz gibi– dağıtımı yasaklanan Anatoli gazetesinin adını çağrıştırmaya özen gösteriyordu. 5 Şubat 1874 tarihli sayısındaki numaralandırmanın, Anatoli gazetesinin devamı şeklinde gerçekleşmesi bir tesadüf değildir. Böylelikle, gazetenin öncülüne gönderme yapılmaktadır.

18Mikra Asia yani Anatoli gazetesinin ilk sayısı, Yunanca yazı karakterleri kullanılmak suretiyle, Rumca ve Türkçe olmak üzere iki dilde basılmıştır. Ama aslında, sadece ilk ve dördüncü sayfalar iki dildedir. Geri kalanları, Yunan yazı karakterleri kullanılarak Türkçe basılmıştır. Büyük olasılıkla, kasıtlı bir jest söz konusuydu ve yeni gazetenin imajının, Karamanlıca olarak basılan ve dağıtımma yasak getirilen öncülü Anatoli’den farklılığının ortaya konmasına yönelikti. I. Gennadios koleksiyonundaki diğer iki nüsha (no. 12/1834 [23 Ekim 1873] ve no. 1862 [5 Şubat 1874]), Yunanca yazı karakterleriyle, sadece Türkçe basılmıştı. Birinci editör (müellif-i evvel) olarak künyede adı geçen Evangelinos Misailidis’in yanında, ikinci redaktör (müellif-isani) olarak İoannis Serafimidis’in ismi göze çarpmaktaydı. Ancak, kendisi hakkında herhangi bir bilgimiz bulunmamaktadır.

19Gedeon şöyle yazmştır:

  • 27 M. Gedeon, Polihronidis’in, 1874 Ağustosunda, Mikra Asia’nin idaresini üstlendiğini, ama neredeyse (...)
  • 28 Misailidis tarafından, Neologos gazetesinde 19 Ağustos 1875 tarihinde yayınlanan suçlamaya bakılırs (...)
  • 29 M. Gedeon, Aποσημεıώματα, op. cit., s. 12-13. M. Gedeon ve E. Thomas, Anatoli gazetesinin redaktörl (...)

1873 Ağustos’unda, “Mikra Asia yani Anatoli” isminde, haftada iki kez yayınlanan yeni bir gazete, yayın hayatına başlamıştır. Büyük yazı karakterleriyle hazırlanan ve (eskiden olduğu gibi) Türkçe ve Rumca basılan söz konusu gazete, Patrik VI. Antimos Koutalianos’un eylemlerine karşı şiddetli bir muhalefet yürütmektedir. Kilise hakkındaki makaleleri hep ben yazardım ve herhangi bir maddi karşılık da almazdım. Zira Misailidis’e ve vatanı uğruna yaptıklarına çok büyük saygı duyardım. Özellikle de, gençliğinde, Frigya, Karya ve Attalia [Antalya] yolculuğunda Lebas’a eşlik ettiğini öğrendiğimde, ona olan saygım bir kat daha artmıştı. Bir yıl sonra, Anatoli gazetesi ikiye bölündü: Biri Türkçe, biri de Rumca basılmaya başladı. Rumca basılan nüshanın ismi “Mikra Asia” idi ve G. Polikroniadis’in27 yerine, yöneticiliğini ben yürütmekteydim. Basım ve redaksiyon sorumluluklarımdan kurtulmuştum; zavallı gazeteyi, bir yıl içinde şırketi iflasa sürükleyen bir dolandırıcının ellerine teslim ettim.28 İki yıl sonra, “Anatoli”yi iki ayrı yayın şeklinde böldük. Biri siyaset ağırlıklı ve Türkçe, diğeri ise Kilise ile ilintili konuları ele alan ve Rumca basılan iki ayrı gazete... Rumca olanın editörlüğünü ve redaktörlüğünü 24 Şubat-3 Mayıs 1877 tarihleri arasında bizzat ben yürüttüm. Bu dönemde, Osmanlı-Rus savaşının ilan edilmesinin hemen ardından, birkaç gün boyunca, gazetenin basımını askıya almıştım. Ama 31 Mayıs’tan beri polis tarafından, “sözde” dostane bir nedenle arandığım için, 1 Temmuz günü gizlice Atina’ya kaçtım.29

20Başka bir ortamda, Rus yanlısı hislerini gösterme fırsatı yakalayan Gedeon, Mikra Asia’nın Rumca (kiliseyi konu alan) basımında görev aldığı yıllardan söz edecektir:

  • 30 M. Gedeon, Mνεία των πϱο εμού, 1800-1863-1913 [Benden önce gerçekleşen şeylerin anımsanması], Atina (...)

Ortodoksluğa yakın bir zihniyetin olgunlaştırdığı, Bulgarların Kilise ile yollarını ayırmalarını önlemeye çalışan ve uzman hukukçu Marko Balabanov ile işbirliğine giden Mikra Asia’nın Rumca versiyonunda yazı yazmakla sorumluydum. Hıristiyanlık karşısında duyulan askı yansıtan bir şekilde yazma önerisini bana kendisi vermişti. Ben Misailidis’in Mikra Asia’sında yazarken, o “Viek” (Yüzyıl) isimli Bulgarca bir gazete çıkarıyordu. Ne yazık ki, Mikra Asia’nın idaresini ve yazımını, daha sonraları onu yıkıma sürükleyen bir dolandırıcıya teslim etmek zorunda kaldım.30

  • 31 Çalışmanın ek bolümünde yayınlanan BOA, MF. MKT 31/126 (1292 Ş 16) ve MF. MKT 33/51 (1292 Z 21) bu (...)
  • 32 Bkz. 57 sayılı notta sözü edilen Karamanlıca metin (yayınlandığı gazetenin ismi ise: MIKPA AΣIA γίἀ (...)

21Mikra Asia’nın Karamanlıca basımının tam olarak hangi tarihlerde durdurulduğu bilinmemektedir. Bir diğer deyişle, Misailidis’in, gazetesine Anatoli başlığını ne zaman verdiğine dair net bir bilgi bulunmamaktadır. Gedeon’a göre, eğer Anatoli gazetesinin iki versiyonunun da (Yunanca yazı karakterleriyle Türkçe siyasi nüsha ve Kilise konularında Rumca yayınlanan nüsha) basımına 1877 yılında başlanmışsa, Misailidis’in, gazetesinin eski ismini kullanmaya başladığı dönem de aynı yıla rastlamaktadır. 1877 yılı İstanbul basınında yapılan bir anket, hipotezimizi doğrulayabilecek niteliktedir. Bu konu, aynı zamanda Karamanlıca yayınlanan Anatoli gazetesinin tarihçesi üzerine yapılan araştırmanın eksiklikleri arasında belirtilmektedir. Her halükârda bir hususu anımsamakta yarar var: 1875 tarihli her iki Osmanlıca belgede de,31 Evangelinos Misailidis’in, Mikra Asia ve Asya-yı Suğra adlı gazetelerin editörü olduğu belirtilmektedir. Böylelikle, o dönemde halen Rumca yayınlanan Mikra Asia ve ondan ayırt edilmek için Asiai Souggra ya da Mikra Asia’nın Arapça tercümesi olan Asiai Sagir32 adıyla yayınlanan bir Karamanlıca versiyonunun dağıtımda bulunduğu teyit edilmiş olmaktadır.

  • 33 D. Stamatopoulos, bu düsüncelerini Gedeon’un ifadelerine dayandırmaktadır. “Avατολή / Mixϱά Aσία, γ (...)
  • 34 Bkz. ΠϱοσΦυγıxός Kόσμος isimli gazete [Mültecilerin Dünyası] (no. 2682, 7 Ağustos 1982). P. Misaili (...)

22Mikra Asia’nın Karamanlıca ve Rumca nüshalarının basımına ilişkin olarak M. Gedeon’un eserinden alıntılandırılan bilgilerde, Anatoli gazetesinin yayınlanmasının 1873 yılı Haziran ayında yasaklanmasına ve onun yerine Mikra Asia yani Anatoli ismiyle yeni bir gazete çıkarılmasına dair herhangi bir atıfta bulunulmamaktadır.33 Bununla birlikte, Evangelinos’un torunu olan Petros Misailidis’in34 bir eserinde şöyle bilgilere rastlanır:

  • 35 Byzantis isimli gazetenin, 684 numaralı sayısında (9 Ağustos 1873), Tourkia gazetesine ilişkin şu b (...)
  • 36 Bibliyografyaya göre, Mikayel Ekserdjian’a ait Seda-i Hakikat isimli gazete, 1870 yılından, yasakla (...)
  • 37 “Sen Sinod Meclisi Belgesi” (Συνοδıxός ’Oϱoς), 1872 yılında Yerel Sinod Meclisi tarafından oluşturu (...)

Türklerin sansürü sonucunda, Anatoli gazetesinin ve onunla beraber Bulgarca Tourtsia35 ve Ermenice Sadai Hakikat’ın36 basımı, 30/11.8.1873 tarihinde tamamen sonlandırılmıştır. Bu duruma, 27/9.8.1873 tarihli “Shizma’ya yani Bulgar Kilisesi’nin ayrılma sürecine son verilmesi ve Eksarhhane’yle barışılması” başlıklı makalesi neden olmuştur. Bu makalede, –Kiliselerin ayrışmasına dair Kutsal Sinod belgesinin (Συνοδıxός’Oϱος37) iptal edilmesinin planlanmasının milletin çıkarlarına ters ve tehlikeli bir durum olduğundan söz edilmektedir. Makalenin içeriği, halkların arasına nifak tohumu ektiği şeklinde yorumlanmış ve Osmanlı İmparatorluğu yönetiminde yaşayan halklar arasındaki iyi ilişkileri ve huzuru sarsacağından korkulmuştur.

  • 38 P. Misailidis’e gore, Şark [Anadolu] adlı gazetenin İzmir’de yayınlanması, Anatoli gazetesinin tari (...)

23P. Misailidis’e gore, Anatoli gazetesinin basımının 1873 yılı Ağustos ayında sona erdirilmesiyle birlikte, gazetenin ikinci evresi (1851-1873) de son bulmuştur.38

  • 39 Iordanis Pampoukis’in, Küçük Asya Çalışmaları Merkezi’nde (KMS, Atina) bulunan koleksiyonundan edin (...)

24P. Misailidis, eserinde başvurduğu kaynaklardan söz etmez ve ne yazık ki, Anatoli gazetesinin eski nüshalarını içeren koleksiyonda39 veya kütüphanelerden edindiğimiz sayılarda, gazetenin yayınınnın durdurulma sebebi olan bu tartışmalı makalenin içeriğini incelememizi sağlayacak olan, 1873 yılı sayıları bulunmamaktadır. Bununla birlikte, aynı dönemde, İstanbul basınında, Anatoli gazetesinin yayınının yasaklanmasına ve gazetenin geçmişine dair bazı bilgiler bulunmaktadır.

  • 40 76/2 Koleksiyon Albümü’nde, Anatoli gazetesinin Rumca bir nüshası bulunmaktadır [(16.12.1865), no. (...)
  • 41 19. yüzyıl Helenik bibliyografyanın elektronik kataloğunda, (Philippos Iliu’nun eserinin incelendiğ (...)

