Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Bir allame-i cihan

 | 
Edhem Eldem
, 
Aksel Tibet
, 
Ersu Pekin
, 
et al.

1. cilt

16. ve 17. Yüzyılların Üsküdar’ına Bakış

Jean-Louis Bacqué-Grammont
Traduction de Ümit Sevgi Topuz

Note de l’auteur

Bu çalışma, Bilimsel Araştırma Ulusal Merkezi (Paris) ve Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü’nün (İstanbul), 7192 sayılı Ortak Araştırma Birimi (Unité Mixte de Recherche) dâhilinde “Tarih ve Osmanlı tarihine yardımcı bilim dalları” (Histoire et sciences auxiliaire de l’histoire ottomane) adlı araştırma programı çerçevesinde gerçekleştirilmiştir.
Üsküdar tarihine dair Türkçe yazılmış başlıca kaynaklar, Mehmet Nermi Haskan’a (
Yüzyıllar Boyunca Üsküdar, 3 cilt, İstanbul, Üsküdar Belediyesi, 2001), Âlim Kahraman’a (Türk Edebiyatında Üsküdar, İstanbul, Kaknus Yayınları, 2003), İbrahim Hakkı Konyalı’ya (Abideleri ve Kitabeleriyle Üsküdar Tarihi, İstanbul, Türkiye Yeşilay Cemiyeti, 1976) aittir. Ayrıca, Üsküdar Belediyesi tarafından organize edilmiş ilk dört sempozyumun tutanaklarına bakmak da yararlı olacaktır. Bu kapsamda, sekiz cilt yayımlanmıştır. Bkz. Üsküdar Sempozyumu IV. 3-5 Kasım 2006, Bildiriler, (der.) Coşkun Yılmaz, Üsküdar Belediyesi, 2007. Araştırmanın daha kısaltılmış bir versiyonu, aynı dizinin –1-5 Kasım 2007 tarihleri arasında gerçekleşen– V. Sempozyumu’nun Tutanakları içinde (Beşinci Uluslararası Üsküdar Sempozyumu, 1–5 Kasım 2007. Bildiriler, II, (der.) Coşkun Yılmaz, İstanbul, Üsküdar Belediyesi, 2009, s. 533-548, yayımlandı. Bununla birlikte, bizim hazırlamış olduğumuz Türkçe çeviri yerine, Fransızca versiyonu, “Quelques aspects d’Üsküdar d’après des voyageurs européens du xvie et du début du xviie siècle” (16. yüzyıl ve 17. yüzyılın başındaki Avrupalı gezginlerin gözünden Üsküdar) başlığı altında yayımlanmış, ancak bu baskıdaki hataları düzeltme olanağımız olmamıştır. Sonuçta, bir dizi hata yapılmış, eserin okunması ve anlaşılması çok zorlaşmıştır. Dolayısıyla, bu yazıyı yeniden ele almak, bize daha mantıklı geldi. Ayrıca, Stefanos Yerasimos hayatta olsaydı, sona eklediğimiz antoloji denemesini okumaktan büyük zevk alırdı. Üsküdar’ın İstanbul’un tam karşısında, Bogaz’ın Asya yakasında bulunduğunu; Antik çağda Kalkedonya olarak anılan Kadıköy’ün kuzeyinde konumlandığını anımsatmak isteriz. Bu semt, Avrupahlar tarafından uzun süre Scutari –hatta, onu Arnavutluk’taki Scutari’den, yani günümüzün İşkodra’sından ayırt edebilmek için– Asya Scutari’si olarak anılmıştır

Texte intégral

1Üsküdar’da 2007 yılında gerçekleştirilen bir sempozyum vesilesiyle, bu semtin Osmanlı dönemindeki haliyle ilgili olarak, o zamana dek hak ettikleri ilgiyi görmemiş ve aralarında karşılaştırılmamış birkaç tanıklık üzerine araştırmalar yapmaya başladık. Ve bir rastlantı eseri kendimizi, büyük bölümü yayımlanmamış, ancak pek çok yeni bilgi içeren bir seyahatnameyle ilgilenirken bulduk... Bu seyahatname başlangıç noktamızı oluşturdu ve bu sunumun kurgusunu belirledi.

  • 1 Kendisi, o dönemde Charles-Emmanuel de Savoie Nemours’un (1567-1595) hizmetinde bulunduğunu belirti (...)

2Fransa Ulusal Kütüphanesi’nde 1500 sayfalık bir elyazması bulunmaktadır. Başlığı şöyledir: “Istanbul sefiri, Salignac Baronu Jean de Gontaut’nun silahşoru Julien Bordier’nin Şark seyahatnamesi.” Kitabın künyesine bakıldığında, 16 Kasım 1626 tarihinde Halep’te tamamlandığını görüyoruz. Aslında, kitapta anlatılan yolculuklar 1604 yılında başlıyor ve yazarın 1612 yılında Fransa’ya dönüşüyle son buluyor. Sözü edilen yıllar boyunca, Périgord doğumlu olması dışında geçmişi hakkında neredeyse tek kelime bilmediğimiz Bordier,1 Salignac baronu Jean de Gontaut Biron’a, nam-ı diğer yeni elçiye, İstanbul’a gelişi sırasında “av silahşoru” olarak eşlik etti. Fransız soylu tabakasının en parlak ailelerinden birinden gelen ama yoksullaşmış bir asilzade olan Jean de Gontaut Biron, müstakbel IV. Henri ile aynı yıl, 1553’de doğar. Çok genç yaşta, Henri’nin iniş çıkışlı yaşantısındaki en sadık yoldaşlarından biri olur. Öngörülülüğü ve tedbirli tavırları sayesinde, kral tarafından Limousin valisi ve diplomat olarak atandı, en sonunda da, 1604’te, François Savary de Brèves’in halefi olarak, Babıâli nezdinde elçi olmasına karar verildi. Britanyalı muadili Thomas Covell ile sürekli çekişmelerini bir yana bırakırsak, Salignac’ın büyükelçiliği sakin olduğu kadar, etkili bir dönem oldu. 1610 yılında, IV. Henri’nin öldürüldüğünü öğrendikten sonra hastalanıp, birkaç ay sonra da öldü, naaşı Galata’ya gömüldü.

  • 2 Moskova Devlet Üniversitesi’nden birkaç meslekdaşımla birlikte metnin bu bölümünün baskısını hazırl (...)

3Sürek avında ve kuş avında yetenekli bir Salignac, kendisine bir aylık bağlamaksızın Julien Bordier’yi hizmetine almıştır. Julien, anlatılarından gözlemlediğimiz kadarıyla, atlar, av köpekleri, şahinler ve akdoğanları yakından tanıyan biridir. Daha sonra anlatılacakları kavrayabilmek için, bu ayrıntı önem taşır. Ayrıca, görünen o ki, bu Périgord’lu seyahat meraklısıdır ve Salignac ona bu konuda engel olmaz; hatta ona verdiği bir görev de bu seyahatler sırasında gördüklerini dikkatle gözlemlemesidir2. 1607 yılında, Kırım’ı ziyaret etmesi için ona iki aylık bir izin verilir. İki sene sonra, “Macaristan’da padişahın tarafını tutan Fransız alayı”na eşlik etmek üzere, Trabzon üzerinden Erzurum’a gitme fırsatı edinir. Söz konusu alay, Wallonie ve Lorraine bölgelerinden toplanan paralı askerlerden oluşan karmaşık bir yapıya sahiptir; halen bu alayın maceralarına dair bir çalışma da hazırlamaktayız. Seyyahımız, Erzurum’un ardından Haleb’e geçer; daha sonra Salignac’ın ölümünden kısa bir süre önce İstanbul’a döner. Artık kimseye bir bağlılığı kalmadığı için, Kutsal Topraklar’a yapmayı düşündüğü hac görevini tamamladıktan sonra, Fransa’ya dönmeye karar verir. Bu sırada Mısır’ı ziyaret eder ve İskenderiye’den gemiye biner. Paris’e dönmesi, yolculuklarının sona erdiği anlamına gelmez. 1622 yılında Halep’te olduğu yönünde tanıklıklar vardır. Kitabın künyesine göre de dört sene sonra Haleb’e tekrar geldiği anlaşılıyor. Bu tarihten sonra izini kaybediyoruz.