25Aslında, 1865 yılı Aralık ayında, Anatoli gazetesinin Rumca nüshası,40 tam da o sene dağıtımına başlanmasına rağmen, basım ve dağıtımdan kaldırılmıştır. Evangelinos Misailidis, redaktörü ve direktörü; Petros Pournaras editörü, Aπόχϱυϕα Kωνσταντıνούπολεωç [Konstantinopolis’in Sırları]41 adlı romanıyla tanınan yazar ve şair Hristoforos Samartzidis de baş redaktörüdür. Böyle bir karar verilmesinin ardında yatan neden ise şu cümleydi:

Kilisemiz ve inancımız paçavraya dönmüştür... Maddi boyutlarıyla sınırlandırdığımız günden beri kiliselerimiz, boyalı levhaların istiflendiği depolara benzemiştir. Yasa ve Ruh’un gölgeleri, yerlerini, putlara, resimlere ve rezilliklere bırakmışlardır.

  • 42 D. Stamatopoulos, a.g.e., s. 449. Ayrıca, Sophronios’un mektubunun yayınlandığı gazete için bkz. An (...)

26Bu satırlar, Anatoli gazetesinde patrikhaneye yönelik olarak kaleme alınmış oldukça sert eleştirel makaleye aitti. Patrik III. Sofronios, hazırladığı basın bildirisinde, Misailidis’i küfürbaz olarak nitelendirmiş; Anatoli gazetesinde yayınlanmış olan söz konusu makalede kiliseye dair getirilen eleştirilere ise herhangi bir yanıt vermemiştir. İstanbul Rum cemaatinin üyeleri, patrike destek verdiklerini gösteren mektuplar yazmak için birbirleriyle adeta yarışmışlardır.42 İşte, Evangelinos Misailidis de, bu tepkiden dolayı, halkın önünde özür dilemiş ve gazetesinin Rumca baskısını durdurmuştur.

Anatoli gazetesinin basımına son verilmesi

  • 43 Bu başlık altında herhangi bir Rumca gazeteye rastlanmamıştır. Bu durum, beni şöyle bir varsayıma y (...)

2711 Temmuz 1873 tarihli Konstantinoupolis gazetesinin “Dehşet verici bir haber” başlığı altındaki başmakalesinde, önceki pazartesi günü yayınlanan O Anatolikos Kirykas gazetesinde43 çıkmış bir haber aktarılmaktadır:

Ekümenik Patrikhane ile Bulgar Eksarhhanesi arasında sürüncemede kalan sorunlar, yakında çok önemli bir uzlaşı evresine girecek.

28Konstantinoupolis gazetesindeki makale ise, kulaktan kulağa dolaşan söylentilere geçerlilik sağlamak istemediğini yazıyor ve Patrik Antimos karşıtı düşüncelerini yansıtacak şekilde, şu sonuca varıyordu:

  • 44 Maliye Komisyonu’nun emri doğrultusunda, Sarantis Archigenis isimli hekim, patriklik görevinden uza (...)
  • 45 Bkz. Konstantinoupolis isimli gazete, no. 1378 (11 Temmuz 1873, Çarşamba).

Ekümenik Patrik Antimos’u maddi karşılıklar önererek istifaya ikna etmeye çalışan Ortodoks hemşerilerimizin,44 Anatolikos Kirykas’daki tebliğlerden gördükleri kadarıyla, Antimos, kendi isteğiyle istifa etmek yerine, ismini devam ettirmek için tüm yollara başvuruyor.45

29Birkaç gün sonra, 30 Temmuz günkü baskıda, aynı gazete, patrikin 28 Temmuz 1873 tarihli ve patrik vekili D. Evelpidis imzalı resmi yalanlama metnini yayınladı. Söz konusu metin, yayınlanması için kentin tüm gazetelerine gönderilmişti ve temel olarak, “Konstantinopolis Kilisesi’nin Bulgar Eksarhhanesi karşısındaki tutumunun, Kutsal Sinod Meclisi tarafından kutsanan zihniyet tarafından belirlenmiş, kararlaştırılmış ve kilise yasalarına uygun çözümle tamamen örtüştüğü”nü kesin bir dille vurgulamaktaydı. patrikin ilettiği yalanlamanın beraberinde, Aşağıda aktardığımız metin de bulunmaktaydı; keza bu metinde de bazı olaylara ışık tutulmaktadır:

  • 46 Konstantinoupolis gazetesinin, Meclis Kütüphanesi’ndeki derlemesinde, söz konusu ek belge bulunmama (...)

Meslektaşımız Anatoli gazetesinden tüm derlediklerimizi ve Ekümenik Patrikhane ile Bulgar sorununu yeniden gündeme getirmek amacıyla yapılacak olan müzakereleri haber veren sıra dışı bir ek şeklinde basılanları46 bu metinde yeniden aktarmak istemiyoruz. Keza, Patrik Vekili, Aşağıdaki yalanlama metnini gazetelere iletmiştir; Babıâli de, Anatoli gazetesini, yayınını tamamen durdurmak suretiyle, çok ağır bir şekilde cezalandırmıştır.
Bilgimiz dahilinde olduğu kadarıyla, şayet Babıâli, Patrikhane’den gelen resmi bir mektup aracılığıyla, saygıdeğer meslektaşımıza karşı böyle bir önlem almış ise ve kentimizdeki iki yabancı gazetede Ortodoks kilisesi mensuplarına karşı yürütülen saldırılar ve sert eleştiriler (güya bu eleştiriler, kendilerine kırsal kesimden iletilmekteydi) ve başkent dışında görev yapan Tanrı hizmetkârlarına karşı bolca sarf edilen inanılmaz hakaretler karşısında Babıâli’nin takındığı aşırı kayıtsızlık ve gevşekliğini yeniden düşündüğümüzde, bunun karşısında duyduğumuz şaşkınlığı ve Patrikhane’nin bu girişimi karşısındakı hayranlığımızı gizlemek olanaksız. Ekümenik Patrikhane’nin memnuniyetini kazanmak için
Anatoli gazetesine böylesine sert bir yaptırım getiren Babıâli’nin, meslektaşımız aleyhine alınan bu kararı, onun farklılığını ortaya koyan “inanç ve düşünce özgürlüğü doğrultusunda içselleştirdiği tutumu ışığında değiştirmek için elini hızlı tutacağını umuyoruz”.

3030 Temmuz tarihli Neologos gazetesi de, patrikhanenin yalanlama metnini yayınlamış ve Anatoli gazetesini temelsiz söylentiler yaymakla suçlamıştı. Gazete, Ayrıca, kesin bir dille şunu da vurgulamaktan kaçınmamıştı:

  • 47 Bkz. Neologos isimli gazetenin 1365 sayılı baskısı (30/11 Ağustos 1873).

Kilise’den ayrılmak isteyenler ile Ortodoksluk arasında, hepsinin pişman olup kararlarından vazgeçmeleri ve yaptıkları her şeyi yadsımaları dışında herhangi bir uzlaşı yolu bulunmamaktadır.47

31Buna karşın, Byzantis gazetesinin tutumu farklıdır. D. Ksenis, 30 Temmuz baskısına patrikten gelen yalanlama metnini koymasına karşın, patrikhane tarafından uygulanan yöntemler karşısındaki memnuniyetsizliğini de şu cümlelerle ifade etmektedir:

Gün geçmiyor ki gazetelerde ittifaklar, müzakereler veya şu ya da bu çözüm veya sorun hakkında sözde haberler ve açıklamalar yayınlanmasın. Buna karşın, bu tür yayınları yalanlamak için şimdiye kadar hiçbir hükümet, halkın arasına resmi olarak inmemiştir.

32yazı, şu cümlelerle sona ermektedir:

  • 48 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 680 sayılı baskısı (30/11 Ağustos 1873).

Kiliseyi ilgilendiren üst düzey bir konu hakkında yalan haber veya gerçeği saptırmış bilgiler yayınlayanları tüm gücümüzle kınıyoruz. Ancak, Kilise’nin de sürekli yalanlama metinleri yayınlamasını ve bu metinlerde ölçüsüz ifadeler kullanmasını gerekli görmüyoruz. Keza, Kutsal Sinod Meclisi’nin kararları, Bulgarların doğru yolu seçmeleri durumunda, Kilise ile yollarını birleştirmeleri seçeneğini reddetmemektedir. Ancak, böylesi bir geri dönüs de, ancak müzakereler yoluyla gerçekleşebilir.”48

  • 49 Bkz. D. Stamatopoulos, a.g.e., s. 345.
  • 50 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 699 sayılı baskısı (17 Eylül 1873).

33Bununla birlikte, Kutsal Sinod Meclisi ile Karma Konsey’in Ağustos ayında birlikte gerçekleştirdikleri ve Patrik’in istifa etmesini talep eden “Rum Milleti Komitesi”nin raporunu incelemek üzere düzenlenen bir konferans sırasında, Ganos ve Hora metropolitinin tanıklığı üzerine, Patrik Antimos’un, Eksarhhane ile uzlaşı yollarını görüşmek üzere Hariciye Nazırı Raşid Paşa ile bir araya geldiği kanıtlanmıştır.49 “Rum Milleti Komitesi” veya “Halkın Komitesi,” üyelerini loncalar arasından seçmekteydi ve Patrik’in yetersizliği gerekçesiyle görevinden uzaklaştırılması yolunda imza topluyordu. Komite, Patrik aleyhine düzenlenen ve Byzantis gazetesi tarafından “edepsiz” olarak nitelendirilen gösterilerde ön sırada yer almaktaydı.50 İçişleri Bakanı, Halk Komitesi’nden, muhalefet dozunu azaltmasını talep etmiş ve şu vaatte bulunmuştu:

Hükümet, Rum milletinin ulusal düzeydeki ve Kilise ile ilgili sorunlarının çözümüne ilişkin olarak halkın taleplerini karşılayacak tedbirler alacaktır.

  • 51 Bkz. Konstantinoupolis gazetesinin son sayısı (1/13 Ağustos 1873). Bu sayıda, gazetenin basımına so (...)

34Aynı dönemde, Matbuat Müdürü Nüzhet Bey, Yunan-Bulgar sorununa ilişkin olarak yayınlarında daha sakınımlı bir dil benimsemelerini önermek üzere Rum gazetelerinin direktörleriyle görüşmekteydi. Onlara, “iyi niyetli siyaset anlayışı, Rum basınının bu sorunun müzakeresine ve Patrikhane ile Eksarhhane arasındaki ilişkilerin ortaya çıkmasının ardından ortaya çıkan sıkıntılı sürece katılmaktan imtina etmesini gerektirmektedir”51 şeklinde imalı bir uyarıda bulunuyordu.

  • 52 Byzantis isimli gazetenin bu dönem yayınlanan makalelerine atfen.
  • 53 Bkz. Neologos isimli gazetenin 1394 sayılı baskısı (4/16 Eylül 1873).
  • 5 5 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 696 sayılı baskısı (10 Eylül 1873) ve 698 sayılı baskısı (13 Eylül (...)
  • 5 6 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 695 sayılı baskısı (6 Eylül 1873).