4Döneminin alışkanlıklarına uygun olarak tarihi eserleri hiç utanmadan aşırdığı ve bilgisi dahilinde olmayan coğrafya ve tarih konularında ölçüsüz şekilde ahkâm kestiği birkaç bölümü dışarıda bırakırsak, Bordier’nin seyahatnamesi zevkle okunmaktadır. Her şeyden önce, son derece keyifli biridir; meraklıdır, insan ilişkilerine düşkündür. Seyahatnamenin kahramanı, son derece sempatik biri olmalı; çünkü çaldığı kapıların çoğunun önünde açıldığına tanık oluyoruz. Kendisi ayrıca, anlatısının birçok noktasında değerli bir tanık olarak beliriyor. Örneğin, Salignac dönemin Osmanlı yöneticileriyle yaygın bir ilişki ağı kurmayı başarmıştı. Bordier’nin de ziyaretlerinde ona sık sık eşlik ettiğini görüyoruz. Üsküdar’a elçinin yanında gittiğinde İran’a karşı savaşa girmek için hazırlık yapan Osmanlı ordusunun toplandığı muhteşem ordugâhta, av köşkünde ve Asya yakasındaki padişahın tazı çiftliğinde gördükleri avcı bir diplomat ve silahşoru için doğal bir merak konusu olmuş olmalıdır.

  • 3 Les voyageurs dans l’Empire ottoman (xive-xvie siècles). Bibliographie, itinéraires et inventaire d (...)

5Bordier’nin tanıklığının kalitesini daha iyi değerlendirebilmek için, 16. yüzyılın ilk yarısından itibaren Üsküdar’a gitmiş olan gezginlerin anlatılarından birkaç bölümü bir araya getirmenin önemli olduğu kanısındayız. Amacımız, insanların bu bölgeye ilgilerini uyandıran şeyleri gözlemlemek ve bunların başka kaynaklar tarafından teyit edilip edilmediğini öğrenmekti. Dolayısıyla, çok değerli merhum Stefanos Yerasimos’un bize bıraktığı gezginler kataloğuna başvurduk.3 Ancak, bu kaynaklardan derlediğimiz Üsküdar betimlemeleri karşısında biraz hayal kırıklığına uğradık: İsmi belirtilen 26 yazar arasında, sadece 10’u bu semte fazla da önem taşımayan birkaç satır ayırmış. Diğer beşinin yapıtlarına ise erişemedik. On biri ise, Bordier’nin seyahatnamesinde ısrarla üzerinde durduğu ve bizim de az önce sözünü ettiğimiz iki noktayı teyit etmektedir: Doğu seferine çıkmadan önce Osmanlı ordusunun toplandığı ordugâh ve padişahın tazı çiftliği. Bu sonuncusu Üsküdar’daki sarayın müştemilatında bulunuyordu ve bu konuda bildiğimiz tek Avrupalı tanık –ki o da pek fazla ayrıntı vermez– 1640’lı yıllarda İstanbul’da yaşamış olan Du Loir’dır. Dolayısıyla, çalışmanın kronolojik kapsamını o döneme dek uzatıyoruz; söz konusu hususlara dair farklı seyahatnamelerde yazılanları kısaca tanıtacağız.

Resim 1. İstanbul manzarası (Nicolas De Fer, 1696)

6Osmanlı ordusunun Anadolu’ya sefere çıkması gerektiği zaman toplandığı mevki, öncelikle iki görsel tanık –Pierre Jacques Gassot ve Jean Chesneau– tarafından dile getirildi. Bu kişiler, Kanuni Sultan Süleyman’ın davetlisi olarak 1548 yılındaki Iran seferi sırasında ona eşlik etmesi talep edilen Fransa büyükelçisi Gabriel d’Aramon’un yanında bulunmaktaydı. Bu kısa bilgilerden, söz konusu mevkiin Üsküdar’daki saraydan çok uzakta olmadığı, tepenin eteklerinde, biraz geride bulunduğu anlaşılıyor. Buna karşılık, Julien Bordier’nin tanıklığını okuduğumuzda, genel olarak gözümüzden kaçan bir şeyi fark ediyoruz: Burası sıkı bir düzene göre kurulmuş gerçek bir çadır kenttir. Birbirine sıkı sıkıya bağlanmış bezden çadır dizileri arasındaki asli ve tali yollar, yağmur sularını boşaltmak üzere çukurlarla çevrelenmiştir. Bordier’nin bu çadır kente duyduğu hayranlık, böyle bir yerle daha önce Avrupa’da hiç karşılaşmamış olmasından ileri geliyor. Padişaha ve ordunun başkomutanlarına ayrılmış olan çadırların zenginliği göz kamaştırır. Araştırmamız, Osmanlı kaynaklarında ne bu konuda, ne de her bahar döneminde Bordier’nin tanık olduğu türden bir askeri toplanmanın vuku bulduğuna dair benzer tanıklıklara erişmeye imkân vermedi.

  • 4 Mehmet Nermi Haskan’ın Yüzyıllar Boyunca Üsküdar (III, s. 1370) kapsamında sunduğu krokiye göre.
  • 5 Bkz. Joseph de Hammer, Histoire de l’Empire Ottoman depuis son origine jusqu’à nos jours, (Başlangı (...)
  • 6 Le Sérail des empereurs turcs. Relation manuscrite du sieur de La Croix à la fin du règne de Mehmed (...)

7Üsküdar’daki sarayın günümüzdeki Salacak ve Harem mahalleleri arasında uzanan bir yarın üzerine kurulu olduğu ve farklı müştemilatları barındırdığı (içlerinde, Kavak Deresi’nin güney kıyısındaki aynı ismi taşıyan Kavak Sarayı da bulunur) bilinmektedir. Bu binanın içinde, Tazıcılar Köşkü ve Tazıcılar Ahırı da yer almaktadır.4 Bordier’nin refakat ettiği Salignac’ın tazıcıbaşıyı ve zağarcıbaşıyı (hünkârın av köpeklerine bakan kişi) mahallerinde ziyaret ettiği yer burasıdır. Av köpeklerinin eğitildiği ve tedavi edildiği bu binalara dair elimizde başka bir betimleme bulunmuyor. Ancak, şunu özellikle belirtelim ki, bu konuda bize bilgi sağlayan kişi konusunda son derece uzman birisiydi. Bu hayvanların eğitilmeleriyle ilgili olarak birkaç itirazda bulunsa da, yaşam koşulları karşısında büyülendiğini gizlemiyordu. Üzerleri kilimlerle ve koyun postlarıyla örtülü devasa sofalar, buğday ekmeğinden yapılma bolca besin, üzerlerine konan örtüler, üşümemeleri için ısıtılan mekân ve onlara gösterilen titiz özen onu çok etkiliyordu. Bu durum dönemin Avrupalı hükümdarlarının av hayvanlarını koydukları kulübelerin bu derece özenli olmadığının bir işareti olarak algılanabilir. Kaldı ki Bordier, genç ve av tutkunu olan I. Ahmed5 döneminde yazmaktadır. Oysa I. Ahmed’den ziyade torunu IV. Mehmed av hayvanlarına verdiği değerle tanınan padişahtır. Nitekim, IV. Mehmed’in av hayvanlarının daha da istisnai şartlardan istifade ettiği düşünülebilir.6

  • 7 Evliya Çelebi’nin Üsküdar hakkında 1640’lı yıllarda yaptığı betimlemede, bu saraydan söz edilmez. B (...)