35Tüm Ağustos ayı boyunca ve Antimos’un görevinden kendi rızasıyla ayrıldığı 29 Eylül gününe kadar olan dönemde, Rum Ortodoks cemaatinde oldukça gergin bir hava hâkimdi. Dönemin basınından takip edildiği kadarıyla, cemaatin büyük bölümü, “milletin güvenini yitirdiği” gerekçesiyle Antimos’un hemen görevi bırakmasını talep ediyordu”52 Antimos’un görevde kalmasını sonuna kadar savunan tek gazete Neologos oldu ve diğer gazetelerin Patrik’ten rüşvet aldığına dair suçlamalara muhatap oldu. Bu yüzden de, uzun bir makale aracılığıyla, gazetenin Bulgar sorunu konusunda izlediği ve önceki sekiz yıl boyunca benimsediği politikayı anımsatıp savunmak zorunda kalmıştı.53 Eylül ayı başında, Rumlar, topluca yollara dökülüp, Fener rıhtımında, Stravrodromi’de, Samatya’da, Antimos yandaşı Neologos gazetesinin baskılarını yakmaya ve sultanı, milleti, milletin aydınlarını (λογάδες) alkışlamaya, Patrik’in istifasını talep etmeye başladılar.55 Antimos’u, Pan-Slavizm yanlılarının Makedonya ve Trakya’daki kilise ve okullara el atması karşısında sessiz kalmakla suçluyorlardı. “Halkın Komitesi,” Patrik’e bir mektup göndermiş ve “Kandilli’deki yuvasında dinlenmeye çekilip, Patriklik görevini bırakmasını, çünkü bu konuda telafisi olmayan her sonucun, onun üzerine yükleneceği”ni belirtmişti.”56

Eski Anatoli gazetesinin izinden giden Mikra Asia yani Anatoli

36Bu gergin atmosfer içinde, 15 Eylül 1873 tarihinde (yani Antimos’un görevi bırakmasından sadece birkaç gün önce), Mikra Asia yani Anatoli Ulusal gazetesinin dağıtımına başlanması, gazetenin tarihçesinde yeni bir süreci başlatmıştır. Gazetenin isminin altında kullanılan “milli” sıfatına dikkat çekmek gerekiyor: Aslında, bu başlık, gazetenin anlamsal içeriği hakkında soru işaretleri doğurmuştur. Acaba “Rum milleti” ne dair bir anlam mı içermektedir, yoksa eşdeğeri “Bulgar milleti”nden ayırt edilebilmesi için “Yunan milleti”ni mi belirtmektedir? Bu yeni gazeteden elimizde yeterince nüsha olsaydı, makalelerin ideolojik içeriğini incelemek suretiyle, gazetenin editörü E. Misailidis tarafından dile getirilen “ulusal” kelimesinin anlamsal içeriği hakkında kesin bir yargıya varabilirdik. Bildiğim kadarıyla, söz konusu sıfata, Konstantinopolis’teki dönemin diğer gazetelerinin altbaşlıklarında rastlanmıyor. Sadece, K. Spanoudis tarafından çıkarılan Proodos (İlerleme) adlı gazetede, 20. yüzyılın ilk yıllarında kullanılmıştı.

  • 5 7 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 698 sayılı baskısından alıntı (13 Eylül 1873).
  • 5 8Burada, Türkçe olarak tam karşılığını aktarıyorum:
    “Bir Aylık Muayene: Hususât-ı milliyemizin tedbi (...)
  • 5 9 Bu sorunu bu şekilde isimlendiren de bizzat konseyin direktörüdür.
  • 6 0 Bulgar sorununu, “Yunan-Bulgar” sorunu şeklinde nitelendirmek, –belki de ilave bir nedenden dolay (...)

37Mikra Asia yani Anatoli’nin ilk sayfasına kısa ve oldukça titizce hazırlanmış bir not eklenmiştir. Hem Rumca hem Türkçe (ama Rumca yazı karakterleriyle) hazırlanan bu not, gazetenin yeni baskısının dağıtıma girmesiyle ilgilidir. Not, imzalı olmasa da, büyük olasılıkla Evangelinos Misailidis tarafından yazılmıştı ve okurlarına, adını anmadığı bir yayın organının, ardında otuz senelik bir tarihi bırakarak bir ay önce yayınına son verildiğinden söz ediyordu. Keza, kamuoyunun dikkatini, “Patrikhanelerde oynanmaması gereken bir drama konusuna” çekmek istiyordu. Yine gazetenin ilk sayfasında basılan Türkçe notta, drama yerine “opera” kelimesi kullanılmıştır. Kelime tercihleri ise oldukça bilinçlidir. Aslında, birkaç gün önce, Anatolikos Astir’de de, “Kilise’nin onuru ile Hrisostomos’ların, Gregorios’ların ve Gennadios’ların tarihi ve şanlı tahtını” aşağılayan gösterilere ve saçma eylemlere atıfta bulunarak, şu şekilde yazılmıştı: “Doğrusunu söylememiz gerekirse, kendimizi kendi elimizle dünya karşısında rezil ettik.”57 Haber, editörün, önceki gazetenin siyasi çizgisini izleyeceğine dair beyanıyla son bulmaktadır.58 Anatoli gazetesinin dağıtımının askıya alınmasına yol açan olaylar dizisi, metinde kanımca bilinçli olarak açık ve net bir şekilde açıklanmamıştır. Gazetenin yaşadığı onca maceranın ardından, Misailidis, artık fazla göze batmamak ve İstanbul’daki Rumca gazetelerin editörlerinden, “Yunan-Bulgar sorunu”nu59 ele alırken “iyi niyetli” davranmalarını talep eden basın Konseyi’nin uyarılarına uygun davranmak zorunda bırakılmıştır.60

  • 6 1 Karamanlıca metnin bütunünü aktarmanın faydalı olacağına kanaat getirdim (bkz. Ek); keza söz konu (...)

38Yeni gazetenin iç sayfalarında Türkçe yayınlanan, “Patrikhane” isimli makalenin redaktörünün ileri sürdükleri de, oldukça ılımlı ve sakınımlı bir dilde kaleme alınmıştı.61 Makalenin yazarı –ki büyük olasılıkla, E. Misailidis’in ta kendisidir, ama M. Gedeon olma olasılığını da göz ardı etmiyorum– elbette, Antimos’un patriklik görevinden uzaklaştırılması konusuna değinmektedir; ama aynı zamanda kuruma karşı saygısızlığa varan taşkınlıkları kınamayı da ihmal etmemektedir. Metnin ilk paragrafında, kısaca, Anatoli gazetesinin yayınlanmasına son verilmesi hikâyesinden söz etmektedir: Gazetenin basımı yasaklanmıştır, çünkü Patrik Antimos tarafından gerçekleştirilen ayaklanma çağrısı söylentilerine tepki göstererek, hep izlediği çizgiden ayrılmamayı –yani, sesini yükselterek, kilise ve milleti kurtarmak için herkesin çabalaması gerektiğine okurlarını inandırmayı– tercih etmiştir. Bununla birlikte, Devlet-i Âliye, tebaaları arasında dirlik düzenlik sağlama çabasında, gazetenin niyetini yanlış yorumlamış ve bu makaleyi, halkın arasına nifak tohumları ekme çabası olarak değerlendirmişti.

  • 6 2 Sophronios’a atıfta bulunmanın, keyfi olduğuna inanıyorum. Böylelikle, patrik aleyhine yapılan el (...)

39Redaktör, patriklik mevkisinde bulunan kişinin isminin Antimos veya Sofronios62 olmasından bağımsız olarak, her Hıristiyanın, –milletin ve vicdanın sığınağı ve koruyucusu olarak tabir edilen– patrikliğin onurunu korumak için mücadele etme ödevinin bulunduğunu belirtmektedir. Keza, redaktörün başvurduğu gerekçelendirmeye yeniden başvurursak, eğer vatan toprakları parçalanırsa, bunun ardından ne millet ne de vicdan ayakta kalabilir. Bir diğer ifadeyle, gazetelerde yer alan demagojileri, gereksiz alkışları, “yaşasın!” nidalarını, aforozları, upuzun retoriksel söylemleri ve polemikleri kınamaktadır. Kendisini, yasalara uygun prosedürleri izlemeyi tercih edenler arasında konumluyordu, çünkü bizzat altını çizdiği gibi, bu konuda belirli yasalar ve kurallar bulunmaktadır. Makalenin yazarının görüşüne göre, Patrik Antimos’un, yerine kilisenin başına daha deneyimli birinin geçmesi için görevinden uzaklaşması, tartışmasız bir gereklilikti. Bununla birlikte, Antimos’un istifasının veya görevden uzaklaştırılmasının şekli –görevini başarıyla yapıp yapmamasından bağımsız olarak– kutsal tahtın otoritesini zedelemeden gerçekleşmeliydi. Böylesine hassas durumlarda, kişisel çıkarların olduğu kadar, gereksiz düşmanlıkların ve taraf tutma gibi yaklaşımların bir yana bırakılması gerektiğine inanıyordu. Ulusal Karma Konseyin, koşulların gerektirdiği düzeyde bulunamadığını göz önünde bulundurarak, Genel Meclis’in göreve çağrılması ve bu üzücü duruma bir son verebilmek için her şeyin yapılması gerektiğine dikkat çekiyordu.

  • 6 3 Karamanlıca metinde, makalenin yazarının, topluluk içi ilişkiler karşısındaki hoşnutsuzluğu, aşır (...)

40Demek ki, söz konusu metin, Bulgar Kilisesi’nin Rum Ortodoks Kilisesi’nden ayrılmasının yarattığı çatışma doğurucu ilişkilerin63 çerçevesini çizmekte, E. Misailidis’in görüşlerini aktarmakta ve gazeteyi destekleyip Misailidis tarafından temsil edilen sosyal grubun bakış açısını yansıtmaktadır. Konstantinopolis’teki Türkçe konuşan Ortodoks topluluğun, uzun süredir ekümenik patrikhane tarafından temsil edilen ve Misailidis’in yazdıkları aracılığıyla tercihlerini bazen net bazen dolaylı olarak beyân eden duruşunu resmetmektedir. Daha açıklayıcı olmak gerekirse:

    • 6 4 M. Gedeon, Aποσημεıώματα, a.g.e., s. 30-31, 45. Bulgar Kilisesi’nin ayrılmasına dair görüşleri, y (...)

    1. VI. Antimos’un, görevini artık gereğince yerine getiremediği, yani Bulgar sorununu, ılımlı bir strateji aracılığıyla (“Bulgar” kavramına kiliseden bir nevi bağımsızlık tanıyarak) çözemediği düşünülmektedir. Ama bir soru halen yanıtsız kalmaktadır: Misailidis niçin Rum Ortodoks Kilisesi’nden ayrılmanın iptal edileceğine dair “ihbar” niteliğinde bir makale yayınlamıştır? Hem de kendisi, Bulgarların ayrılmasına karşı tutumu ve Rus yanlısı duyguları herkesçe bilinen M. Gedeon ile64 mesleki işbirliğinin de ispatladığı gibi, bu ayrılmaya muhalif kesim arasında konumlanmışken... “Anti-phyletismos” şeklinde ifade edilen ideolojisi mi ağır basmıştır, yoksa –aklıma daha fazla yatan bu seçenektir– kilisede Antimos’a muhalif kesimlerin etkisi altında mı kalmıştır?

  • 2. Büyük olasılıkla, o da, Gedeon da, Antimos’tan sonra yerine II. Ioakim’in patrik olmasından yanaydı. Keza, bu yeni patriğin, Ruslara yakınlaşmak suretiyle, Bulgar Kilisesi’nin ayrılmasının sonuçlarını yatıştıracak yetkinlikte olduğunu düşünüyorlardı.

    • 6 5 Bkz. Daha önce, yeni gazetenin isminin altında “ulusal” ibaresinin kullanılmasına dair söylenenle (...)

    3. Özellikle, ekümenik patrikin vicdan ve millet için adeta bir “yurt” oluşturduğu üzerinde duruyordu. Karamanlıca metinde, “millet” kelimesini kullanmaktaydı; “etnisite” değil.65 Buradaki ifade biçimi, ekümenik patrikin “şef’likten kaynaklanan doğasına ve Osmanlı İmparatorluğu’ndaki “millet”in tarihsel gerçekliğine atıfta bulunmaktadır. Görünüşe bakılırsa, bu metnin yazarı, Osmanlı İmparatorluğu’nun içinde Ortodoks Ekümeniklik ideolojisine inanmayı sürdürmektedir.

41Böylelikle, bibliyografyada yer almayan Karamanlıca Mikra Asia yani Anatoli gazetesinin ilk sayısının analizi Bulgar Kilisesi’nin ayrılmasının ardından gelen olaylar dizisinin yarattığı hassas süreçte E. Misailidis’in Anatoli gazetesinin belirleyici rolünü aydınlatmak üzere gerekli araştırma odağını yaratmış ve dönemin tarihsel arka planındaki gizli bir boyut olan, İstanbul’da yaşayan Anadoluluların (Karamanlılar) varlığını ortaya çıkarmıştır. Ortada yepyeni bir soruna yol açacak bir konu bulunmaktadır ve istikrarlı bir görünüme kavuşması için olabildiğince titiz bir araştırmayı gerektirmektedir. Bir diğer deyişle, Misailidis’in Patrikhane üzerine yazdığı Karamanlıca makalenin bir cümlesini yineleyerek –konusunda öncü olmasını dilediğim– bu çalışmayı sonlandırmak gerekirse, “bu kadarlıkla iktifa olunmuşdur.”

Annexes

MF. MKT 31/167 (22 Ş 1292 / 23.9.1875)

Muvakkat Ruhsatname

Evalinoz Misailidi kadim Fenerlilerin ahvaline dair tertib eylediği Fanariyot nâm kitabın tab’ını istid’a eylediğinden kâr ve zararı tarafına âid olmak ve matbu’ından iki nüshasını maarife vermek ve kangı fenne müteallik olduğu levhasının bâlâsına ve tab’olunacak matbaanın isim ve mahalli ve tâbi’inin ismi ve ma’arifin ruhsatıyla basıldığı ve tarîh-i tab’ı nüsha-imatbu’asının üstüne basılmak ve ba’de’t-tab’neşr olunmazdan evvel matbû’iki nüshasının ziri tahtım ve tekrar Meclis-i Ma’arife irae ve takdim ile nazar-ı teftişten geçirilip ber vech-i meşruh basıldığı ve bir gûne ilave de vuku’ bulmadığı anlaşıldıktan ve iki nüshadan bir nüshası meclisin mührüyle tasdik ile merkûme verildikten sonra neşri içün başkaca ruhsat almak şartıyla yalnız tab’ı zımnında iş bu muvakkat ruhsat i’tâ kılındı.

Fi 12 S sene 92

Fi 10 Eylül 91

İşaret olundu

MF. MKT 31/126 (1292 Ş 16 / 17.9.1875)

Zabtiyye nezâret-i celilesine Syazeni ile Hristo Bey isminde bulunan oğullarının taht-ı idarelerinde olmak üzere Galata tarafından dahi bir matbaa küşadını Asya-yı suğri ve Mikra Asya nâm gazetelerin sahib-i imtiyâzı Evangelinoz Misailidi imzâsıyla i’tâ olunan arz-ı hal leffen irsal savb-ı vâlâyı asafileri kılındı usul ve emsaline tevfikan icabının icrâsıyla keyfiyetin işarı ve mezkûr arzuhalin dahi iade ve tisyâri babında emr ü fermân hazret-imen-lehü’l-emrindir.

Fi 16 Şaban sene 92

Fi 4 Eylül sene 91

MF. MKT. 33/51 (1292 Z 21 / 18.1.1876)

Babıâli’ye

Yazıldı

Syazeni ile Hristo isimlerinde bulunan oğullarının taht-ı idarelerinde olmak üzere Galata tarafında dahi bir matbaa küşadını müsted’i Asya-yı suğra ve Mikra Asya nâm gazetelerin sahib-i imtiyazı Evangelinoz Misialdi imzasıyla i’tâ olunan arzuhal üzerine makam-ı aciziyyeden zabtiye nezareti celilesiyle muhabereyi şamil olan tezkire hamişinde muharrer cevabda müsted’i mûma ileyhin el-an taht-ı idaresinde bir matbaa bulunduğu ve bir şahsa birkaç mahalde matbaa küşadıyçün başka başka mezuniyet verildiğinin emsali olmadığı beyanıyla icrâ-yi icâbı istifsâr olunduğundan keyfıyet meclis-i maarife lede’l-havale matbaaların teksiri maarifin intişar ve terakkisini müstelzem olduğundan ve matbaa nizâmnamesinde ise müteaddid matbaa küşadını arzu edenlere ruhsat verilmemesi hakkında bir gûne sarahat olmadığından her matbaa içün usul ve muamele-i nizâmiye tamamıyla icrâ olunmak üzere ruhsat itasında be’s olup olmadığının lüzum-ı arz ve istizanı ifade kılınmağla ol babda ve her halde emr ü fermân.

Fi 21 Zilhicce sene 92

Fi 6 Kanun-ı sani sene 91

İşaret olundu

1/1823 sayılı ve 15.9.1875 tarihli Mıxϱά Aσία γίἀνι Avατολή’den alıntılandırılan bir Makale

Patrikhane

Anatoli gazetası Patrik Antimos Efendi’nin Kebir ve Şerif Sinodos’da cümlenin ittifakı ile karar virilen “Şizmayı” bozmak üzere olduğuna dair cereyan itmiş olan şaiyaların tesiri ile telaşa düşerek öteden berü ittihâz itmiş olduğu meslek, milk ü millete hizmet itmek olduğundan, cümleden evvel zaif sesini çıkararak, filvaki böyle bir niyet var ise, melhûz olan tehlikeden millet ve Eklisianın beri ve hali idilmesi çaresine bakılmasını millete ihtare musaraat eylediğinden, bu hahişine suiniyet nazarı ile bakılub Devlet-i Aliye’nin niyet-i hayrıyesi umum tebaası beyninde hüsnü ittifakın devamı hususuna matuf bulunduğundan ittifak-ı ummumiye Anatoli’nin hararet ve hahişle yazmış olduğu bend halel ‘irâs ider mütallâası ile külliyen lağvına karar buyurulmuş. Doğrusu şu niyet-i hayriyeye binaen “Anatoli”nin kapatdırılması, büsbütün perüşaniyetimizi mucib olduğu halde şükraniyetten başka bir hissiyatımızı câlib olmamış ise de, yetmiş yedi defa kusur edeni af etmekle, mükellef olan Patrik Efendi ile Sinodosun “Anatoli”nin terbiyesini ve kapanmasını müstedi takrîr takdîm itmeleri cümle ile beraber esef ü kederimizi mucib olmuşdur. Hâl böyle iken, Ikumenicon Patriarhion kürsüsünde oturan zat her kim ise, şahsiyata bakmayarak, şurasını kemal-i keder ve teessüf ile deriz ki, encamki Patrikhane Vukuatı her Ortodoks Hıristiyanın derununu dağım dağım dağlayacak derecelere varmış ve bu hâl-i pürmelal hâliya devam etdiğinden, a‘lâ ve ednâ cümle Hıristiyanların borcu ve vazifesi şu derde bir dermân bulunması çaresine bakmak ve bu uğurda kaderince gayret ve hizmet etmekdir. Evvet! Her bir Hıristiyan bunu farz ve şart-ı a’zam bilmeli ki, Millet ve Mezhebimizin melce ve penahı olmuş ve bu iki azîm ve aziz hasais-i mahsusamızı vikaye itmiş olan Ikumenikos Tronos’un muhafaza-i şân u şerefi iςün her şeyden ziyade hizmet itmelidir. Bu Aziz Tronosu el yevm zabt iden Antimos mu yoksa Sofronios mu, asla şahsiyata bakmayarak, ol makamın hakaret görmesine kattiyen kail ve razı olmamalı, ve bu makamın haysiyetine halel geldiğini görüb işittikde bir vechile ve hiç bir sebebe mebni musamahayı tecviz itmemeli. Bu Tronos millet ü mezhebimizin ocağıdır. Ocak dağılur ise, millet ve mezheb de kalmaz, buralarını tefekkür ve teemmül ile ana göre, her bir Hıristiyan gayret ü hizmetini ve halisane fedakârlığını artırmalıdır. Bunun için geçenlerde Patrikhane’de ve Eklisia deruninde vuku bulan nümayişati kabul ve tahsin idenlerden değiliz. Bilakis cümleden evvel takbîh idenlerdeniz. Ikumenikos Patriarhis ip harcı olmuş olsa dahi, bu missillu harakaretle düşmesini isteyenlerden olamayız, millet var, milletin vekilleri var, nizam var, kanûn var, bunların iktizasına göre icra-i icabı temenni idenlerdeniz. Halbuki millet vekilleri borçlarını ifâ ittiler mi? Nizâm ve kanûn cari midir? deyu sual olunur ise ma et teessüf hayır cevabını virmeye mecbûruz. Yine tekrar ideriz ki, iş şahısda değildir, asıl düşünülecek madde Tronos’un şeref ü haysiyetidir. Hrisostomoslar, Griogorioslar, Fotioslar ve nice zevât-ı kirâmın şeref ü celalini arşa kadar ref ü i‘lâ itmiş oldukları ve millet ü mezhebimizin melce ve penâhı bildiği Ikumenikos Tronostur. Hörmet ü riayet ve akl u fıkr ve gayretimiz bu Tronosa doğru çevrilmelidir. Allah aşkına olsun! Hususi interesoları, mucibsiz adaveti ve taraftarlığı bertaraf idelim. Validemiz Eklisianın hali gün be gün diger-gûn olmaktadır. İadeyi şeref ü iclâli her neye mevkuf ise ana teşebbüs idelim. Hususa ki bu esnada ağ-yardan maada yaranımız da nazar-ı husumetle bakmakda ve harekât u sükûnâtımızi teftîş ü tedkîk itmektedir. Patrik Antimos Efendi’nin azli ile bir ehl-i iktidara Ekklisia dümeninin teslim olunması tereddüd kabul iden mevâdden değil ise de istifası ve yahod azli, nâlayik olduğu halde her nasıl ise, uhdesine virilmiş olan Aziz Tronosun şeref ve haysiyetine halel gelmiyerek icrası çaresine bakılmalıdır. Milletimiz vekilleri mükellef oldukları ağır vazifenin icra olunmamasından husûla gelecek ağır vehim mesuliyeti düşünmelidirler. El çırpışmakle Zito ve Kato çağırmakle halimiz islah olmaz, bilakis bedter oluyor, mufassal ve mevzûn nutk u makaleler ve fesâhat ve belagat isbat itmekle, yarelerımız kapanmayor. Mikton Etnikon Symvulion vazaifini ifa itmeyor ise, Millet Meclisi düşünşün. Millet Meclisinin salahiyeti yok ise, Geniki Synelefsis toplansın, ne icab ider ise, icra olunsun ki, şu acınacak hâle bir netice virülsün. Bir de umum Hristiyanlar Ekklisia icinde ve sokak ortasında numâişât itmekle ağ-yar ü düşmene karşu gülünç oldığımızı derpiş-i nazara alarak, bu makûle yakışıksiz hallerden ictinâb iderek, kemal-isabr ü tehammül ile Ekklisiamizin islâh-ı ahvâline muntazir olmalidir. Patrikhane Vukuatı bunda[n] sonra çıkacak nushamızda tafsîlen beyân olınacağından, bu nushade bu kadarlıkla iktifa olınmışdır.