8Nihayet, Üsküdar’daki saray Bordier’nin ilgisini çekmemiş olsa da, otuz yıl kadar sonra bu sarayı ziyaret eden Du Loir tarafından yapılan bir betimlemenin elimizde bulunduğunu söyleyelim. Ama, söz konusu saray acaba Kavak Sarayı değil miydi? Her halükârda, Sultan İbrahim’in saltanatının başında, bu mekânlar neredeyse terk edilmiş haldeydi.7 Du Loir’ın, “içinde çok az daire” bulunan koskocaman bir saraydan söz ederken, aslında nereyi kastettiğini sorgulayabiliriz.

9Sonuç olarak, burada aktardığımız tanıklıklar, onları aynı konuda Osmanlı kaynaklarıdan edindiğimiz bilgilerle sistematik bir şekilde kıyasladığımızda bir anlam ve yarar ifade edecektir.

Julien Bordier [Çadirdan Kent]

Üsküdar’daki Heybetli Gösterisini Yapmadan Önce Türk Ordusunun Hazirliklari

10[y.° 123a, Cilt I, bölüm 42]

11Her sene, deniz ve karadaki Türk ordularının ilkbahar döneminde araziye çıkması, uygulanagelen bir âdettir. Ancak, bizim ordularımız gibi bunu bir heyecan veya gürültü patırtı içinde yapmazlar. Müteveffa Salignac Senyörü ile İstanbul’da ikâmet ettiğimiz beş-altı yıl içinde gördüğümüz kadarıyla, çok daha büyük bir düzen içinde hareket ederler; savaşa gidecek yerde zevkli bir gezintiye çıktıkları görüntüsü sergilerlerdi.

  • 8 Bordier, dönüşlü fiili hep çoğul halde kullanıyor.
  • 9 Metinde bir boşluk var. Normal şartlarda, Avrupa’ya bir sefere çıkılacağı zaman, İpsala bölgesinde, (...)

12Bu büyük Türk imparatorluğunun bütün idare ve iktidarının bağlı olduğu ve adı birinci manasına gelen vezir-i azam, ki bundan sonra ona serdar, yani baş kumandan diyeceğim, Türklerin “asker” dedikleri bütün kara ordusunun başında olup onu yönetir, buyurdu denen emirlerini bütün beylerbeyi, paşa, sancakbeyi, ağa ve diğer subaylara ilettiği anda, birden bire etraf atlılar ve askerlerle kaynamaya başlar ve bunlar eger sefer İran’a ise8 Üsküdar’daki, yok eğer Macaristan’a ise (...)’deki9 buluşma noktasına gitmeye hazırlanır.

Savaşta ilk hazırlık yapanlar ordu pazarı10 veya orduyu izlemesi gereken zanaatkârlardır

  • 10 Doğru adlandırma “ordu pazarı” olmalıdır.

13İlk harekete geçenler pazarcılar, yani, ordu mensubu zanaatkârlar ve subaylardır. Bu grup, İstanbul sokaklarında bir ay boyunca arz-ı endam eyler, ardından da ordu Üsküdar denen mevkide bir araya gelir. Ordu alayı denen bu hazırlığa, atları, develeri, katırlarıyla gelen her tür tüccar, terziler, ayakkabıcılar, kasaplar, fırıncılar katılır, her meslek erbabı önünde at üzerindeki bir tezgâhta elinden çıkmış olan bir kaç parça sergileyerek ordunun ihtiyacını karşılamak üzere her yere gitmeye hazır olduklarını göstererek geçit resmi yaparlar. Bütün bu kişilere padişah tarafından ücret ödenir ve her tür vergi ve haracdan muaf tutulurlar.

Üsküdar, İran seferine çıkacak ordunun ilk buluşma noktası

  • 11 Genelde askeri birlikler Aya Yorgi yortusunda toplanırlardı (23 Nisan) ve eger sefer uzamaz ise, Ay (...)

14Ordunun sefere çıkma tarihi yaklaşırken –ki bu genellikle haziran ayında olur.11 Serdar da Üsküdar’a geçmek üzere gayet zengin bir maiyyet eşliğinde İstanbul’dan çıkar. Üsküdar, ilk buluşma noktasıdır. Limanında, Anadolu’da sefer olacaksa binmesi ve boğazı geçmesi için 30 ila 40 kadırga bulunur. Bu buluşma mekânı, güzel ve geniş ve güzel Üsküdar kasabasıyla Kadıköy kasabası arasında yer alır. Burası orduya yaraşır, gerçek bir dinlence noktasıdır. Hem denize yakın hem de zarar verebilecek her hangi bir bataklık bulunmayan kuru ve gayet geniş bir çayırdır ve içinde hem insanlara, hem atlara, develere ve diğer hizmet hayvanlarına yarayacak çeşmeler ve yer yer dereler bulunur.

Türkler, ordugâh kurmayı mükemmelen bilirler

15Serdar bu mevkie gelmeden önce, ordugâhın çadırları ve otağları çoktan kurulmuş ve gerilmiş olur. Hatta kendininki de ilk kurulanlardan olup, Türklerin otağ ve giyimlerinde kullanmayı pek sevdikleri çok çeşitli renkler sayesinde, akla gelebilecek en güzel görüntüyü oluşturur. Türkler, ordugâh kurmayı çok iyi bilirler ve düşmanlarından uzak bir noktada bulunduklarında, οrdugâhlarının zemininde geniş ve dar sokaldarla patikalar oluştururlar. Ancak, düşmana yakın olduklarında, sonra anlatacağım üzere farklı bir yöntem kullanarak ordunun nüvesini oluşturan yeniçerilerin çadırlarının hepsini her zaman ortada, kapıkulu sipahilerininkileri ise onların çevresine kurup, kanatlarda hiç çadır bulundurmazlar.

Padişahın çadırlarının bulunduğu yerler

16Bilmek gerekir ki padişahın, ya da padişah olmayınca serdarın çadır ve otağları, ordunun başlıca ve en büyük nüvesini oluşturan yeniçerilerin bulunduğu mevkiin ortasına kurulur. Ordugâhın kurulduğu mekânın geniş ya da dar oluşuna göre çevresi bir mil ya da daha fazladır. Bu çevre, altı-yedi ayak yüksekliğinde bir duvarı andırır [124a] ve çadırlar gibi envai çeşit renkte kalın pamuklu bezlerden yapılmıştır. Çadırlar iplerle öylesine naharetli bir şekilde bağlıdır ki, ne bir insan ne de bir hayvan, kapıcılar tarafından korunan kapı ve geçişlerden geçmeden giremez.

17Bu etrafı çevrili olan yerde birkaç gösterişli ve zengin otağ bulunur. Bunların bazıları yuvarlak, serdarın divanda her türlü insanı huzura kabul ettiği odalar oluşturan kare ve dikdörtgen şekillerdedir.

Ordu için çok elverişli olan pamuklu çadır bezi ve halatlar

18Bu muhteşem otağların zenginliği anlatmakla bitmez; daha önce de söylediğimiz gibi çadırlar, ıslandığı anda hafıfleyip kuruyabildiğinden bu işe çok elverişli olan pamuklu bezden yapılmıştır. Halatlar da aynı şekilde olup yumuşak ve kolay eğilip bükülen, kenevirden yapılanlar gibi sertleşmeyen, karışmayan ve burulmayan cinstendir. Çadırların tepelerinde yağmura ve diğer olumsuz hava şartlarına dayanmak için iki ayak mesafede ikinci kat bir bez daha vardır. Çadırın dışında da akan yağmur sularını toplamak için birer ayak genişlik ve derinlikte küçül bir hendek vardır; öyle ki içeriye bir damla bile su girmez.