Notes

1 Bulgar Eksarhhanesi’nin kınanması konusunda görüşün bildirmesi için Kutsal Sinod Meclisi’nin göreve çağrılmasım konu alan Mikra Asia yani Anatoli isimli gazetenin örnekleri ve örneğin Anatoli gazetesinin 28 Ağustos 1872 tarihli 1730. sayısının nüshası ve Neologos’un tarihi belirsiz olan 29 Ağustos tarihinde verdiği ilave, İoannis Gennadios tarafından koleksiyonunda saklandı. Kendisi, büyük olasılıkla, Yunanistan’ın İstanbul Sefareti’nde ikinci kâtip olarak çalıştığı dönemde bu nüshalara sahip oldu. Bu goreve, 1873 yılı Mayıs ayında atanmıştı ve 1874 yılına dek de görevini sürdürdü. Bkz. Theatis (17.4.1873). İoannis Gennadios’un koleksiyonundaki albümler için bkz. Fofo Mavrikiou ve E. I. Finopoulos, “H συλλογή Λευχωμάτων του Iωάννη Γενναδείου” [İoannis Gennadios’un Albüm Koleksiyonu], Kathimerini-Epta Imeres, Pazar 7 Nisan 1994, s. 16-18.

2 Karamanlıca ve Rumca yayınlanan Avατολή [Anatoli], Mıχϱά Aσία γίἀνι Avατολή [Mikra Asia yani Anatoli], Aϱμονία (Armonia), Avaτολıxός Aστήϱ (Anatolikos Astir), Avγή (Avyi), Bυζαντίς (Byzantis), Δıοένης (Dioyenis) (ve Fransizca baskisi: Diogène), Eϰϰλησıαστıϰή Aλήθεıα (Ekklisiastiki Alithia), Eπτάλοϕος (Eptalophos), Hμέϱα (Imera), Hμεϱησıα (Imerisia), Hμεϱησıα Eπıθεώϱησıς (lmerisia Epitheorisis), Ηχώ (Iho), Θεατής (Theatis), Θϱάχη (Thraki), Kωνσταντıνούπολıς (Konstantinoupolis), Mέλıσσα (Melissa), Mένıππος (Menippos), Mεταϱϱύθμıσıς (Metarythmisis), Mώμος (Mômos), Nέα εΦημεϱίς (Nea Ephimeris), Nεολόγος (Neologos), Nεολόγς της Avατολής (Neologos tis Anatolis), Oμόνοıα xαί Nεολόγος (Omonia kai Neologos), Oθωμανıxός Mηνύτωϱ (Othomanikos Minytor), Πατϱıς (Patris), Πgόoδος (Proodos), Σάλπıξ, (Salpix), To ‘Eθνος (To Ethnos), Τηλέγϱαϕος (Tilegraphos), Tηλέγϱαϕος του Boσπόϱου (Tilegraphos tou Vosporou), Taχυδϱόμς (Tachydromos), Tύπος (Typos) gazetelerinin nüshalarından söz edilmektedir. Dostum Nikos Chrysidis’e özellikle teşekkür etmek isterim; zira kendisi benim, ismi geçen Koleksiyon Albümü ile tanışmamı sağladı. Ayrıca, Gennadios Kütüphanesi Direktörü Maria Georgopoulou’ya ve kütüphane görevlisi İrini Solomonidi’ye sonsuz teşekkürü borç bilirim; kendileri, birçok konuda bana gereken kaynakları sağlamışlardır. Bugün, söz konusu kaynaklara erişim, Gennadeion Kütüphanesi’nin websitesinde, The Collections/Gennadeion Digital Library başlığı altında mümkündür.

3 Söz konusu arşiv üzerine araştırma yapmak için bkz. Evangelia Balta, “Evangelinos Misailidis’in Yunanca ve Karamanlıca Yayınlarına Osmanlı kaynaklarının Tanıklığı,” Toplumsal Tarih 188 (2009), s. 24-30.

4 Foti Benlisoy ve Stefo Benlisoy, “Reading the identity of ‘Karamanli’ through the pages of Anatoli” ve Şehnaz Şişmanoğlu-Şimşek, “The Anatoli newspaper and the heyday of the Karamanli Press”, Evangelia Balta ve Matthias Kappler (ed.), Cries and Whispers in Karamanlidika Books, Karamanlıca Araştırmaları Üzerine Birinci Uluslararası Konferans (Lefkoşa, 11-13 Eylül 2008), Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2010, s. 93-108 ve 109-124.

5 Phylétisme (kökeni ırk anlamında olan Grekçe Φυλή phyli). Bu terim Bulgar meselesi zamanında Bulgarların dil ve milliyet esasları üzerine kurulmuş olan patrikhane dışında kendi kiliselerinin tesisini öngören taleplerini ifade etmek için yaratılmıştır.

6 1872 yılında Bulgarların patrikhaneyle bağlarının kopmasına neden olan olaylar dizisini kapsamlı şekilde inceleyen eserler şu şekildedir: P. Matalas, Έθvoς xαί oϱθοδοξία. Oı πεϱıπέτεıες μıας σχεσης. Aπό το Eλλαδıxόoτο Boυλγαϱıxό Σχίσμα [Millet ve Ortodoksluk. Bir ilişkideki ani değışıklikler. “Helen” usulü Kopuş’tan, Bulgar usulü Kopuş’a], Heraklion, Éditions Universitaires de Crète, 2002, s. 163 vd; D. Stamatopoulos, Mεταϱύθμıση xαı εxxομίxενοη. Πϱος μıα ανασύνθεοή της ıοτοϱıας του Oixoυμενıxού Πατϱıαϱxείον του 19° αıνα [Reform ve sekülerleşme. Ekümenik Patrikhane’nin bileşiminin 19. yüzyılda yeniden düzenlenmesi), Atina, Éditions Alexandreia 2003, s. 160 vd.; ve A. Antonopoulos, Oı ‘Eλληνες της Oθωμανıxής Aυτοxϱατοϱıας xαı τσ Avατολıxό Zήτημα 1866-1881. H μαϱτυϱία του Nεολόγου της Kωνσταντνούπολης [Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Rumlar ve Anadolu sorunu, 1866-1881. İstanbul’da yayınlanan Neologos adlı gazeteden tanıklıklar], Atina, Neos Kyklos Konstantinoupoliton – Tsoukatou Yayınları, 2007, 202 vd.

7 Aynı dönemde yaşamış olan hekim A.G. Paspatis, Kapadokyalıların, iş bulmak ve gerek aileleri için para kazanmak gerekse memleketlerine döndüklerinde yaşlılıkları için birikim oluşturmak üzere gittikleri İstanbul’da nasıl zor şartlar altında yaşadıklarını betimlemektedir. Bkz. A.G. Paspatis, Yπόμνημα πεϱί του Γϱαıxıxού vοσxομείον των Eπά πύϱγων [Yedikule’deki Rum Hastanesi hakkında hatirat], Atina 1862, s. 139, 159 vd.

8 Bkz. Tilegraphos tou Vosporou isimli gazete, no. 431 (22.3.1852).

9 Anatoli’nin matbaası tarafından, Bulgar sorunu açısından kritik önemdeki senelerde (1864-1872) basılmış Karamanlıca kitapların isimleri de oldukça anlamlıdır. İçlerinde, hukuk üzerine yazılmış eserler, yardım derneği tüzükleri, dini kitaplar, ansiklopedik eserlerin yanı sıra, Karamanlıca okurların büyük rağbet gösterdiği ünlü roman Temaşa-yı Dünya bile bulunmaktadır.

10 1862 yılında, Evangelinos Misailidis, Ortaköy mahallesinin bir sakini olarak, Karma Konsül’ün dört laik üyesini seçmekle görevlendirilen, İstanbul’un önde gelen kişileri arasında yer almaktaydı. Karma Konsül üyeleri, eskiden olduğu gibi, eşraf” arasından seçilmek yerine, kentin farklı çevrelerinde gerçekleşen seçim süreçleri çerçevesinde belirlenirdi. Bkz. D. Stamatopoulos, a.g.e., 424 ve burada aktarılan bilgilerin kaynağı olan, Anatolikos Astir, no. 19 (7 Şubat 1862). On yıl sonra, 1872 yılı Temmuz ayında, Misailidis, beraberinde Hadji Anestis Tsivoglou, Andreas Kyriakidis Kaisareos ve Dimitrios Tsolakidis ile İstanbul’daki loncalar konusunda Veziriazam Mithat Paşa’ya bir rapor sunarlar. Bu raporda, Sultan II. Mehmed tarafından kiliseye verilen ayrıcalıklara riayet edilmesi istenmektedir. Söz konusu rapor, temel olarak, Babıâli’nin Bulgar sorununa müdahil olmamasını talep etmektedir. E. Misailidis de, Konstantinopolis’teki orta sınıf kesimlerin hareketlendirilmesi sürecinde rol oynar; keza etnik-milliyetçiliğin engellenmesi konusunda Yerel Sinod Meclisi’nin çalışmalarını, bu konuda kaleme aldığı bir rapor aracılığıyla hızlandırmak istemektedir. Raporu daha sonra, Patrik VI. Antimos’a sunmuştur. Bkz. Neologos, no. 1088 (14-26 Ağustos 1872) ve Anatoli, no. 1730 (28 Ağustos 1872). Aynı yılın ekim ayında, Patrik, kendisine, tüm loncaları dolaşarak, yıllık aıdatlarını ödemelerini sağlamalarını emreder. Bkz. D. Stamatopoulos, a.g.e., s. 469.

11 D. Stamatopoulos, “Jerontizm” yanlıları ile “Kiliseye ilişkin sorunların denetiminin kilise mensupları tarafından gerçekleştirilmesi” görüşünde olanlar için “kilise yanlısı” terimini kullanmaktadır. Bkz. D. Stamatopoulos, a.g.e., s. 19-32.

12 A.g.e., s. 20.

13 Bkz. Evangelia Balta, “Gerçi Rum isek de Rumca bilmeyiz. Triptik’in Kimlik Macerası: Vatan, Din ve Dil,” Türk Kültür İncelemeleri Dergisi 8 (2003), s. 25-44.