Türklerin gayet zengin çadır ve otağları

19Bu otağlar dışarıdan hayranlık uyandırıyorsa, diyebilirim ki içleri de öyledir, zira kadife, diba, ipek, atlas gibi her tür nakışa uygun kumaşlardan küçük parçalarla çeşitli kıvrımlar, çiçekler, yapraklar, meyvalar ve benzer hoşluklar en iyi şekilde işlenmiştir. Çadırın içerideki zemini tamamen hasır kaplıdır ve üzerine güzel ve nadide halılar serilmiş, onların da üzerinde de vezirin oturması ya da yaslanması için diba, kadife, atlas veya çiçekli ipekliden iri minderler mevcuttur. Paşalar ve önemli kişilerin divan toplantıları için çadırlar vardır. Yemek yedikleri ya da dinlendikleri diğer çadırlar da daha az güzel ve zengin değildir. Bunların içi odalar, bekleme odaları, salonlar, esvaplıklar gibi birkaç bölüme ayrılmıştır. Subayların ve kıymetli atlarının da vardır ve bunlar o kadar iyi düzenlenmiştir ki, en küçüğe kadar herkesin kendi evindeki kadar güzel dairesi bulunur. Ayrıca kir havasında tarif edilemeyen bir hoşluk var. Tek bir bey, paşa ya da önemli kişi yok ki kendi çadırı olmasın, gerçi aynı derecede zengin ve süslü değiller, zira genellikle vezir ve serdarlara padişah bir seferde kullanmış olduğu kendi çadırlarını ihsan eder. Fakat hepsi de görülmeyye değerdir. Sipahilerin, yeniçerilerin çadırlarından yeri geldiğinde söz edeceğiz.

20Serdar burada bir ay ya da beş hafta kalır ve bu süre içinde imparatorlugün işlerini yönetir. Bu arada birliklerin bazıları her yönden buraya yönelirken diğerleri bütün ordunun toplanacağı ve duruma göre bazen İstanbul’dan 15-20 gün mesafede yere yürürler. Orada beylerbeyleri atlılarıyla toplanıp, serdarı beklerler; o ise Üsküdar’daki ikameti esnasında sarayın en önemli kişilerini kabul eder: Paşaları, beyleri, müftüyü, kazaskerleri, defterdarı, hatta elçileri bile. Ben buna birkaç kere müteveffa Efendim Salignac ile birlikte şahit oldum, zira kendisi hem serdarı, hem de o zamanlar büyük dostu Halil Paşa olan Yeniçeri Ağasını görmek için oraya sıkça giderdi. Daha da önemlisi, kendisi gibi büyük bir kumandana yaraşacak şekilde ordunun düzenini merak ettiği için giderdi.

İstanbul’dan sefere gitmek için ayrılan askerlerin çok kötü bir âdeti

21Çadırların toplanıp oradan ayrılma vaktinden üç gün önce yeniçerilerin ve sipahilerin kötü bir alışkanlığı söz konusudur. Karşılaştıkları Hıristiyanlardan, Yahudilerden, Rumlardan ve Ermenilerden, ama özellikle hepsinden çok nefret ettikleri Yahudilerden, zorla para alırlar. Dolayısıyla onlarla olabilecek bu tatsız karşılaşmalardan kaçınmak iyi olur, zira sefere çıktıkları ve son bir yardım rica ettiklerinden başka bahane göstermeye bile ihtiyaç duymazlar.

[Padişahın Tazı Ahırı] [184a] Elçi Beyin Üsküdar’da Padişahın av Maiyyetini Ziyareti

  • 12 Osmanlıcada tazı ile kastedilen avı kovalayan köpekler; zağar ile kastedilen ise bekçi köpeklerdir.

22[Salignac] padişahın irili ufaklı av kuşlarını gördükten sonra, bununla yetinmeyip tazı ve zağarlarını da merak etti.12 Padişah, İstanbul’un karşı yakasında Anadolu’da daha önce bahsi geçen çok büyük bir kasaba olan Üsküdar’da bulunan çok ferah bir sayfıyesinde tazı ve zağarlarını, hatta iri gece nöbet köpeklerini burada tutuyor. Elçi Bey bunları görmek istediğinden tercümanlarını Tazıcıbaşıyla Zağarcıbaşına yollayarak köpekleri görmek ve kendileriyle tanışmak istediğini bildirdi, onlar da aykırı davranmayıp tanışmaktan çok mutlu oldular.

23Böylece Elçi Bey buradaki görevlilerin sözünü aldıktan sonra maiyyetinin büyük kısmıyla oraya gitti. Gayet geniş ve bir çayır kadar yeşil, pırıl pırıl akan derelerin bulunduğu Üsküdar Sarayı’nın geniş duvarının kapısında Tazıcıbaşı ile Zağarcıbaşı tarafından bütün maiyyetiyle birlikte büyük nezaketle karşılandı. Türk tarzı nezaketin el verdiği kadarıyla selamün aleyküm ve aleykümüs’selamdan sonra Elçi Beyi hiç de yabana atılmayacak kadar güzel olan en ilginç yerleri gezdirmeye koyuldular. Özellikle sarayın ikinci duvarın içinde kalan binaları gezdirdiler ki bunlar birkaç bölümdür. Bir kısmı deniz kenarında, yeri geldiğinde uzunca bahsedilecek olan diğer bir kısmı ise içeride her mevsimde yemyeşil olan güzel ve ferah koruların arasında yer almaktadır.

  • 13 Acemioğlan, acemi yeniçeri.

24Oradaki güzel ve hoş yerleri gezdikten sonra Tazıcıbaşı bizi kendi evine götürdü. Yeşillikler içindeki bu ahşap binada elçi sofada ve halılarda oturup dinlendi, kendisine Türklerin geleneksel içecekleri olan kahve ve şerbet ikram edildi. Kısa bir müddet sonra da köpeklerin gayet rahat ettiği biri büyük, birkaç odaya götürüldü. Türkler, at, köpek ve kuşlara çok iyi idare etmeyi biliyorlar, ama onları eğitmeyi değil. Bu büyük oda alçak tavanlı ve iki yanında karşılıklı yerleştirilmiş iki ocak bulunuyor. Κışın burada her zaman hafif bir ateş yakıp havayı ılık tutuyorlar. Duvar boyunca üç ayak genişliğinde ve bir o kadar yükseklikte sofa dedikleri masa ya da banklar var, üzerleri tamamen kalın hasırlar, onların da üzerinde halılar, onların da üzerinde birbirinden üç adım mesafede koyun postları atılmış. [184b] Tazılar genellikle bunların üzerinde üstlerine büyük atlara yapıldığı gibi üstleri iyi bir yünlüden rengârenk ve hoş desenli şeritlerden dokunmuş örtülerle örtülmüş şekilde yatıyor. Köpekler beraber olmasın ya da birbirlerine saldırmasın diye yerlerinin iki ayak üstünde bulunan büyük bir kancaya tutturulmuş zincirlerle bağlılar. Bütün gün orada duruyorlar; sadece sabah ve akşam birer kere Acemioğlanlar13 gelerek onları gezmeye ve boşalmaya götürüyorlar, küçük fırçalarla tüylerini fırçalayarak kirlerini gayet iyi yıkıyorlar, sonra da çıplak elleriyle sıvazlıyorlar. Köpekler böylece tertemiz ve pırıl pırıl olduktan sonra tekrar örterek yerlerine geri getiriyorlar. Her birinin yerinin önünde sabah akşam değiştirilen suyla dolu kücük bir tekne bulunuyor. Onlara kuru ekmek veriliyor, ama bu iyi cins bir buğdaydan yapılmış oluyor. Hastalanırlarsa çorba ve etle besleniyorlar ve hastalıklarını diğerlerine bulaştırmamaları için başka bir yere konuyorlar.