14 Kyriaki Mamoni, “Σωματεıαxή οϱγάνωση του Eλληνıσμού oτη Mıxϱά Aσία, A´” [Küçük Asya’da Helenizm’in Korporatif Örgütlenişi, I] ƒϳδελτίον της Iστοϱıxής xαı Eθνολογıxής Eταıϱείας της Eλλάδος [Yunanistan Tarihi ve Etnolojisine dair Toplumsal Bülten] 26 (1983), s. 63-114. Aynı yazardan: “Σωματεıαxή oϱγανωση του Eλληνıσμού στη Mixϱά Aσία, B’. Σύλλογοı της Iωνίας,” [Küçük Asya’da Helenizm’in Korporatif Örgütlenişi, II. İyonya Dernekleri], Δελτίον της Iστοϱıxής xαı Eθνολογıxής Eταıϱεıας της Eλλάδος [Yunanistan Tarihi ve Etnolojisine dair Toplumsal Bülten] 28 (1985), s. 57-166. Aynı yazardan: “Σωματεıαxή oϱγάνωοη τou Eλληνıσμού στη Mıxϱά Aσία, Γ΄. Σύλλογοı Kαππαδοxίας xαı Πόντου” [Küçük Asya’da Helenizm’in Korporatif Örgütlenişi, III. Kapadokya ve Pont Krallığı Dernekleri], Δελτίον Kέντϱου Mıxϱασıατıxών Σπουδών [Küçük Asya Çalışmaları Merkezi Bülteni] 6 (1986-1987), s. 155-225. Ayrıca bkz. Kyriaki Mamoni-Lida Istikopoulou, “Σωματεıαxή oϱγάνωοη τou Eλληνıσμού στη Mıxϱά Aσία, Δ’, Σύλλογοı Kiλıxίας, Mυσίας xαı ΠαΦλαγονίας Πϱοσθήxες oτα Δημοσıεύματα A’, B’, Γ’, Επίλογος [Küçük Asya’da Helenizm’in Korporatif Örgütlenişi, IV, Kilikya, Mysie ve Paflagonya Demekleri. I, II ve III. sayıların ilaveleri, Sonuç], Δελτıον Kέντϱου Mıxϱασıατıxών Σπουδών [Asya Çalısmaları Merkezi Bülteni] 14 (2004), s. 67-112.

15 M. Gedeon, Aποσημεıώματα ενός χϱονογϱάΦου, 1800-1913 [Bir Vakanüvisin Notlari, 1800-1913], Atina 1932, s. 202.

16 Bkz. Konstantinoupolis adlı gazete, no. 741 (31 Aralık 1869).

17 Kyriaki Mamoni, “O πατϱıάϱχης Γϱηγόϱıος ΣT’ xαı η xαϱαμανλίδıxη μετάΦϱαοη της Oϱθόδοξης Δıδασxλίας τoυ Πλάτωνος Mόσχας aπό του Παïσıο Kαıσαϱείας” [Patrik VI. Gregoire ve Platon Moshas’in Ortodoks Eğitim adlı eserinin, Kaisareia Metropoliti Paisios tarafından çevrilmesi], Δελτíο Kέντpου Mixϱασıατıxών Σπουδών [Küçük Asya Çalışmaları Merkezi Bülteni] 7 (1988-1989), s. 129-140.

18 Efstatios Kleovoulos hakkında daha fazla bilgi için bkz. A. Levidis, İστoϱixόv δοxiμıον δıηϱημένον εıς τóμους τέσσεϱıς xαı πεϱıέχον την θϱησcεντıxήν xαı πολıτıxήν ıστοϱίαν, την χωϱογϱαΦίαν xαı αϱχαıογıαν της Kαππαδοxίας [Kilise ve Siyaset tarihine dair dört ciltlik Tarihsel Deneme, ülkenin betimlenmesi ve Kapadokya arkeolojisi], cilt I, Εχχλησıατχή Iστοϱία [Kilise Tarihi], Atina, 1885, s. 215-227 ve M. Gedeon, Aποσημεıώματα, a.g.e., s. 82-85. Bu konuda, Ayrıca bkz. P. Matalas, a.g.e., s. 214-223 ve D. Stamatopoulos, a.g.e., s. 465, not 19.

19 O Bουλγαıσμός πϱο του İστoϱixόύ, του Eθνοπολıτıxού xαı του Exxλησıαστıxού βήματος, [Tarihin, Milli Siyasetin ve Kilisenin mahkemesi karşısında Bulgarcılık] Konstantinopolis, 1864. Kendisi, Ayrıca, şu eserin de yazarıdır: Εποτολıμαíον Yπόμνημα της του Xϱıστού Mεγάλης Exxλησίας πϱος τα λοıπάς oϱθoδόξovς αυτοxΦάλους αγίας Exxλησıας πεϱί της xaτά τα έτη 1868-1870 ποϱείας του xaτά Boυλγάϱους εxxλησıαστıxού ξητήματος [İsa’nin Büyük Kilisesi’nden, bizim Kutsal Kilisemizdeki diğer Ortodoks otosefali üyelere gönderilmiş, Kilise ile ilgili olarak Bulgarlarla 1868-1870 yılları arasında yaşanan soruna ilişkin izlenen yöntemi konu alan mektuplardan oluşan hatırat], Konstantinopolis, 1870. Bu konuda, Ayrıca bkz. M. Gedeon, ΈyyϱαΦα Πατϱıαϱχıxά xαı Συνοδıxά πεϱί του Boυλγαϱıxού ζητήματος, 1852-1873 [Bulgar sorununa ilişkin olarak Patrikhane ve Kutsal Meclisler tarafından derlenen belgeler, 1852-1873], Konstantinopolis, 1908, s. 276-298.

20 O Bουλγαϱıσμός, op. cit., s.122-123.

21 Kendisi daha önce iki kez patriklik görevinde bulunmuştur: İlki 1845-1848 yılları, ikincisi ise 1853-1855 yılları arasında. Bkz. B. N. Stavridis, Oı Oıxoυμενıxοı Πατϱıάϱχαı, 1860-σήμεϱον [1860 yılından günümüze Ekümenik Patrikler], Selanik, Eταıϱεία Maxεδονıxών Σπουδών, [Makedonya Çalışmaları Topluluğu] 1977, s. 198-207.

22 Δημαίτητος [dimaititos] kelimesi, M. Gedeon tarafından kullanılmıştır. Bkz. M. Gedeon, Aποσημεıώματα, a.g.e., s. 83.

23 Bkz. Tα xατά την μνημόσυνον τελετήν της αδελΦότητος Ξηϱοxϱήνης επί τω θανάτω του αοıδίμου Mητϱ. Kαıσαϱείας Evoταθίου Kλεοβούλου [Ardında çok güzel anılar bırakan Metropolit Efstatios Kleovoulos’un ölümünün üzerine, Ksirokrini Kardeşliği Derneği tarafından düzenlenen anma törenine dair], Konstantinopolis, 1876, s. 33. Cenaze töreninde konuşmak uzere söz alanların arasında, Mikra Asia gazetesinden Ev. Misailidis’in de bulunması, Efstatios Kleovoulos’u ne kadar derinden önemsediğinin bir göstergesidir.

24 Bkz. Evangelia Balta, Karamanlidika, Nouvelles additions et compléments. I, Atina, Küçük Asya Çalışmaları Merkezi, 1997, no. 36.

25 Bkz. Neologos isimli gazete, no. 1375 (11/23 Ağustos 1873).

26 Bkz. Konstantinoupolis isimli gazete, no. 1387 (30 Temmuz 1873).

27 M. Gedeon, Polihronidis’in, 1874 Ağustosunda, Mikra Asia’nin idaresini üstlendiğini, ama neredeyse derhal bu görevinden ayrıldığını aktarır. Bkz. M. Gedeon, Aποσημεıώματα, op. cit., s. 27-28. Mixϱά Aσία, Eϕημεϱίς του Λαού [Mikra Asia, halkın Gazetesi] hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. P. Christopoulos, Eϕημεϱίδες αποxεıμενες στη Bıβλıοθήxη της Boυλής (1789-1970). ΠεϱıγϱαΦıxός xατάλογος [Meclis Kütüphanesi’ne ait gazeteler (1789-1970), Açıklayıcı Katalog], Atina 1993, s. 231 ve S. Tarinas, O Eλληνıxός Tύπος της Πόλης, A’Mέϱος – EΦημεϱıδες [İstanbul Rum Basını, İlk bölüm – Gazeteler [İstanbul], İho Yayınları, s. 88-89.

28 Misailidis tarafından, Neologos gazetesinde 19 Ağustos 1875 tarihinde yayınlanan suçlamaya bakılırsa, Panayıotis Gogos’dan söz edilmektedir. Bkz. S. Tatinas, a.g.e., s. 89.

29 M. Gedeon, Aποσημεıώματα, op. cit., s. 12-13. M. Gedeon ve E. Thomas, Anatoli gazetesinin redaktörleriydi. Gazetenin sahibi ise, E. Misailidis idi. Bu gazete hakkında daha fazla bilgi için bkz. P. Christopoulos, a.g.e., s. 31 ve S. Tarinas; a.g.e. s. 34-35. Eleftherios Thomas. Ayrıca şu çalışmayı da gerçekleştirmiştir: Φανϱıώταı Iστοϱıxή πϱαγματεία. Συνέταξεν Eλευθέϱıος Θωμά, [Fenerli Rumlar. Tarihi Antlaşma. Eleftherios Thomas tarafından kaleme alınmıştır], Konstantinopolis 1878 (Bkz. Iliou-Polemi, no. *1878.474). Söz konusu olan, İstanbul’un fethinin ardından gelen ilk senelerden itibaren Fenerli Rumlarını eylemlerine ve Osmanlı İmparatorluğu bünyesindeki rolleri ve verdikleri hizmetlere dair 44 sayfalık bir çalışmadır. Eser, Aleksandros Mourouzis’in eline geçen ve sultan tarafından verilmiş iki fermanın Rumca tercümelerini içermektedir. Çalışma, Georgios Zarifis’e ithaf edilmiştir. İstanbul’daki Başbakanlık arşivlerindeki Osmanlıca belgelerde, Maarif-i Nezaret’e ait bir hizmet belgesine eriştim. Söz konusu belge, E. Misailidis’in, Fenerli Rumlar isimli kitabı basma izni talebine yanıt veriyor. Belge, izlenecek usul konusunda kendisini bilgilendiriyor. Bkz. BOA, MF. MKT 31/167 (22 Şaban 1292/23 Eylül 1875). Belge, çalışmanın ek bölümünde yayınlanmıştır. Kitap, nihayetinde, üç sene sonra, ne matbaanın ismi ne de Maarif-i Nezaret’in izni doğrultusunda basıldığına dair küçük bir ibare olmaksızın, yayınlanmıştır. Bunun şöyle bir anlamı olabilir: İzin, ne kadar çok istenmiş olsa da, alınamamıştır ve kitap gizlice basılmıştır. 1874 yılında, Eleftherios Thomas, Konstantinopolis’teki yapılar üzerine bir dizi araştırmaya başlamak istemiştir. Ve araştırmasına şu ismi vermeyi düşünmüştür: “Aϱχαıολογία Kωνσταντıνουπόλεως” [Konstantinopolis Arkeolojisi]. İlk sayı, Hipodrom Meydanı’ndaki Dikilitaş’a ayrılmıştır. (O εν τω Iπποδϱομίω oβελίοxος, υπο Eλενθεϱίου Θωμά, τεύχος A’. Ev Kωνσταντıνονπόλεί 1874), [Hipodrom meydanındaki Dikilitaş, Eleftherios Thomas, sayı 1, Konstantinopolis, 1874] (bkz. Iliou-Polemi, no. *1874.71). Şu ana değin, Yunan Kütüphanesinde bu serinin başka herhangi bir sayısının herhangi bir izine dahi erişmemiz olanaklı olmamıştır. 1876 yılında, Eleftherios Thomas, εν Παϱıσίοıς Eλληνıσταı xαı o Bϱουνέ δέ Πϱελ [Brunet de Presle] υπό Eλευθεϱίου Θωμά. Mετατύπωσıς Πανόπης. Ev Σύϱω 1876 [Paris’teki Helenistler ve Brunet de Presle, Eleftherios Thomas. Yeniden Basım Panopis, Syros-Yunanistan 1876] isminde bir eser yayınlar. (Bkz. Iliou-Polemi, no. *1876.492) ve İmparatoriçe Evdokia’nin Hestia dergisinde yayınlanmış bibliyografyası (cilt. 2, no. 28, s. 435-438). 1877 yılında, Thomas, Akathistos Hymnos (Bkz. Zαxύνθοıς Avθών [Closerie de Zante] cilt. 2 no. 21 (1877), s. 295-299) üzerine bir çalışma yayınlar. 1878 yılında, yani Fenerli Rumlar üzerine araştırmasının basıldığı sene, Aynı zamanda ana başlığı Bυξαντıνόν πανόϱαμα [Bizans Panoraması] olan bir derginin basımına başlanacağını da haber verir. Üç sayfadan oluşan bu anons, 14 Mart 1878 tarihli Yunan Meclisi Kütüphanesi’nin bir baskısına ilişık olarak verilmiştir ve başlığı şu şekildedir: Bυξαντıνόν πανόϱαυα: oύγϱαμα πεϱıοδıxόν εxδıδόμενον xατά δεxαπνθήεϱον υττό Eλευθεϱıου Θωμά τη σνμπϱάξεı δıαπϱεπών λογίων, εν Kωνσταντνουπόλεί, 1878: [Bizans Panoraması: Eleftherios Thomas tarafından, saygın bilim adamları işbirliğinde, iki haftada bir yayınlanacak düzenli araştırma, Konstantinopolis, 1878]. Editörün ismi belirtilmemiştir; sadece, abone olmak isteyenler için bir yazışma adresi verilmiştir: Galata, Pemptopazaro, no. 10 Ömer Sokağı. Bu yeni derginin yayınlanacağına dair verdiği haberde kullandığı sözcükler oldukça simgeseldir: “Günumüz koşullarında, bir derginin yayınlanacağına dair verilen haber, oldukça gereksiz görülebilir ve kanımca, birçoğunuz beni kutlayacağınız yerde, daha şimdiden erken taziye dileklerinizi sunacaksınız. Çünkü çabalarım yine başarısızlıkla sonuçlanacak. Ama bu tür düsünceler karşısında hiçbir zaman yılgınlığa kapılmam; ortaya bir zar attım ve işimi şansa bırakıyorum. Tek güvencem, çok büyük gayretler eşliğinde aktarılan edebiyat kültürünün gereğini artık kavramış olan kamuoyunun desteğini kazanmamdır...” Derginin ilk sayısının 15 Nisan [1878] günü çıkacağını belirtmektedir. Derginin sonunda gerçekten yayınlanıp yayınlanmadığını bilemiyoruz. Gergekleştirdiğimiz araştırmada, dergiye dair herhangi bir sayıya rastlayamadık. Büyük olasılıkla, Basım aşamasına geçemeden, sadece duyuru düzeyinde kalmış olabilir.

30 M. Gedeon, Mνεία των πϱο εμού, 1800-1863-1913 [Benden önce gerçekleşen şeylerin anımsanması], Atina 1936, s. 224-225.

31 Çalışmanın ek bolümünde yayınlanan BOA, MF. MKT 31/126 (1292 Ş 16) ve MF. MKT 33/51 (1292 Z 21) bu belgeler, E. Misailidis’in, Konstantinopolis’teki Zaptiye Nezareti’ne, oğulları Teagenis ve Hristos tarafından idare edilmek üzere, Galata’da ikinci bir basımevi açma izni istediğini ortaya çıkarmaktadır. Talebi, Babıâli’ye iletilmiştir. Babıâli’den bu konuda, bir fikir alınması gerekmektedir, çünkü matbaa nizamnamesi, bir matbaa sahibinin ikinci bir matbaa açabilme durumunu açıkça belirtmemektedir.

32 Bkz. 57 sayılı notta sözü edilen Karamanlıca metin (yayınlandığı gazetenin ismi ise: MIKPA AΣIA γίἀνι Aσıάί Σαγήϱ (Mikra Asia yani Asya-i Sağir) idi). Buna ilaveten, 1875 yılında, Misailidis, Rumca yayınlanan Mikra Asia’nin direktörü P. Gogos’u, “Mikra Asia ve Asya-i Suğra’nın çıkarlarını zedelemek ve ağır bir şekilde zarar vermek”le suçlamaktadır. Bkz. Neologos isimli gazete (19 Ağustos 1875).

33 D. Stamatopoulos, bu düsüncelerini Gedeon’un ifadelerine dayandırmaktadır. “Avατολή / Mixϱά Aσία, γιάνι / δηλαδή/ Avατολή” [Anadolu / Mikra Asia yani Anatoli], Loukia Droulia ve Gioula Koutsopanagou (ed.), Εγχυχλοπαıδεıα του ελληvixoύ τύπον, 1784-1974, EΦημείδες, πεϱıοδıxά, δημοσıογϱάΦοı, εχδότες [Helenik Basin Ansiklopedisi, 1784-1974, Gazeteler, Dergiler, Gazeteciler, Editörler], cilt: I, Atina, 2008, s. 204-205.

34 Bkz. ΠϱοσΦυγıxός Kόσμος isimli gazete [Mültecilerin Dünyası] (no. 2682, 7 Ağustos 1982). P. Misailidis, eserinde, söz konusu gazetelerin (Anatoli gazetesinin Karamanlıca ve Rumca nüshaları), Girit’te yeni kurulan Herakleion Halk Kütüphanesi’ne bedelsiz olarak gönderildiğinden söz etmektedir. Aynı şekilde, İstanbul’da yayınlanan Rumca gazeteler de (Pharos tou Vosporou, Neologos, Konstantinoupolis, Anatolikos Astir, Theatis ve Typos), büyük olasılıkla, D. Vikelas’ın gayretleri sayesinde, bu şekilde ücretsiz gönderilmekteydi. Bununla birlikte, Vikelaia Kütüphanesi’nde bu gazetelere ilişkin en ufak bir ize dahi rastlanmamaktadır.

35 Byzantis isimli gazetenin, 684 numaralı sayısında (9 Ağustos 1873), Tourkia gazetesine ilişkin şu bilgiye rastlanmaktadır: “Tourkia gazetesinin, 182 numaralı sayısında yayınladığı “Elmina’da İngiltere” başlıklı baş makalenin, İngiltere Kraliçesi’nin hükümetine kötü imalarda bulunduğuna karar verilmiştir. İmparatorluk hükümeti gibi, Babıâli’nin müttefikleri ve dost güçlerine karşı böylesi imalar ve ifadelerin, İngiltere’yi etkilemeyeceği düşünülmüştür. Gazete sorumlusu Sayın Redaktör, benzeri bir durumun yeniden ortaya çıkması durumunda, yasa gereği öngörülen cezalarla karşılaşacağı konusunda önceden uyarılmıştır. Söz konusu kınama, ilk kez, Tourkia gazetesinin sorumlu redaktörü Bay Vordeanos’a karşı gerçekleştirilmiştir. Bab-ı Ali, 7/19 Ağustos 1873. Basın Direktörü NUZHET.”

36 Bibliyografyaya göre, Mikayel Ekserdjian’a ait Seda-i Hakikat isimli gazete, 1870 yılından, yasaklandığı 1873 yılına dek yayınlanmış. Bkz. Hasmik Stepanyan, Ermeni Harfı Türkçe Kitaplar ve Süreli Yayınlar Bibliografyası (1727-1968), Turkuaz Yayınları, 2005, s. 570-571. Başvurduğum Rumca gazetelerde, Seda-i Hakikat isimli gazeteye getirilen yayın yasağına dair herhangi bir referansa rastlamadım.

37 “Sen Sinod Meclisi Belgesi” (Συνοδıxός ’Oϱoς), 1872 yılında Yerel Sinod Meclisi tarafından oluşturulan ve Bulgarların phyletizm’inin kınandığı, Bulgar Eksarhhanesinin “uzlaşılabilir,” partizanlarının ise “ayrılıkçı” olarak nitelendirildiği bir belgedir.

38 P. Misailidis’e gore, Şark [Anadolu] adlı gazetenin İzmir’de yayınlanması, Anatoli gazetesinin tarihçesinin ilk ayağını oluşturur. Şark hakkında daha fazla bilgi için bkz. Evangelia Balta, “Karamanli Press (Smyrna 1845 - Athens 1926),” İzzet Gündağ Kayaoğlu Hatıra kitabı Makaleler, Oktay Belli, Yücel Dağlı, M. Sinan Genim (ed.), Türkiye Anıt Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı, İstanbul 2005, s. 32.

39 Iordanis Pampoukis’in, Küçük Asya Çalışmaları Merkezi’nde (KMS, Atina) bulunan koleksiyonundan edinilen mikrofilmlerin fotokopileri, Aşağıdaki seneleri kapsamaktadır:
1851 (no. 29-49)
1852 (no. 59-84, 87, 90, 92-95, 97-98)
1853 (no. 99-104, 106-149)
1854 (no. 151-176, 179-193, 195-201)
1855 (no. 203-253)
1856 (no. 254-259, 261-265, 267, 269. 271-275, 277, 279-306)
1857 (no. 307-316, 318-321, 323-324, 335-338, 340-342, 344-351. 353-354. 356-357)
1862 (no. 571, 572-603)
1863 (no. 604-610, 611-613, 614-617, 619-676)
1866 (no. 1001-1039)
1867 (no. 1040-1072)
1995 yılında, İstanbul’daki Doğu Enstitüstü’nde (Orient-Institut),
Anatoli gazetesinin 5 cildi bulunmuştur. Söz konusu ciltler, 1888, 1890, 1892-1894 yıllarını kapsamaktadır. 2008 yılında, Ankara Milli Kütüphane’de, üçüncü sınıf öğrencim Elif Bayraktar sayesinde, 1891-1899 yılları arasındaki sayılar da ortaya çıkarılmıştır. Bu nüshaların numaralandırılmış nüshaları, KMS Kütüphanesi’nde saklanmaktadır. Koleksiyoncu S. Tarinas, 1912 yılına ait bazı sayıların nüshalarının kendisinde bulunduğunu belirtmektedir. Bkz. S. Tarinas, O ελληνıxός τύπος της Πόλης, A’Mέϱoς.EϕημεϱíϬες, [İstanbul], [İstanbul Rum Basını, İlk Bölüm. Gazeteler], Iho Yayınları, 2007, s. 142. Anatoli gazetesinin diğer ciltlerini ortaya çıkarmak için araştırmalarımı sürdürmekteyim. 1870-1890 yılları arasına ait ciltler, henüz bulunamadı. Anatoli gazetesi üzerine şu ana kadar yapılmış en iyi bibliyografya çalışması, P. Misailidis’e aittir. 1982 yılı Temmuz-Kasım ayları arasında ΠϱοσΦυγixός Kόσμος [Mültecilerin Dünyası] adlı gazetede, birçok bölümü yaymlanmış ve derleme nüshaları broşür halinde elden ele dolaşmıştır: P. Misailidis, Iστοϱıxές σελίδες του πεϱασμένου αıώνα. Avατολή [Geçen yüzyılın Tarih Sayfaları. Anadolu] [Atina] tarihsiz. A. Antonopoulos, atıfta bulunduğu bilgileri, söz konusu broşürden alıntılandırmaktadır. A. Antonopoulos, a.g.e., s. 29-31.