25Altmıştan fazlasını gördüğümüz bu tazı cinsinin güzelliği dillere destandır. Bunların tabii olarak ipek gibi uzun tüylerle çevrili uzun kulakları, bir parmak uzunluğunda tüylerle alacalı kuyrukları ve aynı şekildeki dirsek ve dizleri var. Avlanmalarından bahsedildiğinde söyleneceği üzere avları ortaya çıkaranları var. Yavru tazılar serbestçe besleniyor; tüyleri büyük özenle fınçalanıyor ve temizleniyor.

Zağarların mekânı

26Tazıları gördükten sonra Zağarcıbaşı bizi zağar denilen köpekleri görmeye götürdü. Duvarla çevrili, geniş, çimle kaplı bir alanda istedikleri gibi dolaşıyorlar, zira bağlı değiller. Bunlar da Acemioğlanlar tarafından fırçalanıp temizleniyor. Bu yerde birçok küçük kulübeler nevcut, hepsinde bir buçuk ayak yükseklikte sofalar ve bunların üzerlerinde de daima temizlenen ve iyi beslenmiş olan köpeklerin yattıkları yünlü koyun postları bulunuyor.

  • 14 Türkçede çakır akdoğan tepeli şahin, şahin ise göçebe şahin için kullanılır.
  • 15 Julien Bordier aynı eser, y. 183a: Efendim Salignac, savaş oteşi yandığında savaşın, barış zeytin d (...)

27Bütün bunları gördükten sonra Elçi Bey Tazıcıbaşı ve Zağarcıbaşına teşekkür etti, Acemioğlanlara para dağıttı ve karşılıklı binlerce teşekkürden sonra Galata’ya döndüğünde, dostları Çakırcıbaşı ve Şahincibaşı’nın14 yardımıyla kendi at, köpek ve kuş takımını eğitmeye karar verdi. İkisi ona iki av kuşu, bir tazı ve Fransa’dan getirttiği cins köpekleri15 eğitmeleri için iki ya da üç yaşlı zağar verdiler.

Üsküdar Sarayı

Sieur Du Loir’ın Yolculukları (...),
Paris, François Clouzier, 1654.

  • 16 İmparatorluğun bahçelerini korumakla görevli yeniçeri.
  • 17 İmparatorluk sarayının Enderûn ile dış suru arasındaki bölümü olan Birûn’u korumakla görevli asker.

28[s. 69] Üsküdar Sarayı sadece Bostancılar16 ve onlara komuta eden bir Baltacı17 tarafından korunuyor. Saray, Acem tarzında yaprak desenleriyle bezeli ahşap bölmelere ayrılmış bağımsız köşklerden oluşuyor. Duvarlar iç tarafta kumaş yerine çinilerle kaplı. Diğerlerinden daha güzel olan bir dairede duvarlar yerden tavana kadar büyük aynalarla kaplı ve burada kıymetli taşlarla süslü bir şamdan bulunuyor. Bu odada bize Sultan Murad’ın mızrak ve oklan için hedef olarak kullandığı yarım parmak kalınlığındaki demir parçalarını gösterdiler. Kendisi öyle güçlü ve ustaydı ki, bunları yer yer neredeyse delmişti. Bahçede binası pek görkemli bir köşk var ve sadece padişahın yaz eğlencelerinde [70] kullanılıyor. Ortadaki havuz ve etrafındaki su olukları sıcakların verdiği rahatsızlığı hoş bir şekilde azaltıyor. Size bir sarayı tasvir ettiğime göre Türklerin evlerini ihtiyaçlarına uygun olarak nasıl döşedikleri hakkında bir fikir vermek için mobilyalardan da söz etmem her halde yerinde olur: Yer bir taban halısıyla kaplı, pencerelerin kenarında sofa dedikleri, yer halısından daha zengin bir başka halıyla kaplı sahne gibi bir yükselti bulunuyor. Bu sofa boyunca iki üç ayak genişliğinde ve diğerlerinden de daha kıymetli halılarla örtülü ufak minderler var. Türkler bu halılar üzerinde Fransa’da terzilerin bacaklarını kavuşturarak çalışmalarına benzer şekilde bağdaş kurarak oturuyor ve sırtlarını duvara, mevsime uygun olarak kadife, ipek veya başka kumaşlarla kaplı büyük minderlere yaslıyorlar.

  • 18 Yazarın “uyku” anlamına geldiğini söylediği h ̓âb kelimesi aslında Farsçadır. Gerçi Alcôve kelimesi (...)

29Yataklarından bazılarını bizim Chartreux keşişlerinin yaptığı gibi gerçek anlamda bir yüklük olan dolaplara kaldırıyorlar. Bunlara [Fransızcada] “alcove” deniyor ve bu kelimenin kökeni Arapçada uyumak anlamına gelen “el Khaub”dan geliyor.18 Yatmakta kullandıkları döşekleri sofaların üzerine yayıyor ve üstüne bizimkine benzer nevresim geçirilmiş yorganlar koyuyorlar.

30[71] Üsküdar Sarayı’nın İstanbul sarayından sonra en büyüklerinden biri olmasına rağmen o kadar az daire var ki, padişahın sayfiyeye giderken şatafatlı bir hayat sürmediğini ve yanında çok fazla kadın getirmediğini anlamak kolaydır. Bana kadınları ayrılmış tek bir oda gösterdiler ki, görevde olmayanların bunu kullanmaları için Fransa’da içoğlanları ve uşaklar gibi bir arada karma karışık bir şekilde uyuyor olmaları gerekir. Kadınlara ayrılmış bölmelerin birinden diğerine pancurlarla kapalı koridorlardan geçilerek gidiliyor. Bu sayede kendileri görünmeden odada kimin olduğunu görebiliyorlar.

31Bahçelerin süsü evlerin içine uymuyor. Burada şekilli çiçek yatakları yok ve bahçede çiçek yerine mutfakta kullanılan bitkiler ekiliyor. Ne bitkiden çitler, ne de bodur ağaç görmek mümkün. Görülen tek ağaç türü selvi ve çamdır ve bunlardan ο kadar çok var ki, zaten avlusu olmayan ev pek az olduğu gibi, bu ağaçlardan bulunmayan avlu adeta yok gibi. Üsküdar Sarayı’nın bahçesinde ilginç pek bir şeye rastlamadım; dikkati çeken tek şey, üstü örtülü geçitler; bunlar Fransa’daki “boule” oynanan halka açık parklara benziyor; bana bunların saray kadınları için yapıldığını söylediler. Kadınların görülmesinden öyle korkuyorlar ki dizilmiş haldeki bostancılar kadınları iki taraftan da gizlemek için parlak kırmızı renkli uzun çarşafları gerili tutarken [72], haremağaları da bu bostancıların onları seyretmek için çarşaflarda delik açmaları ihtimaline karşı onları göz hapsinde tutuyor. Eger bir erkek bahçede bulunduğu sırada karşısına ansızın bir kadın çıkarsa derhal kendini yüzüstü yere atması ve eğer onu kaybetmek istemiyorsa başını hiçbir şekilde ondan yana çevirmemesi gerekir.

Bir Antoloji Denemesi

Pierre Jacques Gassot

Jacques Gassot’nun Venedik’ten İstanbul’a yaptığı seyahat (...) [Le discours du voyage de Venise à Constantinople (...) par maistre Jaques Gassot (...)], Paris, Antoine le Clerc, 1550, y.° 16a.

32Mayısın ikinci günü [1548] İstanbul’a doğru yola çıktık; Boğaz’dan geçtik; bugün Anadolu (Natolia) denen Küçük Asya’ya girdik. Üsküdar’a yerleştik. Çadırlarımız limanın yakınlarında güzel bir yere kuruldu. Eskiden Kalkedonya denen bu yerden padişahın sarayının tamamı, bütün İstanbul kenti ve Batıya doğru yönelen kanal rahatlıkla gözüküyor.

Jean Chesneau

Kralın Osmanlı topraklarına elçisi d’Aramon’un kâtiplerinden asilzade Jean Chesneau tarafından yazılmış seyahati [Le voyage de Monsieur d’Aramon, Ambassadeur pour le Roy en Levant, escript par noble homme Jean Chesneau, l’un des secrétaires dudict seigneur ambassadeur], yayınlayan ve notlayan M. Ch. Schefer, Paris, Ernest Leroux, 1887, s. 38, 59-60.

331548 yılı Mayıs ayının ikinci günü, İstanbul’dan yola çıktık, Boğaz’dan geçtik, bugün artık Anadolu (Natolia) denen Küçük Asya’ya girdik. Üsküdar’a yerleştik. Çadırlarımızı, limanın yakınlarında, eskiden ismi Kalkedonya olan güzel yere gerdik. Burada dört gün kaldık ve böylesi bir yolculuk için gereken tüm erzakımızı temin ettik. (...)

34Padişah, yeniden İran şahina savaş açmaya hazırlanıyordu ve bunun için de askerlerini toplayıp, 3 Eylül 1553 günü İstanbul’dan ayrıldı; boğazı aştı; Türkler tarafından yeniden inşa edilmiş ve genişletilmiş güzel ve geniş bir köy olan Üsküdar’ın tepelerinden Küçük Asya’ya girdi. Çadırları buraya, Kadıköy yakınlarına kurulmuştu. Burada üç-dört gün kadar kalarak bütün ordusunun geçmesini bekledi.

Pierre Belon

Yabancı ülkelerle ilgili bazı ilginç ve unutulmaz gözlemler [Observations de plusieurs singularitez, & choses memorables de divers pays estranges], Paris, 1555, s. 358-359.

35Türkiye’deki tazılar, bizimkiler kadar heybetli değildir; cüsseleri bizim kırma dediğimiz köpekler kadardır; tüylü kuyrukları, Girit tazıları gibi düşük kulakları vardır ve bizim de yaptığımız gibi tasmayla dolaştırılırlar. Keklik avında kullandıkları İspanyol tipi köpekleri de vardır.

André Thevet

Doğu’nun Kozmografyası. [Cosmographie du Levant. Édition critique, Franck Lestringant (ed.)], Cenevre, Droz, 1985, s. 78.

36(Kadıköy hakkında): Padişah, dinlenme amaçlı olarak burayı ziyaret eder. İstanbul’un bu kadar yakınındaki bu semtin havası son derece ılımandır ve buranın çevresinde güzel bahçeler ile çok leziz sular da bulunur.

Philippe du Fresne-Canaye

Philippe du Fresne-Canaye’ın Doğu Seyahatı [Le Voyage du Levant de Philippe du Fresne-Canaye], M. H. Hauser tarafından yayımlanıp, not eklenmiştir, Paris, 1897, s. 90.

37Ardından Üsküdar’a geçtik. Burası padişahın en muhteşem ve şehvetli sarayları bulunan büyük bir şehirdir ve padişah her gün üç-dört kayıkla buraya geçip hoşça vakit geçirir. Buradaki tüm bahçelerde köpekler, atlar ve avcı kuşlar bulunur. Tazılara çok büyük bir özenle bakılır. Her biri bir zincire bağlıdır ve altında beyaz [bir örtü] vardır. Hepsinin uzun ve tüylü kulakları, çoğunun da kuyruğu ve ayakları boyanmıştır ve bu onlara çok hoş bir görünüm kazandırır.

Salomon Schweiger

Reyβbeschreihung auβ Teutschland nach Constantinopel u. Jerusalem (...), Nuremberg, Christoff Lochner, 1639, s. 135, 136.
Von dem Markflecken Scutari (...).

38Üsküdar, Anadolu yakasında, padişah sarayının karşısına denk gelen yerde kurulmuş gayet geniş ve iyi düzenlenmiş bir alışveriş yeridir. Bir zamanlar burası önemli bir sanayi ve ticaret kentiydi ve “Khrysopolis” –“Altın Şehir”– adı ile bilinirdi. (...) Günümüzde büyük ve güzel bir pazardır ve adı da Üsküdar’dır (...)

39Burası, soylu atların satıldığı bir pazar yeri olmakla ün salmıştır. İran, Ermenistan, Karaman ve Arabistan’dan getirilen iyi cins atlar burada pazarlanır ve Türkler de bu dayanıklı, güçlü ve iyi koşan atlara çok değer verirler. En ucuz at 100 dükaya satılır, nitelikleri yüksek olan atlar ise üç yüz, dört yüz, hatta beş yüz dükaya alıcı bulur. (...)

40Üsküdar ve Kadıköy arasında padişahın güzel bir sayfiye bahçesi var. Ayrıca Üsküdar’ın ilerisinde, Karadeniz sahilinde de bir bahçe bulunuyor. (...)

41Üsküdar’da tutsak Hıristiyanların barındırıldığı bir bina var, burası padişahın annesine aittir. Valide Sultan aynı yerde kendisi için de bir konut ve güzel bir cami yaptırmıştır.

Carlier de Pinon

Doğuya Seyahat [Voyage en Orient, E. Blochet’ın tarih ve coğrafyayla ilgili notlarıyla], Paris, Ernest Leroux, 1920, s. 90.

42Anadolu’da, yani Küçük Asya’nın kıyısında, İstanbul’daki sarayın tam karşısında Üsküdar adı verilen, Rumların ve Türklerin yaşadığı bir kasaba vardır. Burası çok güzel bir yer olduğu için pekçok Türk beylerinin burada sayfiye evleri ve bahçeleri bulunmaktadır. Halen tahtta olan Sultan Murad’ın kadını burada güzel bir cami yaptırmıştır. [91] Burada Anadolu’dan getirilen Türk atlarının satılması bir âdet haline gelmiştir.

Jean Palerne

İskenderiye’den İstanbul’a. Osmanlı İmparatorluğu’nda bir seyahat. 1581–1583 [D’Alexandrie à Istanbul. Pérégrinations dans l’Empire ottoman. 1581–1583]
Yvelise Bernard tarafından giriş ve not bölümleri yazılmıştır
Paris, L’Harmattan, 1991, s. 272, 273.

43Padişah sık sık burada her tür ağacın ve muhteşem yolların bulunduğu güzel bir bahçede gezintiye çıkar. Bahçelerin kumandanı konumunda olan Bostancıbaşı’nın sorumluluğu altındaki bu bahçenin ve padişahın bütün diğer bahçelerinin meyvaları özenle toplanıp satılır ve buradan elde edilen para, sadece barış zamanında, yiyecek harcamalarını karşılamak üzere kullanılır, zira insanın adil bir şekilde hayatını idame ettirebileceği ve bundan daha haklı herhangi bir kazanç ve gelir olmadığı düşünülür; o yüzden de bu bahçelerin bakımına özen gösterir (...)