40 76/2 Koleksiyon Albümü’nde, Anatoli gazetesinin Rumca bir nüshası bulunmaktadır [(16.12.1865), no. 49] ve okurları, ofisi Galata’da bulunan günlük bir gazete olduğu ve her nüshanın “20 para”ya satıldığı konularında bilgilendirmektedir. Gazetenin Basımının askıya alınması konusunda bkz. M. Gedeon, Aποσημεıώματα, a. g.e., s.11-12.

41 19. yüzyıl Helenik bibliyografyanın elektronik kataloğunda, (Philippos Iliu’nun eserinin incelendiği atölye çalışması) (http://www.benaki.gr/bibliology/search_simple.asp) hem edebi hem de pedagojik eserlerin nüshaları derlenmiştir. Gazetecilik yaşantısına dair anılar için bkz. Samartzidis, bkz. M. Gedeon, Aποσημεıώματα, a.g.e., s. 37-38.

42 D. Stamatopoulos, a.g.e., s. 449. Ayrıca, Sophronios’un mektubunun yayınlandığı gazete için bkz. Anatolikos Astir isimli gazete, no. 322 (3 Ocak 1866/16 Şaban 1282).

43 Bu başlık altında herhangi bir Rumca gazeteye rastlanmamıştır. Bu durum, beni şöyle bir varsayıma yöneltmektedir: Belki de, söz konusu gazete Bulgarca basılmıştır. Neologos gazetesinin 1394 sayılı (4/16 Eylül 1873) nüshasında, Bulgarca gazetelerden Anatolikos Tachydromos ve Anatolikos Chronos’a göndermede bulunulmaktadır. O dönemde İstanbul’da yayınlanan Bulgarca gazeteler arasında bir araştırma yapılarak, Anatoli gazetesine ilişkin olayların aydınlatılacağı ve Bulgar sorununun çözümüne dair olası ittifaklar hakkında ek bilgiler temin edileceği şüphe götürmez. Bununla birlikte, M. Gedeon, Viek gazetesinde Markos Balabanov ile işbirliği yaptığına dair bilgi vermektedir.

44 Maliye Komisyonu’nun emri doğrultusunda, Sarantis Archigenis isimli hekim, patriklik görevinden uzaklaşması için Antimos’a verilecek mali destekleri toplamaktaydı. D. Nikolaidis’in, bu konuya dair, 1/13 Ağustos 1873 tarihinde yayınlanmış Konstantinoupolis isimli gazetenin, yasaklanmadan önceki son sayısında yaptığı yorumlar ise oldukça iğneleyicidir. Sarantis Archigenis bir ay sonra ölür. Bkz. Byzantis, no. 698 (13 Eylül 1873).

45 Bkz. Konstantinoupolis isimli gazete, no. 1378 (11 Temmuz 1873, Çarşamba).

46 Konstantinoupolis gazetesinin, Meclis Kütüphanesi’ndeki derlemesinde, söz konusu ek belge bulunmamaktadır. Patrike karşı yürütülen muhalefetten edinilen bilgiler doğrultusunda, Anatoli gazetesi, 27 Temmuz 1873 tarihli sayısında “Bulgar Kilisesi’nin ayrılma sürecinin iptali ve Bulgar Eksarhhanesi’yle uzlaşı” isimli bir makale yayınlar.

47 Bkz. Neologos isimli gazetenin 1365 sayılı baskısı (30/11 Ağustos 1873).

48 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 680 sayılı baskısı (30/11 Ağustos 1873).

49 Bkz. D. Stamatopoulos, a.g.e., s. 345.

50 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 699 sayılı baskısı (17 Eylül 1873).

51 Bkz. Konstantinoupolis gazetesinin son sayısı (1/13 Ağustos 1873). Bu sayıda, gazetenin basımına son verileceğine dair haber verilmektedir. Çünkü Matbuat Müdürü Nüzhet Bey’in takririne göre “dost Rusya”yı küçük düşürmüştür. Keza, gazetenin müdürü, D. Nikolaidis, Rusya tarafından, Kudüs Patrik’i Cyrille Il’nin aforoz edilmesinin ardından, Besarabya’daki Kutsal Kabir topraklarına Kasım 1872’de el konduğunu ihbar etmiştir. Bu konuda bkz. D. Stamatopoulos, a.g.e., s. 346. Mayıs, Haziran ve Temmuz ayları boyunca, Konstantinoupolis gazetesinin, Pan-Slavizm karşıtı makaleler yayınladığını da belirtmekte yarar var.

52 Byzantis isimli gazetenin bu dönem yayınlanan makalelerine atfen.

53 Bkz. Neologos isimli gazetenin 1394 sayılı baskısı (4/16 Eylül 1873).

5 5 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 696 sayılı baskısı (10 Eylül 1873) ve 698 sayılı baskısı (13 Eylül 1873).

5 6 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 695 sayılı baskısı (6 Eylül 1873).

5 7 Bkz. Byzantis isimli gazetenin 698 sayılı baskısından alıntı (13 Eylül 1873).

5 8Burada, Türkçe olarak tam karşılığını aktarıyorum:
“Bir Aylık Muayene: Hususât-ı milliyemizin tedbirsizlikle idaresinden dolayı teneffûz iden bedhâh ruzigârden naşi Patrikhanemizde oynanılması caiz olmayan ‘Opera’ hakkında ref-i sadâ itmekliği faraiz-i zimmet add iderek, asr-ı atikde Cezuitlerin [= Cizvitlerin] meclis-i diniyelerinin hükm-ü karakuşu [= hükm-i Karakuşî] tarzı şu Patrikhanemizin aleyhimizde virmiş oldığı ilâm bir mahı tecavüz eyledi, bizlerin ise efkâr-ı umumiyi tenvîr itmekden başka bir maksadımız yok idi.
Her ne hal ise şimdilik bunları ber tarâf iderek, Varuh tarzı bir mahdan mütecaviz uykudan sonra yine gazetacılık farâizinin âfâkına rucu’ideriz. Bu sırada gerek Milletce gerek Ekklisiace hususlarımızda ve gerek Düvel-i Garbiyenin Politikasında azîm tebeddulât görürüz. İşte bu babde erbâb-ı mutâlaamızın ezhânını tenvîr itmek, ve tebeddülât-ı malûmenin ahvâl-i sahihasını anlatmak üzere bu günden bir ay zarfında âfâk-ı Politikade tekevvün iden ahvalin muayenesine devam ideceğiz. Ancak buna teşebbüs itmezden evvel derece-i ulyâde bulınan teşekkürât-ı âcizanemizi Saltanat-ı seniyeye izhâr ve ibrâz itmeğe mefrûruz [=mefrûz], zira Gazetacılığı zîr-i destinde ârâmsâz olan akvâm-ı şarkiyeyi selamet limanına irişdirici bir fener add itmekle, ve bu babde al-ed devam otuz seneden beru bezl itmekde oldığımız zahmet ve mihnetlerimizi tasdik buyurmakle, yine Gazetamızın MIKRASIA yani Asya-ı Sağır unvanı ile devamına musaade buyurdılar; ve bizim dahi bundan böyle de şimdiyedeyin devam ittiyimiz taalimatden dûr olmayacağımız misillu, Gazetamızın dostlarının ve hamilerinin dahi böyle hüsn-ü teveccuhlarını diriğ buyurmayacaklarına kavien ümid ideriz. Gelelim şimdi muayene-ı Politikanin vasfına.”

5 9 Bu sorunu bu şekilde isimlendiren de bizzat konseyin direktörüdür.

6 0 Bulgar sorununu, “Yunan-Bulgar” sorunu şeklinde nitelendirmek, –belki de ilave bir nedenden dolayı– oldukça anlamlıdır. Çünkü Makedonya ve Trakya’nın denetimi için Yunanlıların ve Bulgarların arasındaki siyasi ve askeri çekişmeden yararlanmak, giderek daha belirgin bir tercih halini almaktaydı.

6 1 Karamanlıca metnin bütunünü aktarmanın faydalı olacağına kanaat getirdim (bkz. Ek); keza söz konusu metin, bu kritik süreçlerde İstanbul’daki Türkçe konuşan topluluğun görüşlerine dair bir kaynak teşkil etmektedir. Bu vesileyle, dostlarım Sabri Koz, Veli Aydın, Sinan Kuneralp ve Dimitris Pahtitis’e teşekkür etmeyi borç bilirim. Kendileri, bu metnin anlamının çözülmesinde bana oldukça yardımcı olmuşlardır.

6 2 Sophronios’a atıfta bulunmanın, keyfi olduğuna inanıyorum. Böylelikle, patrik aleyhine yapılan eleştirel yaklaşımlar nedeniyle 1865 yılında yayınına son verilen Rumca Anatoli gazetesi anımsanmak istenmiştir. Bkz. Not: 42.

6 3 Karamanlıca metinde, makalenin yazarının, topluluk içi ilişkiler karşısındaki hoşnutsuzluğu, aşırı canlı bir şekilde aktarılmıştır.

6 4 M. Gedeon, Aποσημεıώματα, a.g.e., s. 30-31, 45. Bulgar Kilisesi’nin ayrılmasına dair görüşleri, yazarı belli olmayan şekilde yayınlanmış bir eserde ortaya konmaktadır: Mία σελίς εx της ıστοϱίας της συγχϱόνου exxλησίας. ΣxέΨεıς ενóς οϱθοδόξου [Çağdaş Kilisenin tarihinden bir sayfa. Bir Ortodoks’un izlenimleri], Atina 1874. Ayrıca bkz. D. Stamatopoulos’un araştırması, “O M. Γεδεών xαı η επαναδıοϱγάνωση του οıxουμενıστıxού μοντέλου” [M. Gedeon ve Ekümenik modelin yeniden düzenlenmesi], bulunduğu cilt: Tα άΦθονα σxήματα του παϱελθόντος: μνήμη Άλxη Aγγέλου. Zητήσεıς της πολıτııσμıxής ıστοϱίας xαı της θεωϱίας tης λογοτεχνίας [Geçmişe dair birçok şekiller: Alkis Angelou’nun Anısına. Kültürel tarih ve Edebiyat Teorisi üzerine Sorgulamalar], oϱαxτıxά I’Eπıοτημονıxής Συνάντησης [X. Bilimsel Buluşmalar Bildirisi], 3-6 Ekim 2002, s. 377-387.

6 5 Bkz. Daha önce, yeni gazetenin isminin altında “ulusal” ibaresinin kullanılmasına dair söylenenler.

Auteur

Menekşe Tokyay (Traducteur)

© Institut français d’études anatoliennes, 2012

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search