44Köye gelince burada her milletten insan yaşamaktadır; zira İstanbul’dan Asya’ya ya da Asya’dan Avrupa’ya giden herkes buradan geçer; ayrıca karadan Haleb’e, Şam’a giden bütün kervanların buluşma yeri de burasıdır. Bu nedenle padişahın annesi, Valide Sultan, burada cami ile birlikte bir kervansaray yaptırmıştır ve bu benim Doğu’da gördüklerim arasında en büyük ve görkemlilerinden biridir. Valide Sultan hem camiin bakımı hem de buradan geçen milleti ne olursa olsun herkesin ve atlarının üç gün süreyle ihtiyaçlarının karşılanması için büyük gelirler vakfetmiştir.

45Burada herbirinde iki yüz kadar atın kalabileceği iki büyük ahır vardır; güzel avlusunun ortasındaki mermer havuzun etrafında birbirinden ayrılmış iki yüz küçük bölme bulunan dört güzel bina yer almaktadır. Sütun ve kemerlerin taşıdığı güzel revakları, arkasında ise iki bina daha vardır ve onun arkasındaki tepede de tümüyle mermerden yapılmış cami bulunmaktadır. Güzel avlusu, imamların yaşadıkları odaları, hamamları ve kurşunla kaplı kubbesiyle cami o kadar iyi düzenlenmiştir ki, bu kervansarayda kadınlar ve yoksullar da dahil bütün yolculara hizmetin en iyisi verilmektedir (...)

46Burası bahçeleri yönünden de pek hoştur, tıpkı Boğaz kıyılarında olduğu gibi burada da çok sayıda güzel selviler ve başka ağaçlar bulunmaktadır. O kadar ki, herkes burada bir ev yapma hevesine kapılmış ve kıyı boyunca Karadeniz’e kadar büyük bahçeleri olan sayfiye evleri, yalılar inşa edilmiştir.

François de Pavie

Forquevauls senyörü François de Pavie’nin 1585’te Türklerin topraklarına ve çeşitli Avrupa ülkelerine yaptığı seyahatın raporu [Relations de François de Pavie, seigneur de Forquevauls, d’un sien voyagefait en l’an 1585 aux terres du Turc & aux divers lieux de l’Europe], elyazması, Paris, Fransa Ulusal Kütüphanesi, yeni Fransız belgeleri, n° 6277, y. 192b-193a.

  • 19 Ferhâd Paşa (?-1595), iki kez, Doğu ordusunun serdarı olarak atanmıştır: 1582 yılında ve 1586 yılın (...)
  • 20 Kılıç Alî Paşa (1500’e doğru-1587), 1571’den ölümüne dek kapudan-ı derya olarak göreν yapmıştır.

47Burada padişahın İran’a yollayacağı ordunun başına Ferhat Paşa’yı19 getirdiğinde yapılan töreni de gördüm. Kendisine limana kadar pek çok atlı ve piyade ihtişamlı bir törenle refakat etti ve orada onları Boğaz’ı geçerek ordunun ordugâhının kurulduğu Üsküdar’a geçirecek olan kadırgalara binmek üzere donanma komutanı Κılıç Ali Paşa20 karşıladı.

48Bugün Üsküdar olarak adlandırılan yer, eskiden Megaralıların kurmuş olduğu Kalkedon adında büyük bir kenti idi. Bugün önemini çok kaybetmiş olan bu şehir, Anadolu yakasında denize inen bir vadi üzerine kurulmuştur; İstanbul ile arasında iki mil kadar olan Boğaz vardır. Burada, padişahın annesi Valide Sultan, büyük paralar vakfedilmiş güzel bir cami yaptırmıştır.

John Sanderson

John Sanderson’un Doğu’daki Seyahatları 1584-1602 [The Travels of John Sanderson in the Levant, 1584-1602 (...)], (der.), Sir William Foster, Londra, Hakluyt Society, 1931, s. 38.

49O sırada gördüğüm hayvanlar arasında üç fil vardı. Ayrıca padişahın köpekleri ve onlara bakma tarzları görülmeye değer; zira herbirinin sanki koca bir at gibi birkaç bakıcısı vardır ve üzerlerinde altın, mor, kırmızı renklerde kumaşlardan yapılmış örtüler vardır. Kaldıkları yer ise, Anadolu’da, Karadeniz’den dört mil kadar uzaklıktadır ve son derece temizdir.

Reinhold Lubenau

Beschreibung der Reisen des Reinhold Lubenau, herausgegeben von W. Sahm, I, Mitteilungen aus der Stadtbibliothek zu Königsberg i. Pr., Königsberg, Ferd. Beyers Buchhandlung, 1914, s. 223-224.

50Üsküdar’ın ötesindeki dağda Türk hükümdarının İran’a karşı sefere çıktığı zaman karargâh kurduğu yer görülür. Türk hükümdarının İran ile savaşmak üzere gönderdiği ordular da İstanbul’dan hareket edip denizi aşarak bir mil kadar mesafede bulunan Üsküdar’a gelirler ve oradan itibaren karadan yola devam ederler. Üsküdar’da dolaşmak, orada çok sayıda bulunan askerlerden dolayı hiç güvenli değildir. Özellikle de yurt dışından gelen Hıristiyanlar, o yöreyi gezip görmek için karşı tarafa geçtiklerinde, kaçırıldıkları ve esir olarak satıldıkları sık rastlanan olaylardandır. (...)

Bibliographie

Çeviri: Ümit Sevgi Topuz

Giovan Francesco ALCAROTTI, Del Viaggio di Terra Santa (...), Novare, 1596, s. 215.

Anonim, Description de la ville de Constantinople et autres lieux sujets au Grand Turc avec une singulière description des officiers de son sérail (…), elyazması, Fransa Ulusal Kütüphanesi, FF 6121, f.. 2-18.

Hans Jacob BREUNING, Orientalisches Reyss des Edlen und Besten Hans Jacob Breuning von und zu Buochenbach (...), Strazburg, 1612.

Augier Ghislain de BUSBECQ, Ambassades et voyages en Turquie et Amasie de Mr. Busbequius (…), Paris, 1646.

Augier Ghislain de BUSBECQ, Itinera Constantinopolitanum et Amasianum ab Augero Gislenio Busbecquio (...), Anvers, Christophe Plantinus, 1582.

Hans DERNSCHWAM, Hans Dernschwam’s Tagebuch einer Reise nach Konstantinopel und Kleinasien (1553/55) nach der Urschrift im Fugger-Archiv herausgegeben und erläutert von Franz Babinger, Studien zur Fugger-Geschichte herausgegeben von Jacob Strider, Siebentes Heft, Munich-Leipzig, Duncker ve Humblot, 1923.

Ekrem KÂMİL, “Hicri onuncu, miladi onaltıncı asırda yurdumuzu dolaşan Arab seyyahlarından Gazzi-Mekki seyahatnamesi”, Edebiyat Fakültesi Tarih Semineri Dergisi, İstanbul, 1937.

Costantino GARZONI, “Relazione dell’Impero Ottomano del Senatore Costantino Garzoni stato all’Ambasciera di Costantinopoli nel 1573”, Eugenio Alberi, Relazioni degli Ambasciatori Veneti al Senato (...) içinde, Seri 3, c. 1, Floransa, 1840, f.. 207.

Diego GALAN, Cautiverio y trabajos de Diego Galan, natural de Consuegra y vecino de Toledo, 1589 a 1600, Madrid, 1913.

Pierre GILLES, P. Gylli de Constantinopoleos Topographia, Leyden, Elzevir, 1632.

Bertrandon de LA BROQUIÈRE, Le Voyage d’Outremer de Bertrandon de La Broquière, premier écuyer tranchant et conseiller de Philippe le Bon, duc de Bourgogne, publié et annoté par Charles Schefer, aris, 1892, s. 140.

Pierre LESCALOPIER, Voyage fait par moy, Pierre Lescalopier l’an 1574 a Venise, a Constantinople par mer jusques a Raguse et le reste par terre et le retour par Thrace, Bulgarie, Walach, Transylvanie ou Dace, Hongrie, Allemagne, Friul & Marche Trevisane jusques a Venise, elyazması, Montpellier Üniversitesi Tıp Fakültesi Kütüphanesi, n° H 385, s. 37.

Nicolas de NICOLAŸ, Les navigations, pérégrinations et voyages faits en Turquie (...), Anvers, G. Silvius, 1576.

Marcantonio PIGAFETTA, Itinerario di Marc’Antonio Pigafetta gentil’huomo vicentino, Londres, 1585, s. 118.

Guillaume POSTEL, De la République des Turcs (...), Poitiers, Enguilbert Marnef, 1560.

Ludwig von RAUTER, in Reinhold Röhricht et Heinrich Meisner, Deutsche Pilgerreisen nach dem Heilige Lande, Berlin, 1880.

Notes

1 Kendisi, o dönemde Charles-Emmanuel de Savoie Nemours’un (1567-1595) hizmetinde bulunduğunu belirtir. Nemours, 1585 yılından itibaren Nemours dükü olur. Aynı zamanda Henri de Guise ve Charles de Mayenne’in üvey kardeşidir. Ote yandan, Salignac’tan herhangi bir şekilde maaş almamaktadır. Bu da, zengin bir aileden geldiğini veya ismini anmadığı ama ona gelir sağlayan birkaç ek işi daha olduğunu göstermektedir.

2 Moskova Devlet Üniversitesi’nden birkaç meslekdaşımla birlikte metnin bu bölümünün baskısını hazırlıyoruz.

3 Les voyageurs dans l’Empire ottoman (xive-xvie siècles). Bibliographie, itinéraires et inventaire des lieux habités, (Osmanlı İmparatorluğu’nda 14-16.yüzyıllar arasında yaşamış gezginler: Kaynakça, Rotalar ve Yaşanan Bölgelerin Envanteri), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Seri VII, n° 117, Ankara, 1991.

4 Mehmet Nermi Haskan’ın Yüzyıllar Boyunca Üsküdar (III, s. 1370) kapsamında sunduğu krokiye göre.

5 Bkz. Joseph de Hammer, Histoire de l’Empire Ottoman depuis son origine jusqu’à nos jours, (Başlangıcından Günümüze Dek Osmanlı İmparatorluğu Tarihi), VIII, s. 183 ve d.

6 Le Sérail des empereurs turcs. Relation manuscrite du sieur de La Croix à la fin du règne de Mehmed IV., (der.) Corinne Thépaut-Cabasset, Paris, CTHS Yayınları, 2007, s. 197-198: “Tazılara günde iki adet ekmek verilirdi; haftada bir kez de keçi eti yerlerdi. Güzellikte dünyada eşi benzeri olmayan köpeklerdi bunlar. Hele Kıbrıs’ta bulunanların kulakları ve kuyrukları, İspanyol tazıları gibi alacalı olup iyi av takip ettikleri izlenimini verirlerdi. Türkler, av hayvanlarının bakımını büyük bir titizlikle üstlenir, onları sabah akşam dışarı çıkarırlar. Tüylerini korumak için de sürekli üzerlerini örterler. Eger onları bir yarışmaya sokmak isterlerse, üç gün boyunca çiğ yumurtanın sarısıyla beslerler. (...) Padişahın köpeklerinin tümünün üstü örtülüdür; ama padişah bir yere görkemli bir giriş yaparken ve bu hayvanlar da söz konusu törene katılmış ise, üzerlerine altın yaldızlı, şatafatlı giysiler, altın ve gümüşle işlenmiş tulumlar giydirilirdi. Hayvanların av sırasında gösterdikleri üstün başarıların samur kürklerle, değerli taşlarla süslü kamalarla ödüllendirildiği söylenir. Ama, anladığım kadarıyla aslında ödül, o av hayvanını yetiştiren kişiye verilmektedir.”

7 Evliya Çelebi’nin Üsküdar hakkında 1640’lı yıllarda yaptığı betimlemede, bu saraydan söz edilmez. Bkz. Orhan Şaik Gökyay (ed.), Evliyâ Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî. Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu – Dizini, I, Istanbul, Yapı Kredi Yayınları, 1996, s. 201-205. Öte yandan, Avrupa ikonografyasının incelenmesi de, insanı hayalkırıklığına uğratmaktadır. Bu kaynaklardan sadece, Nicolas du Fer’in 1696 yılında yaptığı “Konstantinopolis Manzarası”nı koruduk. Burada, “Üsküdar’daki saray” ve surları betimlenir. Onu, “Üsküdar” semtinin kuzeyinden ayıran devasa çorak arazi, büyük olasılıkla, daha önce sözünü ettiğimiz askeri üsse karşılık gelmektedir. Bununla birlikte, saraya ait betimlemenin kurgusal olduğu görülmektedir. Tıpkı, Topkapı Sarayı, Ayasofya veya Tophane’deki top döküm tesisleri gibi çok bilinen yapılarda olduğu gibi...

8 Bordier, dönüşlü fiili hep çoğul halde kullanıyor.

9 Metinde bir boşluk var. Normal şartlarda, Avrupa’ya bir sefere çıkılacağı zaman, İpsala bölgesinde, Meriç nehrinin ağzındaki ovada toplanılırdı. İstanbul’dan gelen birlikler, burada, Anadolu üzerinden Çanakkale’yi geçerek gelen birliklerle buluşurdu.

10 Doğru adlandırma “ordu pazarı” olmalıdır.

11 Genelde askeri birlikler Aya Yorgi yortusunda toplanırlardı (23 Nisan) ve eger sefer uzamaz ise, Aya Dimitrios’ta terhis edilirlerdi (23 Ekim). Dolayısıyla, Üsküdar’daki ordugâhta bir aydan uzun süre kalırlardı.

12 Osmanlıcada tazı ile kastedilen avı kovalayan köpekler; zağar ile kastedilen ise bekçi köpeklerdir.

13 Acemioğlan, acemi yeniçeri.

14 Türkçede çakır akdoğan tepeli şahin, şahin ise göçebe şahin için kullanılır.

15 Julien Bordier aynı eser, y. 183a: Efendim Salignac, savaş oteşi yandığında savaşın, barış zeytin dalını yeşerttiği zaman ise avın erdemli hareketlerine tabii olarak en çok adınmış olan Fransa asilzadelerinden biri olarak, İstanbul elçiliği göreviyle Paris’ten ayrılırken arabamıza biri erkek, biri dişi o zamanın en iyi cins av köpeğini almamızı istedi çünki soylarını sürdürmek istiyordu ve elçiliğe ulaşmamızdan bir süre sonra bu gerçekleşti. Zira Türklerden köpek almak çok zor iştir (...)

16 İmparatorluğun bahçelerini korumakla görevli yeniçeri.

17 İmparatorluk sarayının Enderûn ile dış suru arasındaki bölümü olan Birûn’u korumakla görevli asker.

18 Yazarın “uyku” anlamına geldiğini söylediği h ̓âb kelimesi aslında Farsçadır. Gerçi Alcôve kelimesinin Arapça’dan geldiği doğrudur, ama kökeni al-qubba, yani “kubbe” kelimesidir.

19 Ferhâd Paşa (?-1595), iki kez, Doğu ordusunun serdarı olarak atanmıştır: 1582 yılında ve 1586 yılında. İki kez de veziriazamlık görevi yapmıştır.

20 Kılıç Alî Paşa (1500’e doğru-1587), 1571’den ölümüne dek kapudan-ı derya olarak göreν yapmıştır.

Table des illustrations

Légende Resim 1. İstanbul manzarası (Nicolas De Fer, 1696)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1921/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 122k

© Institut français d’études anatoliennes, 2012

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr