Version classiqueVersion mobile

Bir allame-i cihan

 | 
Edhem Eldem
, 
Aksel Tibet
, 
Ersu Pekin
, 
et al.

1. cilt

Alay köşkü yakınlarında Bâbıâli’nin oluşumu ve Süleymaniye’de bir Sadrazam Sarayı

Tülay Artan

Texte intégral

  • 1 Bu makalenin ilk versiyonu, “The Making of the Sublime Porte near the Alay Köşkü and a Tour of a Gr (...)
  • 2 Kuvvetli sadrazamlar iş başında oldukları sırada devlet işlerinin “Paşa Kapısı” na intikâli: Mehmed (...)

1Tarihçiler uzun süredir Bâb-ı Âli (Bâb-ı Âsafî, Sadrazam Kapısı veya Paşa Kapısı) olarak bilinen sadaret dâiresinin Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın sadrazamlığı sırasında (Mayıs 1718 – Eylül 1730) şekillendiğini kabul etmekteler. İlk olarak İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı adlı kitabının ilgili bölümünde (1948), hemen ardından da Tayyip Gökbilgin İslam Ansiklopedisi için kaleme aldığı “Bâbıâlî” maddesinde (1949), İbrahim’in, devlet yönetiminin en üst makamı olan sadaret dâiresini yeniden düzenlediğini; bunu, Divân-ı Hümâyûn’u tamamen kendi denetimine alıp, mekân olarak da kendi sarayına taşıyarak gerçekleştirdiğini savunmuşlardı.1 Bu bağlamda İbrahim Paşa’nın yönetime “kendi adamlarını” (yani kapı/hane halkından ve ailesinden kimseleri) yerleştirmesi usulünün de başını çektiği vurgulanmıştır. 1960 yılında Jean Deny, büyük ölçüde Uzunçarşılı ile Gökbilgin’den hareketle, ama Mehmed Süreyya’nım Sicill-i Osmanî’deki 1897 tarihli makalesine de atıfta bulunarak kaleme aldığı Encyclopedia of Islam maddesinde, “aynı zamanda sadrazamın özel ikametgâhı olan ve önceleri gezginci bir nitelik taşıyan ([bir saraydan diğerine] kolayca nakledilebilmesi öngörülen) Kapı’nın, yarı-özel bir mekân olma özelliğini zamanla yitirdiğini ve Pasarofça Antlaşması’ndan sonra, Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın kayınpederi III. Ahmed ile birlikte Edirne’den İstanbul’a döndüğü 1718 tarihinden itibaren, artık resmiyet kazanacak [Bâbıâlî] adıyla tesis edildiği” görüşünü tekrarlamıştır.2

  • 3 Metin Kunt, “Dervish Mehmed Pasha, Vezir and Entrepreneur: A Study in Ottoman Political-Economic Th (...)
  • 4 Uzunçarşılı’nın kullandığı ifade, “karşı sırasında” dır; Hammer’in Histoire de l’empire ottoman adl (...)

2Kalıcı bir sadaret dâiresinin ne zaman ve nasıl ortaya çıktığına dair, aynı derecede yetkin bir başka açıklama tarzı daha mevcuttur ve Derviş Mehmed Paşa’nın 17. yüzyıl ortalarındaki sadaret dönemi (Mart 1653 – Kasım 1654) ile ilişkilidir.3 Nitekim, Uzunçarşılı da, sadrazam sarayı ve hane halkı konusunda daha önce zikrettiğimiz değerlendirmeleri çerçevesinde, (Kasım 1616 – Ocak 1619 ile Aralık 1626 – Nisan 1628 olmak üzere iki dönem sadaret görevini üstlenen) Halil Paşa’nın eski sarayının 1654’de Derviş Mehmed’in kendi parasıyla yenilendiğini ve sadrazamlar için artık geçici olmayacak bir ikametgâh-makam külliyesine dönüştürüldüğünü ileri sürmüştür.4 Bu sarayın Alay Köşkü’nün “karşısında”, sonradan Kum Meydanı adını alan yerde olduğu söylenir.

  • 5 İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı (Ankara, 1988 [1948]), s. 250. Öt (...)
  • 6 Κöprülü Mehmed zamanında yapılan düzenlemelere ilişkin ikinci kaynaklar buraya aktarılamayacak kada (...)

3Gene Uzunçarşılı, Köprülü Mehmed Paşa’nın (Eylül 1655 – Ekim 1661), sadaret mührünü aldıktan sonra Alay Κöşkü karşısıda (öninde) ve (sonradan yıkılan) Soğukçeşme Kapısı yakınlarında (kurbinde) diye tarif edilen aynı mîrî saraya taşındığına işaret etmektedir.5 Bu ifade, hem Derviş Mehmed Paşa’nın kalıcı bir sadaret dâiresi inşasındaki rolünü, hem de sadrazamın ikametgâh-makamı ile hane halkının siyasi arenada (yeniden) ağırlık kazanmasının Köprülü Mehmed Paşa zamanında gerçekleştiği yolunda bir üçüncü görüşü destekleyecektir.6 Gerek sultanların altından geçen tören alaylarını seyretmek için yerleştikleri fevkânî Alay Κöşkü, gerekse hemen yakınındaki Soğukçeşme Kapısı, Topkapı Sarayı’nın kara surları (sur-ı sultanî) üzerinde yer alıyordu.

Bazı Historiyografik Sorunlar

  • 7 Abdurrahman Şeref, “Βâbıâli Harikleri”, Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası II (1327), s. 447-450; Mus (...)
  • 8 Sedat Hakkı Eldem, Yerebatan Sarnıcı üzerindeki taş depoyu sadrazam Şehid Ali Paşa’yla (Nisan 1713 (...)

4İlk bakışta bu saptamalarda işaret edilen tarihler ve kişiler, şüphesiz söz konusu ansiklopedik makalelere de güvenilirlik kazandırmaktadır. Oysa, sadece sadrazam kapısının (hane halkının) padişahınkinden ayrılma zamanı (daha doğrusu, süreci) değil, sadrazam saray(lar)ının 1654’ten önceki ve sonraki yer(ler)i de bugün belirsizliğini korumaktadır. Bu durum bir ölçüde sadrazamlara tahsis edilen saraylar konusunda yazan çağdaş tarihçilerin değerlendirmelerini sık sık 17. ve 18. yüzyıl vakanüvislerine, özellikle Nâ‘imâ, Fındıklılı Mehmed ya da Râşid’e dayandırmalarından kaynaklanmaktadır. Problem şu ki, sözü edilen saraylar mîrî saraylardı ve yüksek devlet ricâli arasında sürekli el değiştiriyorlardı. Bu nedenle vakanüvisler söz konusu sarayları ne gerçekçi olarak tasvir etmeye, ne de bulundukları yeri kesin olarak tarife fazla dikkat ve özen göstermemişlerdi. Dahası, genellikle Topkapı Sarayı ile Ayasofya/Hippodrom bölgesinde, Divânyolu üzerinde ve Süleymaniye çevresinde yer alan bu görkemli ahşap yapılar sık sık, şehrin büyük bölümünü silip süpüren korkunç yangınlarla yok olup gidiyor; yerlerinde inşa edilen yeni saraylar ise genellikle o sırada yükselmekte olan başka devlet görevlilerine tahsis ediliyor ve artık yeni sahiplerinin adlarıyla tanınıyorlardı. Aslında bu yangınların birçoğu doğrudan sadrazam saraylarında başlıyordu.7 Sadaret makamı o sırada her neresiyse etrafında toplanan isyancı yeniçerilerin ilk işi, sarayı ateşe vermek olurdu. İsyancılar sadrazamı devirmeyi ya da bazen öldürmeyi başardıklarında, halefi civardaki bir başka saraya yerleşir, bu arada hasar gören saray da tekrar işlevine kavuşabilmek için yenilenmeyi beklerdi. Bu yüzdendir ki, tespit edebildiğimiz çok sayıda sadrazam sarayından ayakta kalabilmiş sadece iki yapı, imparatorluk sarayının kara surları boyunca sahile inen yolu Divânyolu’na bağlayan kesişme noktasında bulunan bir Taşoda ile Hippodrom’un batı tarafına inşa edilen İbrahim Paşa Sarayı, günümüze ulaşabilmiş bulunuyor.8

5Bir sonraki bölümde, önce Topkapı Sarayı civarında, çoğu zaman sadece Alay Köşkü’nün “karşısında” ya da “altında” olarak tarif edilip daha fazlası belirtilmeyen sadrazam saraylarının 1654’ten 1730’a kadar bıraktıkları izlere işaret edeceğim. Bu eskiz, padişah sarayının yakınlarında bulunan sadrazam saraylarına değinen tüm birincil kaynakların kapsamlı bir dökümü olmadığı gibi, dönemin tüm sadrazamlarını ve herbirinin ikamet ettikleri sarayların mevkilerini burada eksiksiz olarak tespit etmek iddiasnda da değildir. Öte yandan, tarihçilerin bugüne kadar yararlandıkları 17. yüzyıl sonu ve 18. yüzyıl başı vekâyinâmelerindeki bazı ipuçlarını, 18. yüzyılın ilk çeyreğinde Alay Κöşkü civarında gerçekleşen çeşitli resmigeçit alaylarına dair anlatımların sunduğu bazı topografık bilgilerle tamamlayarak Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın makamı ve ikametgâhı olmuş saraylar için nirengi noktası olabilecek sokakları, meydanları ve bazı yapılan belirleyebildim. Bu bağlamda Ayasofya ve Hippodrom çevresini çalışan Bizans tarihçilerinin saptamaları da özellikle yönlendirici oldu. Bir ilk tespit olarak, söz konusu sadrazam saraylarının yer aldığı yedi ana mevki, parsel ya da arsadan söz edebiliriz. Bunların tümünü aşağıda sık sık başvuracağım bir harita üzerinde belirttim (bkz. Ekrem Hakkı Ayverdi’nin yayınladığı 39. Asırda İstanbul Haritası’ndan (1978) yola çıkan, Resim 1’de, 1-7 numaralı parseller). Elimizde daha eski ve güvenilir haritalar olmadığından, bu yörenin 1880’lerdeki halini gösteren bir haritadan yararlanmak zorundayım.

Resim 1. Arsa 1-7, Sadrazam saraylarının bulunduğu başlıca yedi mevki. Ekrem Hakkı Ayverdi, 19. Asırda İstanbul Haritası İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1978 (1958).

  • 9 Bu vakıf belgesini benimle paylaştığı için, artık aramızda olmayan Stéphane Yerasimos’a müteşekkiri (...)
  • 10 Hiyerarşik bir sistemi yansıtan, resmi mekânlar (birûn/hariciye) ile özel yaşam alanlarını (enderûn (...)

6Elinizdeki makalenin ikinci bölümünde, Stéphane Yerasimos’un ortaya çıkarıp 2004’de benimle paylaştığı bir vakıf belgesi üzerinde yoğunlaşacağım. Bu belge, Sadrazam Siyavuş Paşa (ö. 1593) tarafından 16. yüzyıl sonlarında inşa edilen ve 1650’ lerde hâlâ kullanılmakta olan anıtsal bir sadrazam sarayını Süleymaniye (Küçükpazar?) bölgesine yerleştirmemizi sağlıyor.9 Siyavuş Paşa’nın varislerinden 17. yüzyılın ortasında Sadrazam [Kara] [Dev] Murad Paşa’nın satın aldığı bu ahşap saray, üç avlu etrafında düzenlenmiş yapı gruplarıyla, bilinen diğer 16. yüzyıl vezir saraylarıyla karşılaştırılabilir özellikler taşımaktadır.10 Dahası, söz konusu saray sadrazamın idâri yardımcılarına ait dâireleri de içermekteydi –ki bu gelişme bu güne kadar sadrazamın Divân-ı Hümâyûn’u kontrolü altına alma çabalarına ilişkin bir işaret olarak yorumlanmış ve bir yüzyıl sonrasına tarihlenmiştir. Bu belgeden hareketle, Derviş Mehmed göreve gelmeden kısa süre önce ve hemen sonra olmak üzere iki kez sadrazam olmuş olan Murad Paşa’nın (Mayıs 1649 – Ağustos 1650 ile Mayıs – Ağustos 1655) Topkapı Sarayı’na nispeten uzak bir yerdeki bir sarayın sadrazamlara muhassas kalıcı bir Paşa Kapısı olarak tahsis edilmesini gündeme getirmiş olduğunu göstermeye çalışacağım. Gelecekte benzer vakıf belgelerine dayandırılarak yapılacak çalışmalar hem bu anıtsal saraylara, hem de Bâbıâli’nin oluşumuna daha fazla ışık tutabilecektir.

I. İmparatorluk sarayına yakın sadrazam sarayları

1. Ayasofya ile Hippodrom (Atmeydanı) bölgesindeki saraylar

  • 11 Gustav Bayerle, Pashas, Begs, and Effendis. A Historical Dictionary of Titles and Terms in the Otto (...)
  • 12 16. yüzyıl sonunda ikindi divânının sadrazam sarayında toplanması çoktan kurallaşmıştı: Tayyib Gökb (...)
  • 13 Ebru Turan, The Sultan’s Favorite: Ibrahim Pasa and the Making of Ottoman Universal Sovereignty in (...)

7Gustav Bayerle, büyük ölçüde kendisinden yarım yüzyıl önce bu konuyu irdelemiş olan Uzunçarşılı, Gökbilgin ve Deny’e dayanarak, “asıl önemli konuların, daha fazla mahremiyet gerektirdikleri için, sadrazamın [Köprülü Mehmed Paşa] kendi ikametgâhındaki “ikindi divânı’nda görüşülebildiğini, [Topkapı Sarayı’ndaki] olağan Divân’ın ise göreve atama ve görevden uzaklaştırma gibi rutin meselelerinin tartışıldığı toplantılara dönüştüğü” görüşünü ileri sürer.11 Bu yorum da, yukarıda söz ettiğimiz, sadrazam sarayı ve kapıhalkının siyasi arenaya (yeniden) katılımının Köprülü Mehmed Paşa zamanında gerçekleştiği düşüncesiyle uyum içersindedir. Evet, Topkapı Sarayı’ndaki divân toplantılarının ikindi ezanıyla sona ermesi âdettendi.12 Divân toplantısı dağıldıktan sonra, sadrazamlar arza gerek duyulmayan konuları kendi makamlarında hallederlerdi. Diğer yandan, salı ve perşembe günleri dışında ikindi ezanından sonra sadrazam sarayında yapılan bu toplantıların ikindi divânı olarak bilinmesi, Köprülü’nün göreve gelmesinin yüz küsur yıl öncesine dayanır. I. Süleyman, gözdesi (Makbûl ve Maktûl) İbrahim Paşa’ya Divân’ı kendi ikametgâhında toplama ayrıcalığı tanımış; o sırada “bu yenilik herkesi şaşkına çevirmişti.”13

  • 14 İbrahim’in Süleyman’ın kız kardeşi Hadice ile evliliğine ilişkin bu yanlış bilgi ikincil literatüre (...)
  • 15 Nâ‘imâ, 1645 yılı olaylarını aktarırken, İbrahim Paşa Sarayı’nın 17. yüzyıldaki sahipleri olarak Yu (...)
  • 16 Nurhan Atasoy, İbrahim Paşa Sarayı (İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi, 1972); M. Baha Tanman ve A. Ve (...)

8Kaldı ki bu, İbrahim’in henüz padişahın özel hizmetinde bir ağa olduğu zamanlardan başlayarak kazandığı tek imtiyâz değildi. Her şeyden önce sarayını (Hippodrom’un batı kenarında) Atmeydanı’na hâkim bir mevkiye yerleştirmesine izin verilmişti. 1521-22 yıllarında tamamlanan İbrahim Paşa Sarayı kârgir bir yapı olduğu için bugüne kadar ayakta kalabilmiştir (Parsel 1). İbrahim sadrazam olduktan sonra nikâhını burada kutlamakla kalmamış, sarayını hânedanın zaman zaman sahneye cıktığı bir tiyatroya dönüştürme cesaretini de göstermişti.14 İbrahim Paşa öldürüldükten otuz yıl sonra, 1567 yılında, sarayı Zal Mahmud Paşa ile (II. Selim’in kızı) Şah Sultan’a tahsis edilmişti. Çift 1580 yılında öldü; hemen sonrasında ve 17. yüzyıl boyunca sarayın bir kısmı acemi oğlanlar kışlası, bir kısmı da hânedana yakın yüksek rütbeli askeri-bürokratların ikametgâhı ya da makamı olarak kullanıldı.15 18. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren İbrahim Paşa Sarayı’nın bazı bölümlerinin dokumahâne, boyahâne, mehterhâne, defterhâne, ambar, ahır, hapishâne, tımarhâne ve hattâ hayvanat bahçesi olarak kullanıldığını görüyoruz.16

  • 17 Bununla ilgili olarak bkz. Comte Marie Gabriel Auguste Florent de Choiseul-Gouffier, Voyage pittore (...)

9Diğer yandan, İbrahim Paşa Sarayı’nın yanında, hemen kuzeyinde, Antiochus Sarayı (ve/ya Euphemia Martirionu Kilisesi) ve önündeki kolonlu rotunda olarak tespit edilmiş Bizans kalıntıları üzerinde inşa edilmiş olan bir başka Osmanlı vezir sarayı olduğu anlaşılıyor (Parsel 2). Civardaki Binbirdirek Sarnıcı üzerinde de bazı anıtsal saraylar, konaklar olduğu bilinir. Bunlardan bir tanesi Kapudan-ı Deryâ Damad Fazlı Paşa’nın (6. 1657) sarayı idi; bu yapı 1660 yangınında zarar görmüş, ancak bazı bölümleri kullanılmaya devam etmişti. Aradan bir yüzyıl geçtikten sonra, Jean-Baptiste Hilaire (1753-1822) ile Antoine-Ignace Melling (1763-1831), İbrahim Paşa Sarayı’nın kuzeyinde, ama çevreye göre daha yüksek seviyede anıtsal saray yapılan resmetmişlerdir. Oysa 1700-11 yıllarında İstanbul’da bulunan Cornelius Loos, Atmeydanı’nı resmettiği resimde bu yapıların öncüllerinin meydan ile hemzemin olduğunu göstermişti. Bu alana, yüzyıl ortalarında, civardaki cami inşaatları sırasında hafriyatlardan çıkan toprağın yığıldığı anlaşılmaktadır.17 Bir muamma olmaya devam eden bu görkemli ahşap yapılar, sadrazamlar arasında sıklıkla el değiştiren saraylar ile ilişkili olabilir mi? Bu ve benzeri sorulara ancak yeni çalışmalar ışığında yanıt verilebilir.

  • 18 Sinan’ın otobiyografısinde İsmihan ile Sokollu Mehmed için yapılan dört saraydan söz ediliyor: Biri (...)
  • 19 Howard Crane, Sinan’s Autobiographies: Five Sixteenth-Century Texts. Introductory Notes, Critical E (...)
  • 20 Cambridge, Trinity College Library, env. MS 0.17.2, y. 20.
  • 21 E.H. Freshfield, “Some Sketches Made in Constantinople in 1574”, Byzantinische Zeitschrift 30 (1929 (...)
  • 22 1582 minyatürlerinde görülen galerilerle benzetme için: M. Baha Tanman ile A. Vefa Çobanoğlu, “Otto (...)

101570’lerin ilk yıllarında Ayasofya semtinde inşa edilen çοk sayıda saraylarından birini, Hippodrom’un doğu tarafında, İbrahim Paşa Sarayı karşısına gelecek bir alanda yaptıran Sokollu Mehmed Paşa gibi, diğer bazı vezirler de bu dönemde Topkapı Sarayı’na çok yakın yerlerde, çoğu Mimar Sinan tarafından inşa edilen saraylara yerleştiler.18 Sinan’ın otobiyografık risâlelerinde Ayasofya/Hippodrom bölgesinde inşa ettiği sadrazam sarayları arasında Rüstem Paşa’nın, [Semiz] Ali Paşa’nın ve [Güzel] Ahmed Paşa’nın sarayları sıralanmıştır.19 Bazı başka kaynaklara bakılırsa, bu listeye Ayşe Sultan, Hançerli Sultan, Behram Paşa, Kapudan Sinan Paşa saraylarını ve belki başka sarayları da eklemek gerekir. Freshfield Albümü’nde yer alan Lambert de Vos’un 1574 tarihli bir suluboya resminde, biri Hippodrom/Atmeydanı’nın doğu kenarında (şimdi Sultan Ahmed Camisi ile türbesinin bulunduğu yerde), diğeri de kuzeybatı ucunda (Mese/Divânyolu’nun bir dirsek yaparak Ayasofya yönüne döndüğü noktada) olmak üzere iki anıtsal yapının bazı bölümleri görülür (Resim 2).20 Çok katlı, karmaşık bir grup binadan oluşan ikinci yapı, diş cephesi mermer kaplı tuğla örgülü bir Bizans yapısına Osmanlıların ahşap dikmeli, korkuluklu çıkmalar eklediklerini düşündürmektedir. Kiremit kaplı çatılarla örtülü çıkmalar, tek ya da iki katlı tasvir edilmiştir.21 Bu yapı Matrakçı Nasuh’un 1537-38 tarihli İstanbul minyatüründe Ayasofya’nın hemen yanında yer alan anıtsal yapı ile ilişkilendirilebileceği gibi, 1582 tarihli Surnâme’de, İbrahim Paşa Sarayı’nın kuzeyinde resmedilen aşı boyalı ahşap dikmeli seyirci galerileri ile de ilişkili olabilir.22 Ben bütün bunların Parsel 3’e işaret ettiğini iddia edeceğim. Ancak bir sonraki bölümde görüleceği gibi bu yapının hem fonksiyonu, hem de yeri konusunda Bizantinistler arasında bir tartışma süregelmekte.

  • 23 Ayasofya’nın 150 metre güneybatısında yer alan sarnıç, 6. yüzyılda İmparator İustinianos’un hükümda (...)
  • 24 Bkz. yukarıda, 8 numaralı not.
  • 25 Yerebatan Sarayı ile Damad İbrahim Paşa arasındaki bağlantı için: C. BLD 5400 (25 N 1132/31 Temmuz (...)

11Bu arada, yukarıda söz edilen Taşoda, bölgede bulunan sadrazam saraylarından bugüne gelebilen bir yapı parçası olarak dikkat çekmektedir (Parsel 4). Günümüzde Alemdar Yokuşu ile Yerebatan Caddesi’nin kesiştiği yere yakın bir noktada bulunan ve bir saklama odası, depo olduğu anlaşılan bu Taşoda, Bazilika Sarnıcı üzerine inşa edilmiş (ve olasılıkla Parsel 3’ün bir kısmı ile Parsel 4’ün büyük bir bölümünü kaplayan) Yerebatan/Suyabatan Sarayı’nın parçası olabilir mi?23 Bu saray müstakil bir yapı mıydı? Yoksa sarnıç ve üzerindeki (muhtemelen Bizans kalıntılarıyla dolu) geniş alan, sadece civardaki sarayların ahır ve ambar gibi çeşitli müştemilât binaları için mi kullanılmıştı? Almaşık bir duvar örgüsüne sahip olan Taşoda’nın temelinde, Osmanlıların değişik dönemlerde yenilediği bir Bizans yapısı bulunduğu anlaşılıyor; sivri uçlu hafıfletme kemerleriyle taçlandırılan dikdörtgen pencerelerin görüldüğü üst yapıyı tarihlemek ise dikkatli bir çalışma yapmadan oldukça güç. Günümüzde Taşoda, Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın karısı ve III. Ahmed’in kızı Fatma Sultan’nın ilk kocası Silâhdâr Ali Paşa’yla ilişkilendirilmektedir; ancak bu iddia belgelenebilmiş değildir.24 Dönemin vekâyinâmelerinde adı ender olarak geçen Yerebatan Sarayı gibi Taşoda da, soylu karısı Fatma Sultan aracılığıyla, sonunda Damad İbrahim Paşa’nın ikametgâh-makamının parçası olmuş olabilir.25 Aşağıda göreceğimiz gibi, Topkapı Sarayı yakınlarındaki iki büyük işlek caddenin birleştiği noktada yer alan Parsel 4, ilk bakışta yeri tam olarak belirlenemeyen diğer bütün vezir saraylarının tanımlanması ve haritaya yerleştirilmesi açısından tâyin edici önemdedir. İkâmetgâhlarını kalıcı olarak sadaret makamına dönüştürdüklerine inanılan Derviş Paşa ile İbrahim Paşa’nın saray(lar)ı bu noktadan pek uzakta değildir. Peki, ama tam neredeydi bu saray(lar)? İki değil, üç saray mi söz konusuydu? Yoksa tek bir saray mi vardı?

12Sadrazam saraylarının yeri olabilecek diğer iki parsel (yani Alay Köşkü’nün karşısındaki ya da altındaki Parsel 5 ile kara surlarına paralel yokuşun altındaki Bâb-ı Âhen/Temürkapu’nun karşısındaki Parsel 6) üzerinde yer almış yapılan dönemin vakanüslerinin verdiği çeşitli ipuçları aracılığıyla araştırmayı sürdürürken Yerebatan Sarayı’na tekrar döneceğim. Bu sarayın 17.-18. yüzyıllardaki tarihi, büyük ölçüde zamanın sisleri ardında gizli kalmaya devam etse de, sürekli değişen sahipleri aracılığıyla civarındaki diğer sarayların tespiti için ilginç bağlantılar sunmaktadır.

Resim 2. 1574 tarihli, Lambert de Vos’a atfedilen desen.

Freshfield Album, Cambridge, Trinity College Library Inv. MS 0. 17. 2, y. 20.

2. Alay Köşkü’nün “karşısı” ya da “altındaki” saraylar (ve Arslanhâne[ler]’e, Nallı Mescid’e, Temürkapu’ya göndermeler)

13Derviş Mehmed Paşa’yı, sadaret dâiresine kalıcı bir saray inşa eden ilk sadrazam olarak tespit eden geleneksel kanı, Nâ‘imâ Mustafa Efendi’nin Ravzatü’l-Hüseyn fi hulâsat-i ahbâri’l-hafıkayn (Târih-i Nâ‘imâ) adlı eserine dayanır. Söz konusu sarayı Temürkapu Sarayı olarak belirleyen saptama da gene Nâ‘imâ kaynaklıdır. Ancak, bu saray (lar) ile ilişkili olarak adı geçen üç yapı, yani Arslanhâne, Nallı Mescid (Parsel 5’in üst köşesinde ve bugün ayakta) ve Temürkapu, başka bağlamlarda Nâ‘imâ tarafından tekrar tekrar gündeme getirilmiş olsa da, bu işaretler bazı günümüz tarihçileri tarafından yanlış okunmuşa benzemektedir.

  • 26 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l- (...)
  • 27 Saray-ı Hanzâde Sultan yağni saray-ı Bayram Paşa kurb-i Ayasofya”: Orhan Şaik Gökyay, Evliyâ Çeleb (...)
  • 28 Hristos Halkitis Kilisesi, Halke Kapısı Kilisesi olarak da bilinir. Büyük Saray’ın ana törensel gir (...)

141704’te tamamlanan Târih-i Nâ‘imâ, 1591’den 1660’a kadar gerçekleşen olayları kapsar. Bir saray vakanüvisi olarak Nâ‘imâ Mustafa Efendi vezir sarayları hakkında emsallerine kıyasla biraz daha dikkatli ve ayrıntılı bilgi vermiştir. Bu anlatıma göre Derviş Mehmed Paşa, Mayıs 1653’de, 0 sıralar geçici olarak ikamet ettiği Kadırga Sarayı’nı terk etmiş, (Damad Lâdikli) Bayram Paşa’nın Arslanhâne arkasındaki sarayına yerleşmişti.26 Evliyâ Çelebi de Sadrazam Bayram Paşa’nın (Şubat 1637 – Ağustos 1638) Ayasofya yakınlarındaki bir sarayda ikamet ettiğini söyler, ancak bu sarayın (karısı) Hanzâde Sultan’ın sarayı olduğuna vurgu yapar. Oysa, gene Nâ‘imâ’dan, söz konusu Bayram Paşa sarayında Derviş Mehmed Paşa’dan kısa bir süre önce sadrazam olan Melek Ahmed Paşa’nın da (Ağustos 1650 – Ağustos 1651) oturmuş olduğunu öğreniyoruz. Bir başka yerde Evliyâ, Melek Ahmed Paşa’nın kendi adıyla bilinen sarayını da Ayasofya yakınlarına yerleştirmiş, ama bu iki sarayı ne birbirleriyle, ne de Arslanhâne ile ilişkilendirmişti. Evliyâ ile Nâ‘imâ’nın bu farklı ifadeleri, biri hânedan üyeleri, diğeri de ricâl arasında el değiştiren iki farklı saraya işaret etmekte olabileceği gibi, her iki paşanın da ikişer farklı sarayı olabileceğini de akla getirmektedir. Başka bazı belgelere de dayanarak, Bayram’ın biri Alay Köşkü civarında Hanzâde Sultan’ın sarayı olarak bilinen, diğeri de Ahur Kapu yakınındaki Kabasakal Mahallesi’nde, Arslanhâne’nin arkasında olan iki ikametgâhı olduğu söylenebilir.27 Esasen, hanedan damadı vezirler için bu dönemde hâlâ yaygın olan uygulama iki saraylı olmak yolundaydı. Bu durumda, söz edilen Arslanhâne’nin yerini sorgulamak gerekiyor. Çünkü aşağıda görüleceği gibi, her iki sarayın yakınlarında da birer Arslanhâne bulunduğu anlaşılmaktadır. Osmanlı tarihçileri bugüne kadar Topkapı Sarayı’nın hayvanat bahçesi ya da Arslanhâne’si olarak Bizans’ın Hristos Halkitis kilisesini göstermişlerdir.28 Arslanhâne aslında Halke Kapısı yakınlarındaki bu kilisenin mahzeni idi. Kapı da, kilise de Ayasofya’nın ve Hippodrom’un doğusunda, Bizans’ın imparatorluk sarayının (Büyük Sarayı) girişinde bulunuyordu (Resim 1).

  • 29 1687 isyanı sırasında, Alay Köşkü önünde, Soğukçeşme yanında olan mîrî saray yağmalanmıştı. Fındıkl (...)
  • 30 Fındıklılı’nın Maktûl İbrahim Paşa’nın sarayını Eski Odalar yakınlarına yerleştirme konusunda kesin (...)
  • 31 Nâ‘imâ, Kemankeş Kara Mustafa Paşa’nın İstanbul’a varır varmaz yerleştiği sarayın yerinden söz etme (...)

15Bu noktada, civardaki arslanhânelerin tespitinden önce, ikincil literatürde iki çift düzeltmeye ihtiyaç var. Birincisi, bazı 20. yüzyıl tarihçileri, Silahdâr Fındıklılı Mehmed Ağa’nın 1687 yılındaki bir ayaklanmayla ilgili anlattıklarına dayanarak, Bayram’ın halefi Kemankeş Mustafa Paşa’nın (Aralık 1638 – Ocak 1644) ikamet ettiği sadrazam sarayının yerinin de Bayram Paşa Sarayı ile aynı mevkide (Arslanhâne arkasında) olduğu kanısına varmıştır; diğer yandan, Kemankeş Mustafa Paşa’nın “hususi” (özel mülkiyet?) sarayı, Şehzâdebaşı’nda eski Yeniçeri kışlası (Eski Odalar) yakınlarındaki idi denilmektedir.29 İlk olarak, Fındıklı’nın bu ifadesinde söz ettiği sadrazamın Mustafa Paşa değil, (Köprülü’nün damadı Abaza) Siyavuş Paşa (ö. 1688) olduğunu kaydetmemiz gerek; ayrıca Fındıklılı’nın “eski odalar” dediği de muhtemelen, 17. yüzyılda Kanuni’nin sadrazamı İbrahim Paşa’nın Hippodrom’daki sarayının bir kısmına yerleşmiş olan acemi yeniçeri birliklerinin eski kışlası idi.30 İkinci olarak, Nâ‘imâ’nın bir başka bağlamda aslında Kemankeş Mustafa Paşa sarayının tam yerini verdiğine dikkat etmemiz gerekiyor. 1644 isyanını anlatırken Nâ‘imâ, Kemankeş Kara Mustafa Paşa’nın [Sadrazam Sarayı’ndan kaçarken] harem dâiresinin çatısından atlayarak Nallı Mescid yakınlarına indiğinden söz eder –ve bu arada sarayının harem dâiresinin yerini de tam olarak tarif etmiş olur.31 15. yüzyılda inşa edilmiş olan söz konusu mescit Parsel 5 üzerindedir ve burası 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren “Bâbıâli” olarak bilinecek olan kalıcı sadrazam sarayının bulunduğu mevkidir. Üstelik bu parsel gerçekten de Alay Köşkü’nün önündeki yolun karşısında, ama Halke Kapısı ya da Hristos Halkitis Kilisesi’ndeki Arslanhâne’den epey uzaktadır. İmam Ali Mescidi olarak da bilinen Nallı Mescid (hamisinin yakınlardaki türbesiyle birlikte) bugün hâlâ ayakta olduğuna göre, Bayram Paşa Sarayı’na yakın olan Arslanhâne’nin yerini sorgulamamız gerekmektedir. Topkapı Sarayı ve Ayasofya civarında sadece bir hayvanat bahçesi mi, yoksa başka hayvanat bahçeleri de var mıydı? Birden fazla arslanhâne söz konusuysa, tam olarak neredeydiler?

2a. Arslanhâneler

  • 32 Cyril Mango, “Le Diippion. Études historique et topographique”. Revue des études byzantines 8 (1950 (...)
  • 33 Pierre Gilles (Petrus Gyllius), 1544-1550 yıllarında Osmanlı başkentinde yaşayan doğa bilimcisi, to (...)
  • 34 Hayvanat bahçesi ve İncilci Yahya Kilisesi’yle ilgili Mango’nun faydalandığı yazarlar özellikle: Pi (...)
  • 35 Ömer Lütfı Barkan ve Ekrem Hakkı Ayverdi, İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri, 953 (1546) Târîhli (İs (...)
  • 36 Mango’nun Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi ile buradaki hayvanat bahçesi ile ilgili tezlerine e (...)

16Bu soru daha önce de sorulmuş ve Bizans tarihçileri Osmanlı tarihçilerinden daha fazla aydınlatıcı bilgiye ulaşmışlardır. Örneğin 1950’de Cyril Mango, Diippion’daki İncilci Yahya (Aziz Yuhanna) Kilisesi’nde Osmanlı döneminde bir hayvanat bahçesi bulunduğunu saptamıştı.32 Diippion, Hippodrom’un çıkış kapılarının (carceres) kuzeyinde kalan açık alandır. Fransız elçisinin maiyetinde 1544 yılında Osmanlı başkentine gelerek Hippodrom yakınlarında arslanların tutulduğu bir hayvanat bahçesini ziyaret etmiş olan Pierre Gilles (Petrus Gyllius), Arslanhâne’nin içinde bulunduğu yapının İncilci Yahya Kilisesi olduğunu başkentlilerden öğrendiğini söylemişti.33 Gilles ile birlikte diğer 16. ve 17. yüzyıl seyahatnâmelerini de değerlendiren Mango, Hippodrom yakınlarında vahşi hayvanların tutulduğu harabe bir kilise olduğunu iddia ederken, bu kilisenin Hippodrom’un batısında, Firuz Ağa Camisi’nin güneyinde yer aldığını ileri sürmüştür (Parsel 2).34 16. yüzyıl sonlarında, Mango’nun işaret ettiği bu noktada, Hippodrom’un batısında yükselen İbrahim Paşa Sarayı’nın bazı bölümlerinin de hayvanat bahçesi olarak kullanıldığını hatırlamamız gerek (Parsel 1). 1546 tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri’nde, Mahalle-i Nefs-i Câmi‘-i Şerif-i Ayasofya’da bir Arslanhâne kaydı bulunmakta ve evler ve dükkanlar arasında olduğu kaydedilmektedir. Bülbül bint ‘Abdullah’a ait bu vakıf “bir beyt-i süfli ve bodrum ve ahur ve dükkan ve muhavvata ki Muhyiddin Kösec ve Hacı Ηüseyin mülkleri ve Arslanhâne ile mahduddur”; üstelik, başka kaynaklarda da İbrahim’in sarayı ile Firuz Ağa Camisi arasında bir hayvanat bahçesi daha olduğuna işaret edilmektedir.35 Cyril Mango bu Arslanhâne ile Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi’nde bulunan hayvanat bahçesinin aynı yer olduğunu savunurken, Jonathan Bardill Mango’nun bu tezine karşı çıkmıştır.36

  • 37 Mango Hippodrom’u kuzeybatıdan resmeden bu iki temsili resimdeki yapıyı Diippion’daki kilise olarak (...)
  • 38 Jonathan Bardill ve Brigitte Pitarakis, “Catalogue 16” Hippodrom/Atmeydanı II. A Stage for İstanbul (...)
  • 39 Jonathan Bardill, “The Palace of Lausus and Nearby Monuments in Constantinople: A Topographical Stu (...)

17Son zamanlarda bu bölgedeki Bizans yapılarında barman Osmanlı hayvanat bahçelerine ışık tutan yeni araştırmalar yapılmıştır. Bu literatürde 16. yüzyıldan iki görsel belgenin tanıklığı önemli bir rol oynamaktadır. Gerek Matrakçı Nasuh’un İstanbul minyatüründe (1537-38), gerek de Freshfield Αlbümü’ndeki Hippodrom’u konu alan suluboya resimde (1574), Ayasofya’nın hemen yanında, daha önce değindiğimiz anıtsal bir yapı görülmektedir.37 Bu yapının Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi olarak tanımlanması konusunda neredeyse bir görüş birliği vardır; ancak yeri konusunda tarihçiler değişik fikirler ileri sürülmektedir. Freshfield albümündeki suluboya resimde, Ayasofya’nın hemen yanında resmedilmiş heybetli tuğla yapının üzerine iliştirilmiş bir ibarede şöyle denilmektedir: Pars aedifıcii S. Sophie ubi nunc leones servantur ad Hippodromi latus septentrionale (Ayasofya binasının şimdi arslanların tutulduğu kısmı, Hippodrom’un kuzey tarafında). Jonathan Bardill ile Brigitte Pitarakis bu acıklama temelinde, “Hippodrom’daki yarış çıkış kapılarının arkasında bulunan Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi bunlardan [Arslanhâne’lerden] biriydi ve resimdeki yazılı ifadenin de belirttiği yönde, Hippodrom’un kuzeyinde yer alıyordu. Ama aslında resim ve yazı, söz konusu hayvanat bahçesinin Ayasofya’ya çοk daha yakın bir yerde –Hippodrom’un doğu tarafında– olduğuna işaret eder,” demişlerdir.38 Diğer yandan, Bardill ile Pitarakis sözlerine şöyle devam ederler: “Belki daha makûl bir açıklama resmin, Ayasofya’nın güneybatı köşesinde varlığı bilinen bir diğer hayvanat bahçesini gösteriyor olmasıdır; ancak [Arslanhâne’nin] içinde yer aldığı binanın asıl işlevi kesin olarak kanıtlanamamaktadır.” Hippodrom çevresindeki Bizans sarayları ve anıtsal yapılarıyla ilgili daha önceki bir çalışmasında ise Bardill, Matrakçı Nasuh minyatürü ile Freshfield resminde görülen yapının bir kiliseye benzemediğini vurgulamış, Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi’nin bir seküler yapı parçası olabileceğine dikkat çekmişti.39 Pitarakis ile birlikte de, [Freshfield resmindeki] ibarenin lâfzına sadık kalınırsa, “hayvanat bahçesinin yerleştiği binanın, aslında Ayasofya’nın güneybat köşesinde yer alan Patrikhâne Sarayı’nın bir parçası olduğu düşünülebilir” diye önermişlerdi.

  • 40 Albrecht Berger ve Jonathan Bardill, “The Representations of Constantinople in Hartman Schedel’s Wo (...)
  • 41 Nigel B. Westbrook ve Rene van Meeuwen, “The Freshfield Folio view of the Hippodrome in Istanbul an (...)

18Bardill, söz edilen önceki çalışmasında, Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi’nin Million Taşı ve Ayasofya’ya daha yakın, Hippodrom’un doğu kenarında, çıkış kapılarının kuzeyinde ya da kuzeydoğu köşesinde olabileceğini savunmuştu; daha sonra, bu kez Albrecht Berger ile birlikte yazdığı bir makalede de, kilisenin olası yerini harita üzerinde, Hippodrom’un çıkış kapılarının yakınlarında bir yerde olarak işâretlemişti.40 Nigel B. Westbrook ve René van Meeuwen’in mevcud ikincil literatürü dikkatle gözden geçiren çalışmasında ise, Freshfield resmindeki yapı Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi olarak tanımlanırken, yerinin, Hippodrom’un kuzeydoğu sınırında, bugün Sultan Ahmed Türbesi karşında bulunan (1900’da yapılan) Kaizer Wilhelm II Çeşmesi yakınında olabileceğini ileri sürülmektedir.41

  • 42 Simeon, Topkapı Sarayı’nda bir zamanlar Hrisostomos Ioannes’in Patrikhanesi olan bir kilise bulundu (...)

19Bu noktada, bugüne kadar gözden kaçmış bir başka tanığa, 1608’de İstanbul’a gelmiş olan Polonyalı Simeon’un söylediklerine dikkat çekmek isterim. Kefeli dindar bir Ermeni olan Simeon, Ayasofya’yı ziyaretinin hemen arkasından, bir zamanlar rahibe manastırı olarak kullanıla heybetli bir kiliseye yerleşmiş olan ve seyyahın orada bulunduğu sırada içindeki hücrelerde vahşi hayvanların bulunduğunu söylediği Arslanhâne’yi de ziyaret eder. Ayasofya’ya sadece birkaç adım mesafede olduğunu söylediği bu kubbeli manastır-arslanhâne yapısının önünde Hippodrom adı verilen geniş bir alan olduğunu da sözlerine ekler.42 Bu ifadeye göre, Simeon’un gördüğü hayvan barınağı Hristos Halkitis Kilisesi’ndeki Arslanhâne olmuş olamaz çünkü Halki Kapısı Hippodrom’un hemen bitişiğinde değil, Augustaion’un doğu kenarındaydı. Üstelik Simeon ile aynı sıralarda yazmış olan bir Osmanlı vakanüvisti, Topçular Katibi Abdülkadir (Kadri) Efendi de, bu son tezi destekleyecek nitelikte, işaret edilen noktada (Hippodrom’un kuzey ucuna yakın ve Sultan Ahmed Türbesi’nin karşısında) bir arslanhâne ile ilgili daha önce gözden kaçmış bazı bilgiler verir. Sultan Ahmed Camisi’nin 1617’de tamamlanması münasebetiyle Abdülkadir Efendi,

At-Meydânı’nın başında olan’Atîk Arslanhâne ve Nakkaşhâne ve anbar yerleri kalkup [V308b] meydân olup, Ayasofya-i Kebîr çarşusu mukâbele [sinde] câmi‘-i şerîf ve bir mu’azzam türbe bind olunur

20demektedir. Bilâhare, Abdülkadir (Kadri) Efendi,

Eski Arslanhâne yerleri meydân oldukda, Cebehâne odalarına karîb Kemer Altı mukâbelesinde vîrân kilisenin altı Arslanhâne olmağın, üstü Nakkaşhâne olmak fermân olunup, ta’mir etdiler

  • 43 Topçular Katibi Abdülkadir (Kadri) Efendi Tarihi (Metin ve Tahlil) I, Ziya Yılmazer (ed.), (Ankara: (...)

21diye ekler.43 I. Ahmed Türbesi’nin yerinde olan Bizans yapısı hakkında henüz bir görüş birliği olmasa da, Abdülkadir Efendi’nin eski Arslanhâne olarak bu yapıya, yeni Arslanhâne olarak da Hristos Halkitis Kilisesi’ne işaret ettiği anlaşılıyor. Burada sözü edilen Kemer Altı, Halke Kapı olmalıdır.

  • 44 Cyril Mango ve Stephane Yerasimos, Melchior Lorichs’ Panorama of Istanbul, 1559 (Bern: Ertuğ and Ko (...)
  • 45 Nigel Westbrook, Kenneth Rainsbury Dark ve Rene Van Meewen, “Constructing Melchior Lorichs’s Panora (...)
  • 46 Mango’nun, (Sir Richard Worsley’in Museum Worsleyanum adlı eserinin ikinci cildinde yer alan) Wille (...)

22Şehrin bu bölgesindeki Bizans ve Osmanlı yapılarının kesin olarak nerede bulunduklarını tespit etmenin zorluğu aşikâr; herşeye rağmen, elde olan bütün bilgi parçaları bir araya getirildiğinde ve özellikle aşağıda değineceğim bazı 18. yüzyıla ait Batılı kaynaklar göz önüne alındığında, Matrakçı Nasuh minyatürü ve Freshfield suluboyasında resmedilen yapının Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi olduğunu ve muhtemelen Parsel 3 üzerinde bulunduğunu söyleyebiliriz diye düşünüyorum. Diğer yandan, Hristos Halkitis Kilisesi’ne dair kimi saptamaların da bu noktada irdelenmesi gerektiği kanısındayım. Topkapı Sarayı’nın Arslanhânesi’ni Hristos Halkitis Kilisesi’ne yerleştiren görüşün bugüne kadar ikincil literatürde egemen olması, esasen bazı İstanbul görünümlerinden kaynaklanan bu kiliseye ilişkin tespitlere dayanıyor. Bu görsel kaynaklar arasında, 1555-59 yıllarında Osmanlı başkentinde bulunan Melchior Lorichs’in panoraması en iyi tanınan örnektir. 1902’de, Eugen Oberhummer, Lorichs panoraması üzerindeki bütün ibarelerin transkripsiyonunu ve şerhini yayınlamıştı. 1999’da bu açıklamaları yorumladıkları bir metinde Cyril Mango ile Stéphane Yerasimos, Lorichs’in Ayasofya’nın “sağında” (güneybatısında) anıtsal bir tuğla yapı olduğu anlaşılan bir harabenin hemen yanında resmettiği, kasnağı ve payandalarıyla dikkati çeken küçük kubbeli bir yapıyı teşhis ederken biraz tereddüt etmiş olmalılar. Yine de, bu yapının “Arslanhâne’ye çevrilmiş olan Hristos Halkitis Kilisesi olduğu neredeyse kesin,” sonucuna varmışlar;44 Ayasofya ile Hristos Halkitis Kilisesi olduğu düşünülen yapı arasında bulunan, “list kısmı kesilmiş gibi duran” bir başka anıtsal yapının ise, “muhtemelen Matrakçı Nasuh’un minyatüründe (y. 1536 [sic]) ve Trinity College, Cambridge’de bulunan Freshfield albümünde (1574) görülen, ama tanımlanamayan Bizans yığını” olduğunu söylemişlerdi. Mango ile Yerasimos bu yapıyı Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi olarak tanımlamadıkları gibi, söz konusu metinde bu kiliseye hiç değinmemişlerdi. Diğer yandan, gene Lorichs’in panoramasından hareketle, Westbrook ve van Meeuwen, özellikle çizim tekniği ve bakış açıları dikkate alındığında, Ayasofya’nın hemen yanında resmedilmiş bu kubbeli küçük yapının Hristos Halkitis Kilisesi olabileceğinde uzlaşır; diğer yandan, bu kilise veya Ayasofya arasında görülen harabenin Dippion’daki İncilci Yahya Kilisesi olabileceği ihtimali üzerinde durmakla birlikte, başka görsel belgelerin de ışığında bu yapının konumu, kimliği ve gerçekliğine ilişkin belirsizlikleri de gündeme getirirler.45 Bu tereddüt Mango’nun Khalke Kapı’daki Hristos Halkitis Kilisesi ile Willey Reveley’in (1786) resmettiği kiliseyi ilişkilendirmesine kadar uzanmaktadır. Nihayet, Neslihan Asutay-Effenberger ve Arne Effenberger, Hristos Halkitis Kilisesi’ni 1555-59 tarihli Melchior Lorichs ve 1710-II tarihli Cornelius Loos panoramalarında tespit eden yaklaşımı sorgulayarak resmedilen kilise ile ilgili yeni bir görüş ileri sürmüşlerdir.46

23Ben de, genel kanıya rağmen, Lorichs’in İstanbul panoramasında Ayasofya’nın hemen “sağında” görülen kubbeli yapının Hristos Halkitis Kilisesi olarak tanımlanmasında yatan problemlere ve Lorichs’in bu yapının hemen yanında resmettiği anıtsal harabeye kısaca dikkat çekmek istiyorum. XII. Karl’ın maiyetinde İstanbul’a gelen İsveçli askeri mühendis Cornelius Loos’un 18. yüzyıl başında çizdiği çοk ayrıntılı panoramada, Ayasofya’nın hemen sağında, “Aya Sophia” ile “sou terazi” ibareleri arasında, oldukça harap kubbe, kasnak ve yarım kubbesiyle, şimdiye dek Hristos Halkitis Kilisesi olarak tanımlanan yapı resmedilmiş. Üstelik burası Nakkaşhane (Nachache Hané) olarak işaretlenmiş (Resim 3). Beylik Su Yolu Haritası’nda (1748) bölgede işaretlenmiş su terazileri dikkate alındığında Loos’un panoramasında görülen su terazisinin Yerebatan Sarayı üstünde, Milion Taşı’nın yanında olduğu anlaşılır; bu durumda, Bardill’in savunduğu gibi, Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi’nin de Hippodrom’un doğu kenarında, çıkış kapılarının kuzeyinde ya da kuzeydoğu köşesinde olabileceğine dair tez desteklenmiş olur.

  • 47 Nigel Webb ve Caroline Webb, The Earl and His Butler in Constantinople. The Secret Diary of an Engl (...)
  • 48 Philipp Franz Reichsfreiherr Gudenus, Türkische Reise 1740/1741. Gordian, Erwein ve Ernst Gudenus ( (...)
  • 49 Kilisenin kubbesi Rossini panoramasında 22 numarayla işaretlenmişti: G. Curatola, “Drawings by Colo (...)

24Diğer yandan, 1720 Surnâmesi’nde sultanın son alayı seyrettiği kasrın bir kez “Arslanhâne kurbunda Nakkâşhâne’de ibdâ’u inşa olunan kasr-ı ıbî-kusûr-ı dil-keş-nakş-ı temâşa” olarak tanımlanması, sonrasında ise sadece Nakkaşhâne’den söz edilmesi belki de Arslanhâne ve Nakkaşhâne’nin bu sırada ayrışmış olduğuna işaret ediyor. İngiliz elçisi Lord Kinnoul’un kâhyası Samuel Medley, 13 Nisan 1734’de Hippodrom’dan geçtikleri sırada Ayasofya ve Sultan Ahmed Camisi civarında çeşitli vahşi hayvanların yanı sıra aslan ve kaplanlar da gördüğünü belirtiyor ama Arslanhâne(ler) için kesin bir yer belirtmiyor.47 Dönemin Osmanlı kaynakları ve Medley gibi yabancı gözlemcilerinin anlatılarında karşımıza çıkan çoğu kez müphem ifadelere karşın, 1740 yılında İstanbul’a gelmiş olan bir başka askeri ressam, Avusturya elçisi Corfiz Ullfeld’in maiyetindeki Philipp Franz Gudenus, izlenimlerini hem çizerek, hem de yazılı olarak titizlikle kaydetmişti. Gudenus Ayasofya avlusuna çok yakın bir yerde bir hayvanat bahçesini ziyaret ettikten sonra burayı İncilci Yahya Kilisesi olarak tanımlamıştı.48 Gudenus ile hemen aynı sıralarda, 1741-42 yıllarında, bu kez Venedik elçisinin maiyetinde Osmanlı başkentini ziyaret eden bir başka askeri mühendis, Giovanni Francesco Rossini de, üç karakalem panoramasından birinde Arslanhâne’yi (Aslan Chanö) kesin olarak bu mevkide, yani Ayasofya’nın hemen “sağında” göstermektedir. Rossini’nin panoramasının resim altı ise “bir zamanlar İncilci Yahya’ya adanmış bir kiliseydi; şimdilerdeyse padişahın vahşi hayvanları için hayvanat bahçesi olarak kullanılmakta” demektedir.49 Bu yüzden de kilisenin büyük kısmı yok olduktan sonra kalıntılarının yüzyıldan uzun süre kullanıldığı bir kez daha kanıtlanmaktadır. Üstelik işaret edilen yapı iki ya da üç yarım kubbeyle desteklenen kasnak ve kubbesiyle, Ayasofya’nın hemen yanında görülmekte; Lorichs (ve Loos) panoramasında aynı yerde resmedilen ve günümüzde yaygın olarak Hristos Halkitis Kilisesi olarak tanımlanan yapıya çοk benzemektedir. Oysa, ne Loos ne de Gudenus ve Rossini’nin panoramalarında Lorichs’in resmetmiş olduğu tuğla yığını artık görülmektedir.

Resim 3. Cornelius Loos, Tekningar fran en expedition till Fram’re orienten, 1710-1711 Stockholm: Nationalmuseum, 1985, 3a.

  • 50 1509 depremi için bkz. Cyril Mango, “Le Diippion. Études historique et topographique”, Revue des ét (...)
  • 51 Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi’nin, Sultan Ahmed Camisi’nin inşası sırasında (1606-1617) malz (...)
  • 52 James Dallaway sözettiği binaların teşhisinde yanılmış olabilir; kendisinden önceki seyyahlardan in (...)
  • 53 Mango 1808 yılındaki Alemdar Vakası sırasında çıkan korkunç yangının yapının son kalıntılarını da y (...)

25Başvurulan çeşitli kaynaklardan öncelikle Diippion’daki kilise ve hayvanat bahçesinin 1509 Eylül depremi ve devam eden artçı sarsıntılarda ağır hasar görmüş olduğunu öğreniyoruz.50 Belki bu nedenle, ikincil literatürde İncilci Yahya Kilise’sindeki Arslanhâne’nin deprem sonrasında Ayasofya’nın güneydoğu köşesinde bulunan Hristos Halkitis Kilisesi’ne taşınmış olduğu ve sarayın arslanhânesinin burası olduğu yolunda yaygın bir kanı bulunmaktadır. 17. yüzyıl başlarında, muhtemelen bölgedeki saraylar ve ek hizmet binalarına yer açmak amacıyla, bu külliyenin henüz ayakta olan bazı harap bölümleri de tamamen yıkılmış, değerli parçaları inşaat malzemesi olarak kullanılmış olabilir.51 İşte bu nedenle Lorichs sonrası panoramalarda bu tuğla yığını görünmez olmuştur. Belki de gene bu nedenle Loos panoramasında görülen su terazisi ortaya çıkmıştı. Diğer yandan, yukarıda irdelediğim seyyah gözlemleri Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi’nin bir bölümünün, belki de yeraltı mahzenlerinin, 18. yüzyıl sonlarına kadar Arslanhâne olarak kullanılmaya devam edildiğini göstermekte. Öyle ki, seyyahlar 1790’larda bile Dippion’daki kilisede vahşi hayvanların tutulduğundan söz etmişlerdir.52 Nihayet 1802-1808 yangınları sırasında İncilci Yahya Kilisesi’nde bulunan bu hayvanat bahçesinin tamamen ortadan kalktığı, yerinde bir cebehâne inşa edildiği ileri sürülmüştür.53 Oysa, bu iddiayı destekleyecek bir Osmanlı belgesi bulunmuyor. Dolayısıyla şimdilik Parsel 3’de bulunan İncilci Yahya Kilisesi kalıntılarının 19. yüzyıl başında da ahır, ambar ya da komşu sarayların müştemilatı olarak kullanılmağa devam ettiğini söylemek yanlış olmayacaktır.

  • 54 1741 yılındaki yangın için bkz. Baron Joseph von Hammer-Purgstall, Osmanlı Devleti Tarihi (1740-175 (...)
  • 55 Câbî Ömer Efendi, Câbî Tarihi (Târîh-i Sultân Selîm-i Sâlis ve Mahmûd-ı Sânî) Tahlîl ve Tenkidli Me (...)

26Diğer yandan, Bâb-ı Hümayûn yakınlarındaki, Halke Kapı/Hristos Halkitis Kilisesi’nde bulunan Arslanhâne’nin de 18. yüzyıl boyunca bir kaç kez yandığını öğreniyoruz.54 Câbî Ömer Efendi’den, 1805’teki bir başka büyük yangın sonrasında, bu Arslanhâne’nin Fazlı Paşa Sarayı’na taşındığını öğreniyoruz –ki 17. yüzyıl başlarında kısmen Birbirdirek Sarnıcı’nın üzerine inşa edilmiş bu saray Makbûl ve Maktûl İbrahim Paşa Sarayı yakınlarında bulunan saraylardan birisiydi. 1805 yangını sonrasında işte Bâb-ı Hümayûn’a komşu bu Arslanhâne’nin yerinde Cebehâne kışlaları inşa edilmişti.55

2b. Nallı Mescid

  • 56 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ III (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâr (...)

27Gerek Kemankeş Kara Mustafa Paşa’nın 1644’teki kaçış güzergâhı, gerekse Diippion bölgesinde hiç değilse ikinci bir hayvanat bahçesinin bulunduğuna dair yukarıda gösterilen kanıtlar ışığında, Arslanhâne’nin arkasında bulunan (ve sırasıyla Bayram Paşa, Kemankeş Kara Mustafa Paşa, Melek Ahmed Paşa ve Derviş Mehmed Paşa’ya ait olmuş olduğu söylenen) sarayın Parsel 3 ya da Parsel 4 üzerinde, her halükârda Alay Köşkü’nden çοk uzak olmayan bir mevkiye yerleştirilmesi gerekir. Lorichs 1550’lerde bu noktada surlar üzerinde yuvarlak bir kuleyi resmetmişti. Yapıyı diğer kulelerden ayıran belirgin yuvarlak biçimi, bu kuleler ve yukarıda sözü edilen bazı Bizans yapılan ile ilişkisi, daha sonra Alay Köşkü olarak inşa edilecek kule olarak teşhis edilmesini sağlar. Nâ‘imâ, 1 Temmuz 1654’te, Derviş Mehmed Paşa hane halkinın Bayram Paşa’nın sarayından, Alay Köşkü’nün “altında”, Halil Paşa’nın sarayı olarak bilinen binaya taşındığı söylemektedir.56 Olümünden yirmi beş yıl sonra Bayram Paşa Sarayı’nın hâlâ bir referans noktası olması ilginç. Acaba burada Bayram Paşa’nın (Ayasofya’nın doğusunda, Arslanhâne’nin arkasında bulunan) Hanzâde Sultan Sarayı olarak da bilinen özel ikametgahından mi söz ediliyor? Hanzâde Sultan 1650’de, yani ancak birkaç yıl önce ölmüştü ve muhtemelen sarayı da tekrar mirîye dönmüştü; doğal olarak sarayı bu arada başka bir hanedan kızı ve/ya yüksek mevkî sahibine, belki de Derviş Mehmed Paşa’ya tahsis edilmiş olabilir.

  • 57 Orhan şaik Gökyay, Evliyâ Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Topkapı Sar (...)

28Ancak birazdan açıklayacağım nedenlerden ötürü söz konusu taşınmanın, harita üzerindeki Parsel 4’den Parsel 5’e gerçekleştirildiği kanısındayım. Bu açıklamadan önce bu noktada bir parantez açmak gerekiyor: Daha önce de belirtildiği gibi, adı geçen Halil Paşa 17. yüzyılın birinci çeyreğinde on yıl arayla iki kez sadrazam olmuştur. Alay Köşkü yakınlarında (kurb-i Kasr-ı Alay) bir vezir sarayından ilk Evliyâ Çelebi söz etmiş, bu sarayı Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa’yla (Haziran 1565 - Ekim 1579) ilişkilendirmişti.57 Surlardaki kapılardan birine, Alay Käşkü’nün hemen yanındaki kapıya, Sokollu Mehmed Paşa’nın adının verilmiş olması, adı geçen sadrazam ile buradaki saray arasında bir bag olduğunu düşündürmektedir. Bununla beraber, son tahlilde bu varsayım hayli sorunludur. Bir kere Evliyâ’nın verdiği bu bilgi başka belgelerle kanıtlanamamaktadır. İkincisi, Sokollu’nun sadaret dâiresinin Atmeydanı Sarayı’na yerleştiği, buna karşılık özel sarayının da karısı İsmihan Sultan’ın oturduğu Kadırga Limanı’nda olduğu kesinlikle bilinmektedir. Diğer yandan, Evliyâ Çelebi Seyahatnâme’nin İstanbul cildini 1630’lu yıllardan başlayarak, yani aşağı yukarı Halil Paşa’nın ikinci kez görevde olduğu sıralarda (Aralık 1626 – Nisan 1628) kaleme aldığına göre, Halil Paşa Sarayı’m neden İstanbul ricâlinin sarayları arasında saymadığının da ayrıca açıklanması gerekir.

29Tekrar Nâ‘imâ’ya dönecek olursak, ayrıntıları seven vakanüvisin aktardıkları arasında 20. yüzyıl tarihçileri tarafından gözden kaçırılan ya da yanlış yorumlanan iki önemli noktanın daha irdelenmesi gerekmektedir. Birincisi, Nâ‘imâ, daha önce Halil Paşa’nın (mülkü?) olan (ya da sadrazamlığı süresinde kendisine tahsis edilmiş olan) sarayın mülkiyetinin padişah tarafından hediye olarak Derviş Mehmed’e verildiğini (hibe ve temlik) ve Derviş Mehmed’in Bayram Paşa’nın (Arslanhâne) sarayından Halil Paşa’nın sarayına taşındığı sıralarda bu yeni sarayında aylardır onarım çalışmaları yürütüldüğünü belirtmiştir. Söz konusu sarayın mîrî statüden özel mülkiyete geçişi ve uzun zamandır kullanımda olmadığına işaret eden geniş kapsamlı onarım çalışmaları, binanın, geçici olarak da olsa, o sıralarda resmen sadrazam sarayı olarak kullanılmadığını akla getirmektedir. (Belki bu nedenle, ya da uzun sürecek bir onarım gerektirecek kadar harap durumda olduğu için, Evliyâ Çelebi’nin Halil Paşa Sarayı’ndan söz etmemesi anlaşılabilir.) İkincisi, Nâ‘imâ, Halil Paşa’nın sarayını Alay Köşkü’nün “altında” olarak konumlandırmıştır.

2.c Temürkapı

  • 58 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ I (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’ (...)

30Topkapı Sarayı’nın kara surları üzerinde, yüksekte ve sur duvarından dışarı çıkıntı yapan bir köşkün “altında” olarak tanımlanan sarayın yeri bu durumda belirsizliğini korumakta ve Nâ‘imâ’nın ifadesi günümüzde bazı tarihçilerce yokuşun “aşağısında” olarak yorumlanmaktadır. İşte bu nedenle, Halil Paşa Sarayı, dolayısıyla Derviş Paşa’nın sarayı da, yanlış bir mevkiye yerleştirilmiştir. Topkapı Sarayı’nın kara surları üzerinde, sahile yakın bir noktada bir Demir Kapı olduğu gibi ve bu kapının (karşısında değilse de) civarında, uzun süre varlığını sürdüren bir Temürkapu Sarayı bulunuyordu. “Altında” ifadesinden yokuşun “aşağısı” nın anlaşılması, önce Halil Paşa ve sonra Derviş Paşa’nın adlarıyla anılan (ve “kalıcı” olduğu söylenecek) bu sarayın Temürkapu Sarayı sanılmasını (yani Parsel 5 değil Parsel 6’da) beraberinde getirmiştir. Üstelik 1607 yılının ikinci yarısında altı aylığına sadrazam olmuş bir başka Derviş Paşa’nın varlığı da bu karışıklığa katkıda bulunmuşa benziyor. Yüzyıl başında sadrazam olan bu Derviş Paşa’nın, sarayını Temürkapu’nun karşısında inşa edip tefrişini üstlenen bir müteahhit ile giriştiği kavga sonucunda başı kesilmiştir. Nâ‘imâ, kendisine olan borcun ödenmemesinden korkan müteahhitin delice bir karar alarak Derviş Paşa’yı padişaha karşı darbe planlamakla, hatta Sadrazam Sarayı’ndan Topkapı Sarayı’na bir tünel kazmakla suçladığını canlı bir dille anlatır.58

  • 59 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ III (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâr (...)

31Her halükârda, bu bölgede bir de Temürkapu Sarayı vardı; Haliç girişindeki iskeleye ve Topkapı Sarayı’na yakınlığı göz önünde bulundurulduğunda, başkente gelen (ya da çağırılan) seçkin ziyaretçiler için geçici bir ikametğah olarak kullanılmaya çοk uygundu. Mısır Valisi Lâlâ Abdurrahman Paşa 1653 mayısında İstanbul’a geldiğinde de öyle olmuştu. Paşa’nın Temürkapu yanındaki saraya yerleştirildiğini, vezirlere ve padişaha hediyeler sunduğunu anlatan yine Nâ‘imâ’dır.59 Bu sırada Sadrazam Derviş Mehmed Paşa henüz Bayram Paşa’nın (Arslanhâne) Sarayı’nda ikamet etmekteydi.

3. Yerebatan/Suyabatan Sarayı ve Alay Köşkü’nün “karşısı” ndaki ya da “altında” kilerle ilişkisi

  • 60 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn ft Hulâsati Ahbâri (...)
  • 61 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri (...)

32Derviş Mehmed Paşa 28 Ekim 1654’te görevden alındığında (ve hemen sonra öldüğünde) halefi Damad İbşîr Mustafa Paşa’nın (Ekim 1654 – Mayıs 1655) (günümüz tarihçilerince “kalıcı” olduğu söylenen saraya değil), karısı Ayşe Sultan’a ait olup “Ayasofya yolunda” diye tarif edilecek olan başka bir saraya yerleştiği anlaşılıyor.60 Topkapı Sarayı’nın kara surları boyunca, Bâb-ı Hümâyûn’dan başlayarak Alay Köşkü’ne doğru devam eden yolun adı, bugün olduğu gibi, geçmişte de Soğukçeşme Sokağı’dır. Saraydan hareket eden alayların kullandığı bu yol Alay Köşkü’ne varmadan bugün Alemdar Caddesi olarak bilinen bir başka yol ile kesişir. Fevkani Alay Κöşkü altından geçerek sahile kadar inen bu ana yol, karşı istikâmette de güneye doğru yokuş yukarı devam ederek Ayasofya’nın güneybatı köşesine, Divânyolu ile buluşacağı dirseğe varır. “Ayasofya yolunda” derken kastedilen bu yokuşun üst kısmı olsa gerektir ve bu durumda İbşîr Mustafa Paşa’nın taşındığı saray da Parsel 4’te, yani muazzam bir yapı olan Bazilika Sarnıcı’nın üzerinde olabilir. Nâ‘imâ, bir başka yerde de İbşîr Mustafa’nın “Sadrazam Sarayı” na yerleştiğini aktarır, ancak sarayın yerini belirmez.61

  • 62 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri (...)

33Burası Yerebatan/Suyabatan Sarayı mıdır? Alay Köşkü’ne değil de Ayasofya’ya daha yakın olduğu anlaşılan bu sarayın yeri İbşîr Mustafa Paşa’nın sadaret dönemiyle ilgili belgeler ışığında yeniden gözden geçirilmelidir. İbşîr Paşa’nın karısı Ayşe Sultan, bize önemli bir ipucu veriyor. Bunun nedeni, henüz iki yaşındayken bir başka sadrazamla, Gümülcineli Nasûh Paşa ile evlendirilmiş olmasıdır. Nasûh Paşa Kasım 1611 – Ekim 1614 arasında sadaret makamında bulunmuştu. Osmanlı hanedan usullerine göre, Ayşe Sultan’a doğumunda ya da evlendirilirken bir saray tahsis edilmiş olması gerekir. Ancak yaşı küçük olduğu için gerdeğe girmek için bekletildiği, sonrasında da kocasının sarayına yerleştiği anlaşılıyor. İlk kocası 1614’te öldürüldükten sonra altı kez daha, aralarında sadrazamlar da olan yülsek askeri-bürokratlarla evlendirilmiş olan sultanefendinin 1654 yılında İbşîr Mustafa Paşa’yla evlenirken hâlâ bu sarayda yaşıyor olması mümkün. Nâ‘imâ, 1655 Mayıs’ında sadrazam sarayının yağmalanmasını anlatırken, İbşîr Mustafa’nın karısı Ayşe Sultan’ın saraydaki değerli eşyaları kurtarmayı nasıl başardığını aktarır, böylelikle sadrazam sarayında harem dâiresinin bulunduğuna da işaret etmiş olur.62 Bu noktadan geriye gidersek, yani Ayşe Sultan’ın ilk kocasının sarayında oturmaya devam ettiğini, İbşîr’den önceki kocalarının da hep buraya yerleşmiş olduklarını kabul edersek, Yerebatan/ Suyabatan Sarayı olması kuvvetle muhtemel bu sarayın 17. yüzyılın ilk yarısında birkaç sadrazam barındırmış olduğu sonucunu çıkartabiliriz.

  • 63 Metin Kunt, “Nâ‘imâ, Köprülü and the Grand Vezirate”, Boğaziçi Üniversitesi Dergisi (1973), s. 57-6 (...)
  • 64 Ertuğrul Oral, Mehmed Halife. Târih-i Gılmânî, yayınlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi (İs (...)
  • 65 Bkz. yukarıda, 60 numaralı not.

34İbşîr Mustafa Paşa’nın öldürülmesinden sonra sadrazamlığa sırasıyla Damad Ermeni Süleyman Paşa, Gazi Deli Hüseyin Paşa, Zurnazen Mustafa Paşa, Boynuyaralı Mehmed Paşa getirilmiş ve tümü çok kısa sürelerle görevde kalmıştı (birincisi altı ay, ikincisi altı gün, üçüncüsü dört saat, dördüncüsü dört ay). Bu durum Derviş Paşa sonrasında sadrazam saray(lar) ını tespit etmeyi daha da zorlaştırmakta, sadaret makamının iddia edildiği gibi kalıcılık kazanıp kazanmadığının anlaşılması mümkün olamamaktadır. Dahası, Ekim 1656’da Köprülü Mehmed Paşa selefi Boynuyaralı Mehmed Paşa’dan görevi devraldıktan bir süre sonra padişah ve saray Edirne’ye taşınmıştır.63 1658 – 1703 yılları arasında payitahtın sadrazam sarayları da unutulmaya terk edilmişti. Bu dönemde birçok yangın, özellikle de 1660 Temmuz’undaki muazzam yangın, imparatorluk sarayı civarındaki geniş alanları yakıp yıktı. Mehmed Halife’nin söylediğine göre 1660’da alevler Atmeydanı, Alay Köşkü ve Temürkapı’ya ulaştığında yaklaşık 120 saray yok olmuştu.64 Bu sırada, yani Köprülü hânedanının sadarette olduğu bu uzun dönemde, sadrazam sarayının yerini tespit edebilmek için pek çok bilgi parçasını birleştirmek gerekmekte. Örneğin, Nâ‘imâ, İbşîr Mustafa’nın yerleştiği “Ayasofya yolunda” olan sarayın Ayşe Sultan Sarayı diye bilindiğini kaydeder, ancak bu saraya Fâzıl Ahmed Paşa Sarayı denilmekte olduğunu da ekler. Bu durum, Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’nın sadareti (Ekim 1661 – Kasım 1676) sırasında, 1657’de ölmüş olan Ayşe Sultan’ın sarayının bölgedeki diğer birkaç sarayla birlikte yenilenerek Fâzıl Ahmed’in sarayına eklenmesinden kaynaklanmaktadır.65 Uzun süren görev süresi sırasında İstanbul’da ikamet etmek fırsatı hiç bulamayan Köprülüzâde’nin bu kadar iddialı bir girişimde bulunmuş olması, bir sadaret külliyesi yaratmak istemiş olması, başlıbaşına ilginçtir. Nâ‘imâ’nın bu bağlamda Yerebatan ya da Suyabatan Sarayı’ndan hiç söz etmemiş olması da dikkati çeker. Oysa, yukarıdaki bilgiler ışığında Fâzıl Ahmed’in sarayının, hiç değilse önemli bir bölümünün, sarnıç üzerinde Yerebatan/Suyabatan Sarayı olmuş olması mümkün gözükmekte.

  • 66 1762 tarihli bir belge (H. 1176) bu sarayı Mahmud Paşa Camisi’nin yakınlarınde göstermektedir: “... (...)
  • 67 Mehmed Râşid ile Ismail ‘Âsım (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsım Efendi eş-şehir (...)
  • 68 M. Kazım Çeçen, İstanbul’un Osmanlı Dönemi Suyolları (İstanbul: İSKİ Yayınları, 1999), s. 165-172.

35Babası ve selefi Köprülü Mehmed Paşa’nın sadrazam olarak atandıktan hemen sonra Alay Köşkü karşısında (öninde), yıkılan Soğukçeşme Kapısı yakınlarında (kurbinde) bir mîrî saraya taşınmış olduğunu hatırlarsak, sarayının asıl merkezinin Fâzıl Ahmed’e babasından miras kaldığını düşünmek de aslında oldukça cazip. Buna karşılık, Köprülü emlâkının Divânyolu boyunca, bugünkü Κöprülü Kütüphanesi’nden Mehmed Paşa’nın Çemberlitaş (Konstantin Kolonu) civarındaki türbesine kadar devam eden alanda bulunduğunu hesaba katmak gerekir.66 Ayrıca, Bayezid Camisi yakınlarında, Sultan Bayezid semtindeki Κöprülü Mehmed Paşa Sarayı olarak bilinen bir saraya aynı zamanda Temürkapu Sarayı dendiğini belirtmek faydalı olacaktır. Görüldüğü gibi bütün bu saptamalar meseleyi çözemediği gibi, daha da karmaşık hale getiriyor.67 Burada anahtar, Köprülü Mehmed Paşa’nın hayattayken ısmarladığı, ama ancak 1672 yılında tamamlanan bir suyolları haritası olabilir. Bu haritada “temürkapulu kubbe” ibaresiyle, Bayezid bölgesinde su dağıtımı sisteminin pargası olan bazı yapılar işaretlenmiştir.68 Köprülü’nün Bayezid’deki sarayına verilen ad olasılıkla bu yapılardan kaynaklanmaktadır. Bir başka deyişle, söz konusu saray sur-ı sultanî üzerindeki sahile yakın Temürkapu’nun değil, Bayezid su yollarının dağıtım noktalarında olan küçük yapılardan bir ya da birkaçı civarında yer aldığı için Temürkapu Sarayı olarak isimlendirilmişti.

4. Temürkapu karşısında, sahile yakın saraylar

36Henüz Κöprülü saray(lar)ı hakkında pek fazla bilgimiz olmamakla birlikte, 18. yüzyılın ilk dönemlerine ait sûrnâmelerde “Rami Paşa’nın Temürkapu Sarayı” na dair kayıtlar, bize Topkapı Sarayı’nın kara surları üzerindeki Temürkapu’nun karşısında bulunan saray(lar) hakkında birçοk ipucu sunmaktadır. Bu bilgiler aynı zamanda, genellikle sadrazamlarla evlenen padişah kızlarının, söz konusu sarayların itibarlı kimseler arasında gerçekleşen karmaşık el değiştirme hikâyelerinde oynadıkları rolü yansıtmaktadır.

  • 69 Törenin ayrıntıları için bkz. M. Çağatay Uluçay, “Safiye Sultanın Düğünü”, “Fatma ve Safiye Sultanl (...)

371703’teki Edirne Vakası sırasında sadaret makamında olan Râmi Mehmed Paşa, pek uzun süre görevde ve İstanbul’da kalamamış, derhal başkentten uzaklaştırılmıştır. 1708 martındaki ölümünden sonra sarayı II. Mustafa’nın kızı Safiye Sultan’a geçmişti. Düğünü ayrıntılarıyla kaydeden bir sûrnameye göre Safiye 1710 mayısında (eski sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın oğlu) Maktûlzâde Ali ile evlendiğinde, o sıralar hâlâ “Râmi Paşa’nın” olarak bilinen, “kendi sarayı” na gelin götürülmüştü; buna karşın Râşid, damadın sarayının Süleymaniye’de olduğunu ve gelinin Maktûlzâde’nin Süleymaniye Sarayı’na götürüldüğünü belirtir.69 Safıye’nin amcası III. Ahmed ile büyükannesi Gülnûş Emetullah Sultan düğün alayını başka bir saraydan, Ali Paşa’nın sarayından izlemişlerdir. Padişah ailesinin iki gün konakladığı bu sarayın ait olduğu diğer Ali kimdi? Bu önemli, çünkü padişah ile annesi bu sarayı Alay Köşkü’ne tercih etmekle tören alayını görüş açılarını tehlikeye atmamış olmalılar. Bu yüzden söz konusu Temürkapı Sarayı Alay Köşkü’nden pek uzakta olamaz.

  • 70 Ne Râşid, ne de Silahdâr Fındıklılı Mehmed Ağa, Sadrazam Çorlulu Ali Paşa’nın 1710 yılında ikamet e (...)
  • 71 1709 Sûrnâmesi’nde damadın sarayından söz edilmez (TSM D. 10590, 23 S 1121): Mehmet Arslan, “III. A (...)
  • 72 Mehmet Topal, Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Nusretname. Tahlil ve Metin (1106-1133/1695-1721), ya (...)
  • 73 Mehmed Râşid ve Ismail ‘Âsim (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir (...)

38Padişah ve valide sultanın ev sahipleri büyük olasılıkla, o sıralar sadrazam olan Çorlulu Ali (Mayıs 1706 - Haziran 1710) ile karısı, Safıye’nin baba-bir kardeşi, Emine Sultan idi.70 Çift 1708 mayısında evlenmiş ve Alay Köşkü’nün karşısında bir saraya yerleşmişti. Fakat bu sırada hânedana damat olan üçüncü bir Ali’yi de dikkate almamız gerekir. III. Ahmed’in silahdârı Ali Agâ da padişahın ilk çocuğu Fatma Sultan ile 1709 mayısında evlendirilmiş ve aşağıda irdeleyeceğimiz gibi kendisine bazı saraylar tahsis edilmişti.71 Her ne kadar padişahın gözdesi ve damadı olsa da bu üçüncü Ali’nin o sıradaki statüsü veya saray(lar)ının konumu, padişahın ailesini ağırlamasına uygun olmamış olabilir. Yine de Silahdâr Ali Ağa’nın bir sarayı 1710 düğünü sırasında törenlerin vazgeçilmez bir parçası olmuş, bu sarayın Temürkapu yakınlarındaki konumu zamanın vakanüvisleri tarafından dikkatlice kaydedilmiştir (Parsel 6). Fındıklılı, Safıye ile çeyizinin Silahdâr [Ali Paşa]’nın Temürkapu’daki sarayına götürüldüğünü belirtir ve söz konusu Ali’yi hânedan damadı, vezir-i sânî olarak saptayarak kimliği hakkında belirebilecek tüm şüpheleri ortadan kaldırır.72 Ayrıca Râşid de, Damad Silahdâr Ali’nin 1709’daki kendi evlilik töreninde Temürkapu’da, daha önce Rami Mehmed Paşa’ya ait olduğu kaydedilen bir saraya damat götürüldüğünü belirtmiştir.73

5. Yerebatan/Suyabatan Sarayı ile 18. yüzyılın ilk dönemlerindeki sahipleri

39Silâhdâr Ali’nin Temürkapu Sarayı ile ilişkisi bizi tekrar, (Divânyolu ile Alemdar Caddesi’nin birleştiği dirseğe yakın bulunan) Taşoda’ya ve parçası olduğu düşünülen Silahdâr Ali Paşa’nın ikinci sarayına getiriyor (Parsel 4). Her ne kadar Taş Oda ile ilgili bir belge bulunmasa da, bu durumda, Silahdâr Ali’nin bugünkü Alemdar Caddesi’nin iki ucunda iki ayrı sarayda ikamet etmiş olduğunu kabul etmeliyiz. Ancak her ikisini aynı anda kullanıp kullanmadığı konusu henüz meçhul.

  • 74 Bkz. aşağıda, 78 ve 81 numaralı notlar.
  • 75 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsim (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir (...)
  • 76 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsım (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir (...)

40Artık sarayların elden ele geçişi köşe kapmaca oyunu gibi bir hale gelmiş, daha önce de belirtildiği gibi, 1710’da Maktûlzâde Ali ile Safiye’ye Silahdâr Ali’nin Temürkapu’daki [Parsel 6] sarayı tahsis edilmişti. Safıye’nin evlenmesinden kısa sure önce Silahdâr Ali’nin Temürkapu’daki saraydan vazgeçerek yokuşun üst tarafında, karısı Fatma Sultan sayesinde elde ettiği yeni bir saraya taşınmış olduğu anlaşılıyor (Parsel 4 ve/ya Parsel 7).74 Ama bu noktada gene bir parantez açarak akla gelebilecek bir soruyu cevaplandırmamız gerekiyor: Temürkapu’daki sarayda 1710 sonrasında kim yaşıyordu? Safıye’yle evlenmesinden bir ay sonra Maktûlzâde Ali (ancak 1714’te dönmek üzere) vali olarak Maraş’a gönderilmişti. Bu dönemde Safiye nerede yaşıyordu bilmiyoruz; kocasıyla mi gitti, kendisine ya da kocasına ait (hakkında hiçbir şey bilmediğimiz) başka bir saraya mi taşındı (mesela Maktûlzâde Ali’ye babası Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’dan miras kaldığı bilinen Süleymaniye Sarayı), yoksa Temürkapu’da mi kaldı? Bir noktada Temürkapu’daki sarayı terk ettiğine ilişkin vakanüvisler bir şey söylemiyor, bu yüzden bütün bu süre boyunca orada kaldığını varsayabiliriz –zaten teamüle göre sultanefendiler kocalarını görev yerlerinde takip etmezlerdi. Ama bu arada, Temürkapu Sarayı’nın başka isimlerle bağlantılarını öğreniyoruz – örneğin, 1710 yazında Κöprülü ailesinden son sadrazam olan Numan Paşa. Sadece iki ay iki gun, haziran ortasından ağustos ortasına kadar sadrazam olan Numan görevden alındığında kendisine ait eşyanın Temürkapu Sarayı’ndan alınarak iki kadırgayla bir sonraki görev yeri Eğriboz’a taşındığı söylenir.75 Numan’ın halefi sadrazam Ağa Yusuf Paşa da (Kasım 1711 - Kasım 1712) Temürkapu Sarayı’nda oturmuş gibi görünüyor.76 Nasıl olur da Safıye’nin Temürkapu’da yaşamaya devam etmiş olmasını, Numan ile Ağa Yusufun da orada oturmalarıyla bağdaştırabiliriz? O dönemde Temürkapu’da, yüksek makamlardaki görevliler arasında el değiştiren, kısa süreli ikametler için birden fazla saray mi vardı? 1653 yılında Mısır Valisi Abdurrahman Paşa’nın ziyaretini de hatırlarsak, sanırım bu ihtimal oldukça kuvvetli.

  • 77 İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 (...)
  • 78 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsim (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir (...)
  • 79 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ III (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâr (...)
  • 80 Bkz. yukarıda, 78 numaralı not.

41Bir kez daha Silahdâr Ali’nin yokuşun diğer ucunda, muhtemelen Parsel 4 veya Parsel 7 üzerinde olan, III. Ahmed’in küçük Fatma’ya, 1709’da Silahdâr Ali’yle evlenmesi üzerine bağışladığı saraya dönelim. Söz konusu saray o sıralar hâlâ “Bıyıklı Mustafa Paşa Sarayı” (Mart 1693 – Mart 1694) olarak biliniyordu. Oysa 1708 yılında bir süreliğine Bâb-ı Defteri’ye tahsis edilmişti.77 Râşid, Bâb-ı Defteri’nin Bıyıklı (Bozoklu) Mustafa Paşa’nın sarayında yerleşmiş olduğunu söylerken, söz konusu sarayın hâlâ Bıyıklı’nın mülkiyetinde olduğunu açıkça belirtmişti.78 Defterdârların, sadrazamlardan önce padişah kapısından ayrıldığını ve müstakil bir yapıya kavuşarak kendi makamlarına yerleşmeye başladıklarını biliyoruz. Yarım yüzyıl kadar önce, 1654 yazında, o zaman görevde olan başdefterdâr (Moralı Mustafa Ağa) kendisi için yeni bir saray yaptırmak adına Balaban Mescidi etrafındaki (Mescit dışındaki) tüm binalara el koymuştu (tav’an ve kerhen alup).79 1655 başında idam edilmesinden sonra, yerine gelen defterdârlar çοk kısa sürelerle bu görevde kalmışlardı. Burada ilginç olan hem 1654 tarihi, hem de 18. yüzyılın ilk yıllarında Bâb-ı Defterî dâirelerinin sadrazam makamının yakınına taşınmasıdır. Asıl can alıcı nokta ise bu sarayın yerinin tam olarak tarif edilmiş olmasıdır. Râşid, Bıyıklı Mustafa’nın sarayı Fatma Sultan’a verildiğinde, Bâb-ı Defteri dâirelerinin (Bizans sarnıcı civarında, belki üzerinde) başka bir saraya, Yerebatan/Suyabatan Sarayı’na taşındığını söyler.80 Bu tespit, vakanüvislerin pek sözünü etmedikleri Yerebatan/Suyabatan Sarayı’nın bilinmeyen ve ihmal edilen tarihinde önemli bir ipucudur.

  • 81 Ali Paşa’nın bu yeni saray için Kütahya’dan on bin duvar çınisi siparişi: Ahmed Refik, Fatma Sultan(...)

421709 yılındaki hânedan düğününden sonra Silahdâr Ali’nin, karısı Fatma sayesinde elde ettiği yeni sarayını (en azından bir kısmını) yeniden yaptırdığı bilinir; o dönemde Fatma Sultan Sarayı olarak bilinen bu saray, 1713 nisanında Ali Paşa’nın sadarete atanması üzerine “Sadrazam Sarayı” olarak yeni bir kimlik kazanmış mıydı?81 Peki, Ali Paşa ve Fatma Sultan’ın sarayı neredeydi ve Yerebatan Sarayı’yla ilişkisi neydi? Yerebatan/Suyabatan Sarayı kuşkusuz (Parsel 3’ün uzun kenarındaki bir kısmı da içine alarak) Parsel 4’de, Bazilika Sarnıcı’nın tam üzerindeydi. Burası, Bâb-ı Defterî’nin 1708 yılında taşındığı söylenen yerdir. Bu yüzden Silahdâr’ın yeniden yapılıp değeri artan sarayının (Bizans kalıntılarıyla dolu, bu yüzden ahır, ambar gibi servis mekânlarının bulunduğu Parsel 3 değil) Parsel 7 üzerinde, yani Alay Köşkü ile Bâb-ı Defteri’ye yakın bir yerlerde olduğu düşüncesi son derece caziptir. Bir adım daha ileri gidersek, 1713-1716 arasında Sadrazam Sarayı (Parsel 7) ile Bâb-ı Defterî’nin (Parsel 4), birbirlerini tamamlayarak büyük ve tek bir külliye oluşturduklarını düşünmek mümkün.

  • 82 Bkz. aşağıda, 83 numaralı not.

43Sonuçta, 1709 yılındaki düğünü takip eden olaylar böyle bir gelişim sürecine işaret ediyor. Fatma Sultan evlendirildiğinde sadece beş yaşında olduğu için, Silahdâr Ali Ağa (1713 sonrasında Paşa) ile hiçbir zaman gerçek bir evlilik hayatı yaşamamışlardı. Ali 1716 yılında Petervaradin’de savaş meydanında öldüğünde söz konusu saray “Fatma Sultan Sarayı” olarak bilinmeye devam etti. Küçükçelebizâde İsmail Efendi bu sarayın Ali Paşa’nın ölümünden sonra Nevşehirli İbrahim Paşa’ya tahsis edilen saray olduğunu, ibrahim Paşa’nın 1716 sonbaharında İstanbul’a vardığında buraya yerleştiğini iddia eder.82 Nevşehirli ibrahim, Ali’nin dul eşiyle 17 Şubat 1717’de evlenmiş ve Damad olmuştu. Nihayet 9 Mayıs 1718’de de sadrazamlığa atandı. Sultanefendi ikinci kez evlendiğinde artık on üç yaşındaydı ve çiftin kısa bir süre içinde gerçek bir evliliği sürdürmek için yeni bir hayata başladıkları anlaşılıyor.

  • 83 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsim (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir (...)

44Öyle ki, Fatma Sultan Sarayı’nın erkeklere ayrılan kısmı (hariciye) küçük olduğu için, civardaki (Tevkiî?) Abdurrahman Paşa’nın (6. 1692) sarayı da bu saraya eklendi; sarayın onarımı, yeni bölümlerin inşası, giderek büyümesi 1730’a kadar devam etti. Râşid bu sürecin nasıl gerçekleştiğini anlatır: Önce Abdurrahman Paşa’nın sarayından, “eski sadrazam sarayı” diye anılan tarafa doğru bir kapı açılmış; kethüdâ, çavuşbaşı, tezkireci, mektupçu, muhzır ağa ile sadrazama yakın çalışan diğer ileri gelenlerin dâireleri de bu yeni alanda inşa edilmişti.83

  • 84 Uzunçarşılı karmaşık bir ifadeyle de olsa, Ayasofya yönünden hareketle Yerebatan caddesi takip edil (...)

45Parsel 4, 5 ve 7’de nasıl gelişmeler olduğunu canlandırabilmemiz açısından Fatma Sultan’ın Sadrazam Sarayı’na dönüşen sarayının yakınındaki parsellere taşarak büyüme süreci çοk önemlidir. Yerebatan Sarayı olarak bilinen sarayın Parsel 4 üzerine olduğunu, Bâb-ı Defteri’nin de 1708’de buraya taşındiğını söylemiştik. Peki, sultanefendinin artık yeni kocası Nevşehirli Damad İbrahim Paşa ile birlikte yaşadığı “Fatma Sultan Sarayı” ve “Abdurrahman Paşa Sarayı” ile “Eski Sadrazam Sarayı” tam olarak nerededir? Elimizdeki ipuçlarından çıkan sonuç Fatma Sultan ile Abdurrahman Paşa saraylarının yan yana oldukları, ikincisinin cephesinin Eski Sadrazam Sarayı’na yönelik olduğu ya da onun da yanında olduğudur. Bütün bu olasılıklara izin veren varsayımsal bir düzenleme yapılabilir: Parsel 7’de önce “Abdurrahman Paşa Sarayı” nı (parselin güneydoğusuna da, yani Parsel 4’ün karşısına), ardından “Fatma Sultan Sarayı” nı (parselin kuzeybatısına) yerleştirelim.84 Son olarak Parsel 5’e, “Derviş Paşa Sarayı” olan “Halil Paşa Sarayı” nın yeri olarak tesbit ettiğimiz parsele, “Eski Sadrazam Sarayı” nı, Alay Köşkü’nün “karşısı” na ya da “altı” na yerleştirelim. Bu durumda Damad Ibrahim Paşa’nın yeni, genişletilmiş Sadrazam Sarayı (Fatma Sultan Sarayı’nı Abdurrahman Paşa’nınkiyle birleştirerek) Parsel 7’nin neredeyse tamamını kaplarken, bu külliye bir taraftan Parsel 4’deki Bâb-ı Defteri’ye, diğer taraftan yandaki dar sokağı atlayarak Parsel 5’e (Eski Sadrazam Sarayı’na) uzanır. Bu üç parsel Alay Köşkü’nün tam altındaki Kum Meydanı’nı çevreliyordu.

Nevşehirli Damad İbrahim Paşa Sarayı’nin merkezi konumu ve Görünür olması

46Kalıcı ve belki ü sarayı birden (en azından 18. yüzyılın ilk çeyreğindeki üç Ali’nin saraylarını) kapsayan bir külliyeye ilişkin karmaşa kolaylıkla halledilememiş olabilir, ama öyle gözüküyor ki 18. yüzyılın son dönemlerinde yukarıda tanımladığımız parsellerden biri sadrazamların resmi ikametgâhının merkezi olacaktı. Yukarıda sunduğum öneri neredeyse elimizdeki kanıtların tümüne uyan tek varsayım. Ama başka bir sorun daha var: Bütün bu gelişme rastlantısal mıydı yoksa –en azından belirli bir noktadan sonra– arkasında belirli bir fikir ya da tasarım var mıydı?

  • 85 Mehmet İpşirli ve Semavi Eyice, “Bâbıâli”, TDV İslâm Ansiklopedisi 4 (1992), s. 387.

47Yeni binalara duyulan ihtiyaç, ilk bakışta sadrazamın genişleyen mâiyetine yeni çalışma mekânları sağlamaktan ibaretmiş gibi gözükebilir. Ama bu düzenleme olağan bir gelişme olarak kabul edilmemelidir; Nevşehirli’nin çekirdek hane halkı sayısında bir değişiklik olmasa da, sadaret dâiresinde görülen genişlemenin önceki sınırları çοk aştığı aşikâr. Sadrazamın Divân-i Hümâyûn üzerinde artan kontrolü ile Divân’a bağlı dâirelerin kendi kontrolüne geçmesi, bu büyümeden ayn düşünülemez. Sadrazam ve sarayının hem görünürlüğü, hem de konumu ve kapsamı ile öne çıkması sürecini tamamlayan diğer bir gösterge de Nevşehirli’nin bölgede bir medrese, bir sıbyan mektebi, bir sebil, bir hamam ve bir mescit ile kimlik kazanan mimari mirasının diğer öğeleridir.85 Bunlardan başka, İbrahim’in sarayını ve hanesini daha fazla görünür yapan 1720, 1724 ve 1728’deki hânedan düğünlerinde sadrazam olarak oynadığı rolü de unutulmamalıdır.

  • 86 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsım (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsım Efendi eşşehir b (...)
  • 87 Βâbıâli Caddesi’nin karşı tarafında yer alan Çiftesaraylar daha sonraları Cağal/Cığaloğlu Sarayı di (...)

48Râşid, 1720 yılında Emetullah Sultan’ın düğünü nedeniyle, daha önce iki sadrazama makam olmuş iki sarayın yeri hakkında da bilgi verir. Gelinin çeyizini taşıyan alayı anlatırken bu saraylardan “eski” ve (dolayısıyla üstü kapalı olarak) hali hazırdaki ya da “yeni” sadrazam sarayları olarak bahseder. Çeyiz alayının Soğukçeşme Sokağı’nı takip ettiğini, Alay Köşkü’nün altından ve “eski” sadrazam sarayından geçerek Şengül Hamamı yokuşunu tırmandığını ve (“yeni” ya da hali hazırdaki olarak tespit ettiğimiz) Sadrazam Sarayı’nın önünden geçerek Cağal/Cığaloğlu Sarayı, Mahmud Paşa Camisi, Divânyolu, Vezneciler ve Süleymaniye’ye doğru devam ettiğini söyler.86 Burada belirleyici olan Cağal/Cığaloğlu Sarayı’ndan söz edilmesidir; tören alayının yokuş yukarı izlediği yolu 1880 tarihli haritada bulmamıza yardım eder, böylece hem “eski”, hem de “yeni” –yani o sırada sadrazamın ikamet ettiği- sarayların yerlerini oldukça kesin bir biçimde belirtmiş olur.87 Aynı şekilde, hakkında hemen hiçbir şey bilmediğimiz Şengül Hamamı da bir başka nirengi noktası olmaktadır.

  • 88 İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 (...)

49Râşid’in 1720 tarihli anlatımı ışığında, Uzunçarşılı “eski” vezir sarayının, Şengül Hamamı’nın bulunduğu yokuşun aşağısında, kısmen Beşir Ağa Camisi’nin karşısındaki köşeden Alay Κöşkü’ne giden dar yol boyunca uzandığını tesbit eder. (Beşir Ağa Camisi Parsel 7’nin en doğu köşesinde bulunduğundan, karşısındaki köşe de Parsel 5’in güney ucu olmalıdır.) Ayrıca Fatma Sultan’ın sarayından başlayarak genişleyen “yeni” vezir sarayının Şengül Hamamı’nın “yukarısı” ndaki köşeden (Parsel 7’nin güney ucu) sağa dönüldükten sonra Parsel 7’nin uzun güneybatı tarafı boyunca uzandığını söyler.88 1724 tören alayına ilişkin kayıtlar Uzunçarşılı’nın “eski” vezir sarayının Halil Paşa’nın sarayı, yenisinin de Fatma Sultan’ın sarayı [bolümleri] olduğuna ilişkin saptamasını doğrular niteliktedir. Buna karşın ikinci sarayın (Cağaloğlu Hamamı tarafındaki) bir cephesinin (Uzunçarşılı’nın yazdığı sırada adı Hilâl-i Ahmer olan) bugünkü Yerebatan Caddesi boyunca uzandığını iddia ederken yanılmıştır.

  • 89 Tülay Artan, “Royal Weddings and the Grand Vezirate: Institutional and Symbolic Change in the Early (...)
  • 90 1728’deki düğüne ilişkin tek kayıt Küçükçelebizâde’de bulunmaktadır: 25 Mayıs 1728’de (15 L 1140), (...)

50Üç sultanefendinin düğün kutlamaları boyunca dokuz tören alayı sıralayan 1724 tarihli Sûrnâme, Damad İbrahim Paşa Sarayı’nın Alay Köşkü’nün karşısında olduğunu söyler. Tören alaylarının Şengül Hamamı’nın yanından geçen yokuşu tırmanıp (sağa) döndüğünü, Sadrazamın Sarayı’nın arka kapısından geçerek, Harem’i (yani Fatma’nın asıl sarayı) boyunca ilerlediğini açıkça belirtir.89 Bu, o sıralar ibrahim Paşa’nın sarayı olarak bilinen yapının Parsel 7’yi kapladığı ve tören alayının Şengül Hamamı’nın “yukarısı” ndaki köşeden (sağa) döndükten sonra sarayın ana cephesinden değil, arka kapısından geçtiği anlamına gelir. Ayrıca benim, iki (ya da daha fazla) sarayın birleşerek büyük genişletilmiş bir vezir kompleksi oluşturduğuna ilişkin görüşümü de destekler (Resim 3). Bu bilgileri daha sonrası için sınayamıyoruz. 1728’deki düğün törenlerine ilişkin yazılmış bir sûrnâme bulunamamıştır. Ancak Küçükçelebizâde 1728’deki geçit alayı protokolünün 1724’tekiyle tamı tamına aynı olduğunu belirtir.90

  • 91 Mesut Aydıner (ed.), Vak’anüvis Suphî Mehmed Efendi, Subhi Tarihi. Sâmi ve Şâkir Tarihleri ile Birl (...)
  • 92 M. Münir Aktepe (ed.), Şem’dâni-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Târihi. Mür’i’t-Tevârih I (İstanbul (...)
  • 93 Mesut Aydıner (ed.), Vak’anüvis Suphî Mehmed Efendi, Subhi Tarihi. Sâmi ve Şâkir Tarihleri ile Birl (...)
  • 94 M. Münir Aktepe (ed.), Şem’dâni-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Târihi. Mür’i’t-Tevârih I (İstanbul (...)
  • 95 Tayyib Gökbilgin, “Bâbıâli”, İslam Ansiklopedisi II (1949), 175.

511730’da “eski” sadrazam sarayının tekrar devreye girmiş olduğunu görüyoruz. Nevşehirli’nin halefi sadrazam Kabakulak ibrahim, “yeni” saraya yerleşmek yerine ikametgâhı ve makamı olarak “eski” sarayı tercih etmişti.91 Bu kararda herhalde Fatma Sultan’ın Parsel 7’deki Harem bölümünde oturmaya devam etmesi etkin olmuştur. Fatma Sultan şüpheli bir biçimde 1733’te (belki de daha önce) öldü. Varisleri sarayda yaşamaya devam ettiler mi, bilemiyoruz. Damad İbrahim Paşa’nın Patrona Halil isyanında korkunç biçimde katledilişinden on yıl sonra, 1739 yılının ilk aylarında, I. Mahmud Fatma ile İbrahim’in saray külliyesini o sırada yeni atanan Sadrazam İvaz Mehmed Paşa’ya (Mart 1739 - Haziran 1740) tahsis etti. Ama bu tahsis kararının hemen akabinde talihsiz çiftin sarayları, oldukça şüphe uyandıracak biçimde, 1740 Şubat ayının başında art arda iki yangın geçirdi. İlk yangın önce harem bölümünde başlamış, ardından Arz Odası, Hasır Odası ile diğer bölümlere sıçramıştı. Ertesi hafta, ikinci bir yangın selâmlık bölümü ile Divânhane’yi yıktı. Bu nedenle İvaz Mehmed Paşa da derhal onarılıp yenilenen “eski” vezir sarayına yerleşmeye mecbur kaldı. Şem’dâni-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi bu şüpheli durumu şöyle aktarmıştı: Zi’l-kâ’de âhirînde Harem aĝaları odasından, Salı gecesi harîk zuhûr etmekle Saray-i mezkûrun haremi muhterik oldu. Garâbet bunda ki, haftasında yani ertesi Salı gecesi, gene ateş zuhûr edüp, Hâriciye ve Divânhânesi dahi eser binâ kalmayınca muhterik olmağla Vezîr eski Paşakapısı’na nakl eyledi.92 Bir başka vakanüvis, Subhi de bu yangın ve sonrasında gereken âcil tamirâtı kaydeder ve bu arada “eski” sarayın Damad İbrahim Paşa’dan önce sadrazamların kalıcı ikametgâhı olduğuna değinir: sadr-ı a’zam hazretlerinin sarây-ı âlîleri bi-kazâillâhi te’âlâ muhterik olmaktan nâşî, ötedenberi sudûr-ı’izâm hazerâtına mahsûs olan Sarây-ı atîk bir kaç gün zarfında ta‘mîr.93 Dönemin diğer vakanüvisleri de “yeni” sarayın Damad ibrahim Paşa’nın öldürülmesinden sonra terk edildiğini yazarlar: ba’de’l-katl terk olunan sarây...94 Bu arada Gökbilgin, Subhi’nin 1740 yangınıyla ilgili yazdıklarını yanlış yorumlamış, yıkılan sarayın tanımlanmayan bir yerdeki İvaz Hacı Mehmed’in sarayı olduğunu, Sarây-ı âtik’in, yani Damad İbrahim’in Bâbıâli’sinin de yeni sadrazamın yerleşmesi için onarıldığını söylemiştir.95

  • 96 M. Munir Aktepe (ed.), Şem’dâni-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Târihi. Mür’i’t-Tevârih I, (İstanbu (...)

521740 yangınından sonra, Fatma ile İbrahim’in sarayı bütünüyle onarılmamıştı. Fatma Sultan’ın sarayının bulunduğu parsele bu tarihten sonra bazı kamu binaları ve özel mülkiyet evler inşa edilirken, Damad İbrahim’in hüküm sürdüğü dâireler gelecek sadrazamların yerleşmeleri için yenilendi. Sarayın yerinde hemen inşa edilen yapılardan Cağal/Cığaloğlu Hamamı, Beşir Ağa Camisi ve medrese hâlâ ayaktadır.96 1755’teki Hocapaşa yangını bir kez daha bölgedeki sarayları, sadrazam Muhsinzâde Mehmed Paşa’nınki de dahil olmak üzere, harabeye çevirdi. Onarım çalışmaları tamamlanana kadar Muhsinzâde Mehmed Paşa karısı Esma Sultan’ın Kadırga Sarayı’na taşınmıştı; sonrasında yeniden inşa edilen sadrazam sarayı ile Βâbıâli tarihinde yeni bir dönem başladı.

  • 97 Mesut Aydıner (ed.), Vak’anüvis Suphî Mehmed Efendi, Subhi Tarihi. Sâmi ve Şâkir Tarihleri ile Birl (...)
  • 98 “Bâbıâli” İstanbul Kültür ve Sanat Ansiklopedisi II (İstanbul: Tercüman Yayınları, 1982), s. 939-94 (...)

53Fatma ile İbrahim’in sarayının 1730’dan önceki düzenini aydınlatacak belgelere maalesef ulaşamadım. Subhi 1740 yangınından sonra aynı sarayın bazı bölümlerini I. Mahmud’un İvâz Paşa’yı ziyareti nedeniyle sıralar.97 Fransız büyükelçisi Comte de Choiseul Gouffıer’nin maiyetindeki sanatçı ve mühendis Franz Kauffer ile Jean-Baptiste Lechevalier’nin, Melling’in 1819 tarihli Voyage pittoresque de Constantinople et des Rives du Bosphore adlı eserinde yayımlanan 1776 tarihli, “Vézir-Sérai ou La Porte” etiketli haritaları, sadrazam sarayının 18. yüzyılın son çeyreğindeki düzeni hakkında fikir edinebilmemize bir ölçüde yardımcı olur. Ayrıca ilk olarak Târih-i Osmân-i Encümeni Mecmuası’nda yayımlanan, muhtemelen 1808 yılı civarında sarayın bazı bölümlerini listeleyen tarihsiz ve imzasız başka bir belge de sarayın fiziksel yapısını keşfetmemiz açısından çok önemlidir.98

  • 99 Haluk Şehsuvaroğlu, Asırlar Boyunca İstanbul (İstanbul: Cumhuriyet gazetesi, nd), s. 181-184. Bu ce (...)

54Aşağı yukarı aynı zamanlarda yayınlanmış, 1802’de Konstantin İpsilati’nin Bâbıâli’ye kabul edilişini anlatan bir de gravür vardır.99 Alay Köşkü’nün altındaki, Kum Meydanı olarak bilinen alanın devlet törenleri ve alayları için yeterince geniş olduğu görülebilir.

II. İmparatorluk sarayindan uzakta yer alan, kalici sadrazam sarayi olabİlecek bİr dİğer seçenek

1. Kara Murad Paşa’nın Süleymaniye’deki (Küçük Pazar) sarayı

  • 100 Belge için yukarıda, 9 numaralı nota bakınız.

55Sur-ı sultanî’nin karşısındaki sarayların bir sadrazamdan diğerine tahsislerine ilişkin bu karmaşık öyküyle beraber, sadaret dâiresinde bazı değişikliklerin Derviş Mehmet Paşa’nın göreve gelmesinden (Mart 1653 – Kasım 1654) bir süre önce başladığı rahatlıkla iddia edilebilir. Stéphane Yerasimos’un gün ışığına çıkardığı, bugüne kadar bilinmeyen bir vakıf belgesi, [Kara] [Dev] Murad Paşa’nın ilk görev süresi sırasında (iki kez görev almıştır; Mayıs 1649 – Ağustos 1650 ile Mayıs – Ağustos 1655) Divân-ı Hümâyûn’un kimi ileri gelenlerinin Topkapı Sarayı’ndan taşınarak sadrazamın hane halkıNın ayrılmaz birer pargası haline geldiklerini gösteriyor.100 1650 yılına tarihlenen bu belgeye göre bunlar sadrazamın mâiyeti haline gelen, devlet idaresinde kilit öneme sahip üç büyük bürokrat, yani Kethudâ Bey, Çavuşbaşı ve Re’îs (ü’l-küttâb) idi. Bu görevlilerin burada, Murad Paşa’nın sarayında, makam dâireleri olduğu görülüyοr.

  • 101 Siyavuş Paşa 1582-1584, 1586-1589 ve 1592-1593 yılları arasında üç kez sadrazam olmuştur. Haliç’e b (...)
  • 102 Bkz. yukarıda, 69 numaralı not.

56Vakıf belgesi ayrıca [Kara] [Dev] Murad Paşa’nın bu dönemde ikamet ettiği sarayın 16. yüzyıl sadrazamlarından Siyavuş Paşa’nın Süleymaniye Sarayı olduğunu göstermektedir.101 Murad Paşa Sarayı Siyavuş Paşa’nın varislerinden satin almıştır. 1650 sonrasında Murad Paşa’nın ya da varislerinin sarayla bağlantısını belgeleyecek hiç bir kayıt bulunmamaktadır. 17. yüzyılın sonlarına gelindiğinde ise, Havass-ı Refia sicillerinde (1683) hâlâ Siyavuş Paşa Sarayı olarak bilinen sarayın sahibi olarak Merzifonlu Kara Mustafa Paşa gözükmektedir.102 Merzifonlu’nun 1683 yılında öldürülmesinden sonra Süleymaniye Sarayı oğlu Maktûlzâde Ali’ye geçmiştir; öyle ki Safiye Sultan’la evlenmek için 1710 yılında kısa süreliğine İstanbul’a geldiğinde Maktûlzâde babasının sarayında kalmıştı.

  • 103 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Na‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri (...)
  • 104 Sözü edilen sarayların yerleri için: Hayati Develi (ed.), Sâi Mustafa Çelebi, Yapılar Kitabı, Tezki (...)
  • 105 İstanbul Şer’iyye Sicilleri, Mâ-i Lezîz Defterleri I (İstanbul: İSKİ Yayınları, 1998), s. 121-122. (...)
  • 106 1648 ve 1649 yıllarında Murad Paşa’yı saray(lar)ı ve bahçe(ler/s)ine su getirmek amacıyla Süleymani (...)

57Murad Paşa’yı Süleymaniye/Küçükpazar semtine getirenin ne olduğunu anlamak için Nâ‘imâ’ya dönmemiz gerekir. Vakanüvisin anlattıklarına göre, Murad Paşa 1649 mayısında göreve atandığında kendisine ait bir sarayı yoktu; uygun bir tane bulmakta da güçlük çekiyordu. Sadaret makamına atanmadan önce Yeniçeri Ağası olduğu için geçici olarak, Süleymaniye Camisi’nin kuzeybatı köşesindeki Ağa Kapısı’nda kalmaya devam etmiş, bir yandan da yeni makamını tesis edebileceği uygun seçenekleri gözden geçirmişti. Nâ‘imâ’dan, Gürcü Mehmed Paşa Sarayı (yeri bilinmiyor), (Kadırga Limanı’ndaki) [Kapudan] Siyavuş ve (Atmeydanı’nda) [Güzel] Ahmed Paşa ile gene burada başka bir saray (İbrahim Paşa Sarayı?) gibi alternatiflerin gündeme geldiğini, ama bunlardan hiçbirisinin yeni sadrazama tahsis edilmediğini öğreniyoruz. Murad Paşa nihayet Cığala-zâde Mahmud’un ikametgâhını kiralamıştı; burası Mürekkebciler yakınındaki (?) Eski [Kuyucu] Murad Paşa Sarayı olarak bilinmektedir.103 Kiraladığı sarayda onarım çalışmaları devam ederken Kara Murad’ın, Koca Ferhad Paşa Sarayı olarak da bilinen (Sultan Bayezid Camisi yakınlarındaki) Davud Paşa’nın sarayına yerleştiği anlaşılıyor.104 Bu arada başka inşaat faaliyetleri ile meşgul olduğu da görülmektedir. Örneğin, 1649 yılında Atmeydanı yakınlarında yer alan Suhde Sinan mevkiindeki bahçesine su getirmiştir.105 Aşağı yukarı aynı sıralarda Kara Murad Paşa’nın başka su şebekesi projelerine de dahil olması başkentte iddialı bir mimari faaliyet içinde olduğunu kanıtlar.106 Aşağıda göreceğimiz gibi, muhtemelen uygun bir ikametgâh bulmakta karşılaştığı güçlükler yüzünden Kara Murad Paşa, bir sarayı kendi mülkiyetine almak, ardından da gelecek sadrazamların kullanabilmesi için vakfa çevirmek istemiş olabilir.

  • 107 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Na‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri (...)

581649 ya da 1650 yılında Siyavuş Paşa Sarayı’nı hangi koşullarda satin aldığını ayrıntılarıyla belgeleyemiyoruz. Nâ‘imâ, Murad Paşa’nın yeni sarayı için 30.000 kuruş ödediğini iddia ediyor. Aşağıda Nâ‘imâ’dan aktaracağım ifade oldukça müphem olmakla beraber, Yerasimos’un ortaya çıkardığı belgenin bir Vakıf Tahrir Defteri’nin sayfaları arasında bulunmasının nedenini açıklayabilir. Nâ‘imâ, tapu senedinin ortaya çıkmasının ardından sarayın (her nedense) vakıf tahrir defterlerine kaydedilmediğini belirtir. Buna karşın, Murad Paşa sarayın sahibi olur, buraya taşınır ve eski sarayını da Kaptan-ı Derya’ya devreder (vakfiyesi bulunduktan sonra mukayyed olmayup yine mutasarrıf olup ana nakl ve kendi sarayını kapudan paşaya verdi).107 Burada karşılıklı bir değiş tokuş olmasa da, bir anlaşma olduğu şüphe götürmez.

  • 108 Ertuğrul Oral (ed.), Mehmed Halife. Târih-i Gılmânî, yayımlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversite (...)
  • 109 Orhan Şaik Gökyay (ed.), Evliyâ Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Topka (...)

59Süleymaniye Külliyesi’nden aşağı Haliç’e inen yamaçta yer alan Siyavuş’un sarayı, Mimar Sinan tarafından yapılmış, zamanında üç yüz odası, bin iki yüz penceresi, on beş hamamı, üç fırınıyla meşhur olmuştu. Murad Paşa’nın sarayı satin aldığına şahit olan Mehmed Halife, Siyavuş’un sarayının görkemini Ayasofya (mahallesi saraylarıyla) karşılaştırarak methederken, Atmeydam’ndaki İbrahim Paşa Sarayı’nın kasvetli havasına işaret eder.108 Bu arada Siyavuş Paşa Sarayı’na ilişkin övgülere Evliyâ Çelebi’de de rastlarız. Evliyâ Çelebi bölgede bulunan, tümü Eski Saray civarında inşa edilmiş diğer anıtsal sarayları da sıralar.109

  • 110 Mehmet İpşirli (ed.), Selânikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selânikî I (971-1003/1563-1593) (İstanbul: İ (...)

60Elimizdeki vakıf belgesine göre, söz konusu sarayın etrafı Fatma Sultan Medresesi, Kepenkçizâde ile Mollazâde’nin evleri ve iki işlek caddeyle (tarik-i amm) çevrelenmiştir. Uzun kenarları yamaca yatay yerleşen arsanın yamuk biçiminde olduğu anlaşılmaktadır. Bu adı geçen komşularından sadece Siyavuş Paşa’nın hânedandan karısı (II. Selim’in kızı) Fatma Sultan (ö. 1582) anısına yaptırdığı medrese hâlâ ayaktadır.110 Medresenin karşısında, bugün [Kara] [Dev] Murad Paşa’nın oğlunun adıyla anılan Devoğlu Yokuşu’nda, Hoca Hamza’nın mescidi bulunurdu. Günümüzde de Kepenekçi Sokağı olarak adlandırılan dolambaçlı yol zamanında orada kepenekçilerin varlığına –ya da Kepenekçi Sınan’ın medresesine– işaret eder. Bariz biçimde söz konusu saraydan adını alan Siyavuş Paşa Sokağı, ayrıca Oduncular Yokuşu, Hatab Kapı Yokuşu ile Külhan Sokak, Siyavuş Paşa’nın saray külliyesinin bazı bölümlerini akıllara getirse de sadece bu belge yardımıyla derlenen nirengi noktaları ve bilgilerle sarayın planını ortaya çıkarmak kolay değildir.

  • 111 Nigel Westbrook, Kenneth Rainsbury Dark ve Rene Van Meewen, “Constructing Melchior Lorichs’s Panora (...)
  • 112 Hrand D. Andreasyan, “Eremya Çelebi’nin Yangınlar Tarihi”, İÜ Tarih Dergisi 27 (1973), s. 83.
  • 113 Sergi kataloğu: Cornelius Loos, Tekningar fran en expedition till Fram’re orienten, 1710-1711 (Stoc (...)

61Sarayın başka tanıkları da bulunuyor. Melchior Lorichs’in 1559 tarihli İstanbul Panoraması, yeniçeri ağalarının olasılıkla Mimar Sinan tarafından inşa edilen sarayı da dahil, bu bölgedeki bazı sarayları gösterir. Süleymaniye Külliyesi’nin ikiz medresleri (Sâlis ile Râbi) ile hamamının hemen altında sahile yatay uzanan anıtsal bir yapı, 1580’lerin basında Siyavuş Paşa tarafından alınıp son demlerinde Sınan’ın yeniden inşa ettiği saray olabilir. 1590 tarihli anonim başka bir panoramada da bu yapı seçilebiliyοr (Resim 4).111 Sınan’ın otobiyografısinde, Üsküdar’daki iki sarayla birlikte Siyavuş Paşa’nın Süleymaniye Sarayı da mimarın başyapıtları arasında sayılır; sarayın bitişiğindeki Siyavuş Paşa’nın karısı Fatma Sultan için inşa ettirdiği medrese ise Sınan’ın halefi Davud Ağa’ya aittir. Medrese 1688 yangınında (civardaki pek çok sarayla birlikte) harap olmuş, 1693-1697 yıllarında tekrar yapılmıştı.112 Cornelius Loos’un 1710 tarihli panoraması bu mahalledeki bazı sarayların 18. yüzyıl başında ayakta olduğunu gösterir (Resim 5).113

62Süleymaniye’den Haliç’e inen bu yamaç oldukça diktir; teraslanması gerekmiştir. Medresenin altından ve üstünden geçen sokaklar arasında on metrelik yükseklik farkı olması bu yüzdendir. Sarayın dâireleri de teraslar üzerine yapılmıştır. Erkekler bölümü üç avlu etrafında düzenlenirken, haremde iki avlu bulunur. Yerasimos’un gün ışığına çıkardığı vakıf belgesine dayanan aşağıdaki betimleme Siyavuş Paşa Sarayı’nın üç düzenlemesini anlatır.

63Dış Kapı [birinci] avluyu Süleymaniye semtine bağlardı. [Bu kapı muhtemelen bugünkü Siyavuş Paşa Caddesi’ne açılıyordu.] Birinci avluda, üst katta yeni inşa edilmiş olan bir oda sadrazamın Tezkireci’sine tahsis edilmişti. Daha yüksek seviyede de iki mutfak bulunuyordu: Eski mutfak onarılırken, daha küçük bir mutfak yeniden inşa edilmişti. Küçük mutfağın içinden yukarı tırmanan merdivenler baş aşçının yeni yapılan odasına açılırdı; burada ayrıca aşçılar için önceden onarılmış iki oda ve iki kenef daha vardı. Büyük bir kapıdan yine yeni onarılmış Mîrahûr’a ait dört odaya; ayrıca yine bu bölümdeki dâirede önceden onarıldığı söylenen Çavuşbaşı’na tahsis edilmiş bir oda ile dört yardımcısına ait odalara gidilirdi.

Resim 4. Siyavuş Paşa Sarayı’nin Avusturyali bir sanatçi tarafindan gerçekleştirilen 1590 tarihli, panoramik İstambul manzarasindaki görünümü.

Österreichische Nationalbibliothek, Ms. Codex Vindobonensis 8626

64Ortadaki kapı [ikinci] avluya (ikinci muhavvata) açılırdı. Bu bölümde: Kethüda Bey’in list kattaki önceden onarılan odası; bitişiğinde yeni inşa edilmiş iki oda ve bir kenef, zemin katta ise Kethüda Bey’in adamları için yeni inşa edilen başka bir oda bulunurdu. Yine bu dâirede, list katta Muhzır Ağa için yeni inşa edilmiş iki oda ile Reis(ül-küttâb) için yine yeni inşa edilmiş bir oda bulunuyordu. Zemin katta bir başka oda da Reis’in yardımcıları için ayrılmıştı. Bu dâire altında eskiden onarılmış iki ekmek fırını, dört oda, suyu Kırkçeşme’den gelen bir çeşme, merdivenlerin yanında bir kenef, bir helvahâne, bir başka oda, eskiden onarılmış olan çeşnicilerin büyük odası ve iki katlı bir kiler bulunurdu.

65Üçüncü avluda (üçüncü muhavvata): Mehterlerin eski ve yeni iki adet odaları; bir abdesthâne, bir hamam; hasır serili bir oda (hasır odası); büyük bir kabul odası (divânhâne); bekleme odası olarak hizmet görebilecek, sandalye ve/ya oturaklı yeni bir oda (iskemle odası) ve bir koridor bulunuyordu. Koridora bitişik bir iç oğlanlar odası, çini kaplı iki katlı bir kaftan saklama odası (kaftan odası); kahve odası, bitişiğinde hamamın külhanı ile diğer bölümler takip ediyordu. [Servis mekânlarının toplandığı bu bölümde] bir başka koridor, çini kaplı, üç sofalı bir büyük oda ve bu odanın içinde yer alan gene çini kaplı bir has odaya açılıyordu. Bu odaların altında bir odun ambarı ile esirler için bir zindan bulunurdu. Zindanın karşısında da büyük bir ahır vardı. Buradan bir koridorla köşke gidiliyordu. Bu bölümde yeni inşa edilmiş bir oda, şadırvanlı yeni bir köşk, ona bitişik bir çinili oda; üst katında eski bir oda, bir başka hamam, çini kaplı bir oda ve üstünde bir oda, eski arz odası; ardından da bir mescit, bir koridor, bir abdesthane ve kenef, üzerinde telhisci için bir oda, altında da sofracı için başka bir oda bulunuyordu. Hazine odasına götüren geçitte, merdiven başında büyük bir kiler, üç hazine odası, bir hazinedar odası, beş küçük oda; tüm bunların altında da oğlancıklar için büyük bir divânhâne sıralanmıştı. Bir kemerin altında İbrikdâr’ın odası; altında oğlancıklar için başka büyük divânhâne ile kenef ve bir mektep vardı. Bir tarafta çamaşırhâne, kazan dâiresi, hamam, (... yırtık...), mahzen ve bir dükkân yer alırdı. Ardından çeşmesiyle iki avlu daha, (... yırtık...) altlarında yeni yapılmış bir köşk, şadırvân ve asmalıklar bulunurdu.

66Harem bölümü de oldukça büyüktü. İki avlu etrafında düzenlenmişti. Kadınlar bölümünün [birinci] avlusuna doğru [muhavvata-i dahiliyye], Harem Kapısı’nın üzesinde bir kapıcı dâiresi; üzerinde yedi oda; yine üzerinde, biri çıkma yapan köşküyle sokağa bakan, diğerleri köşksüz üç oda daha vardı. Orta katta, yine Harem Kapısı üzerinde hadımlar için altı oda ve onların kenefi yer alırdı. Harem’de toplam elli beş oda, üç büyük ve bir küçük hamam, içinde çeşmesi olan bir mutfak, bahçe(ler) ve koridor(lar) bulunurdu. Dışarıda ikinci avluda kemerin altında develer için bir ahır, on oda, bir şadırvan, iki katlı bir ahır ile ona bakan başka bir ahır, sokak kapısı, bir çesme, bir kalaycı dükkânı vardı. Gene orta katta, şadırvanın karşısında: bir saraç ile bir nalbant dükkânı, ne için kullanıldığı anlaşılamayan bir oda, deliler ve gönüllüler için [odalar], yukarıda ve aşağıda başka kenefler, üç oda, bir su mahzeni, terziler için iki oda, saraçların odası, iki arpa ambarı ile küçük bir ambar daha bulunurdu.

2. Kara Murad Paşa sarayı “Osmanlı bürokratik reformu”

67Yerasimos’un keşfettiği 1650 tarihli belge, Siyavuş Paşa’nın oğlu Siyavuşpaşazâde Mustafa’dan (ö. 1649) sarayı satin alan [Kara] [Dev] Murad Paşa’nın burasını vakıf olarak kayda geçirmek istediğini göstermektedir. Söz konusu belge İstanbul kadısı es-Seyyid Mehmed Emin bin Sun’î’nin imzasını taşıyor ve Murad Paşa vakfının mütevellisi Budakzâde Mehmed Ağa’nın huzurunda hazırlanmış olduğu belirtiliyor. İşlemler yapılırken Murad Paşa’nın kendisi de bizzat hâzır bulunmuştu. Vakfiyede Budakzâde Mehmed Ağa’nın mülkü kiralarken, sadrazamlara öncelik tanıması gerektiğine ilişkin bir madde konulmuştu (saray-ı mezkûri vüzerâ-i ‘izâmdan eğer vezir-i’azâm olanlar murâd iderse/itmezse sâirlerinden tâleb olanlara). Bu girişim Murad Paşa’nın saray bulmakta ne kadar zorlandığını gösteriyor olmalı.

  • 114 Muzaffer Doğan, Sadâret Kethüdalığı (1730-1836), yayımlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi ( (...)
  • 115 Murat Uluskan, Divân-i Hümayûn Çavuşbaşılığı (XVI-XVII. Yüzyıllar), yayımlanmamış yüksek lisans tez (...)
  • 116 Recep Ahıskalı, Osmanlı Devlet Teşkilatında Reisülküttaplık (XVIII. Yüzyıl) İstanbul: Tatav, 2001).
  • 117 İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 (...)
  • 118 Bu bölge 1660, 1693, 1718 ve 1782 yangınlarında tamamen yanmıştır.

68Peki neden bu tarihte böyle bir zorluk ortaya çıkmıştı, sadrazam bir saray bulmakta zorlanmıştı? Acaba Topkapı Sarayı’ndan uzak bir noktada saray arayışı, yani iktidar kaygısı mi etken olmuştu? Yoksa sadrazamın genişliyen hanesi yeni bir saray arayışında bir rol oynamış olabilir mi? Murad Paşa Süleymaniye Sarayı’na yerleşirken, Divân-ı Hümâyûn ve topluca Divânı Hümâyûn Kalemleri olarak anılan birimler, sadrazamın idaresi altına girmişler, hane halkıNın birer pargası haline gelmiş olmalılar. Bunlar arasında gelecekte içişleri, adalet ve dışişlerinden sorumlu olacak Kethüda Bey,114 Çavuşbaşı115 ve Reisülküttap özellikle dikkati çekmektedir;116 bildiğimiz üzere yalnızca imparatorluğun mali belgelerini tutmakla yükümlü başdeftardâr padişahın yasal yetki sınırları içinde kalmaya devam etmişti.117 Yukarıda da gördüğümüz gibi 1654 yılında başdeftardâr da kendisine yeniçerilerin eski kışlasının yakınlarında, Balaban Mescidi civarında bir saray yaptırmıştı.118 Acaba Süleymaniye Külliyesi civarı bir alternatif iktidar çekirdeği olarak mi beliriyordu? 17. yüzyılın ilk yarısında sadrazamların pek kuvvetli olamadıkları düşünülürse, özellikle yeniçeri ağalığından yükselen sadrazamların müdahalelerden uzak kalabilmek, kendi iktidar alanlarına (yani yeniçeri kışlalarına) yakın durmak gibi bir beklentileri olmuş olabilir. Saray İstanbul’a döndükten sonra bu durum tekrar değişecekti. 1708 yılına gelindiğinde ise Defterdâr Dâiresi de tekrar Topkapı Sarayı’na yakınlaşmış, Alay Köşkü-Ayasofya arasına dönmü, Sadrazam Sarayı yakınına yerleşmiş bulunuyordu.

  • 119 Ali Akyıldız, Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilâtında Reform (1836-1856) (İstanbul: Eren Yayınc (...)

69Murad Paşa tarafından satin alınması, yenilenmesi ve vakfa dönüştürülmesi sırasında Siyavuş Paşa Sarayı’nın çeşitli bölümlerini incelerken, en çοk dikkat çeken nokta sarayın yeni yapılan binalarının birun kısmında yer almasıdır; hatta bu yeni eklenen bölümler –Tezkireci ile Çavuşbaşının birinci avludaki odaları ile Kethüda, Reis ve Muhzır Ağa’nın ikinci avludaki odaları– sadrazamın idari yardımcıları için düşünülmüşti. Bütün bunlar padişahın yetki alanından sadrazamınkine kaydırılan görevlerle birebir örtüşmektedir; mekânsal olarak da 17. yüzyıl ortalarında imparatorluk sarayından sadrazamın sarayına geçmişlerdir. İlginç bir biçimde sadece çavuşbaşı ve dört yardımcısının odalarının 1650 yılından önce onarılmış olduğunu öğreniyoruz. Çavuşlar özellikle sadrazama bağlı çalışan, sıklıkla önemli görevlerde kullanıla habercilerden oluşan bir birlikti. Devlet işleri Topkapı Sarayı’ndaki Divânhâne’den yürütüldüğü sıralarda sadrazamın yardımcıları Kethüda Bey ve yazı işlerinden sorumlu Mektubî’yle sınırlıydı. 18. yüzyıla gelindiğinde, Fatma Sultan’ın sarayı 1720 yılında Damad İbrahim Paşa’nın yardımcılarına yer açmak üzere büyütüldüğünde, kethüda, çavuşbaşı, tezkireci, mektupçu ve muhzır ağa için artık odaların değil, yeni dâirelerin inşa edildiğini görüyoruz. Bütün bu yeni makânlar o kadar çοk yer kaplıyordu ki artık sadrazam sarayının Selamlık kısmına sığmaları mümkün olmadığı için neredeyse yeni sarayların yapılması gerekiyordu. Dahası 1725 yılında kethüdalık makamı yükseltilerek, sadaret kethüdası devlet-i aliye kethüdâsı olarak anılmaya başladı.119

Resim 5. Loos panoramasında Siyavuş Paşa Sarayı, 1710 Cornelius Loos, Teckningar från en expedition till Främre Orienten, 7710-1771

Stockholm: Nationalmuseum, 1985.

  • 120 Tevfik Temelkuran, “Divân-ı Hümayun ve Kalemleri”, Tarih Enstitüsü Dergisi 6 (1975), s. 129-175.

701649-1650 yıllarında Kara Murad’ın yeni (Siyavuş Paşa) sarayının birun kısmında inşa edilen yapılar arasında yeni, büyütülmüş mutfaklar, ayrıca baş aşçı ve ekibi için benzer biçimde eklenmiş odalar vardı. Bütün bunlar açıkça, genişleyen hane halkının artan taleplerinin karşılanması için alınan önlemleri yansıtmaktaydı. Oysa Divân-ı Hümâyûn’un, beylik (Divan sicillerini tutan kalem), tahvil (kese ya da nişan kalemi, yani yüksek kamu görevlerine atama işlerini yürütmekle sorumlu kalem), rü’us (küçük memurlukların resmi işlemlerinden sorumlu kalem) ve amedî (sadrazam adına resmi yazışmaların yürütülmesinden sorumlu kalem) gibi dört ana kalemi için gerekli çalışma odaları söz konusu mekân listesinde yer almamışlardı.120 Süleymaniye Sarayı’nda bu dâireler için belirki bir mekân tahsisinin olmayışı, bu kalemlerdeki çeşitli memurların henüz bölüm şefleriyle birlikte görev yaptıklarını düşündürtmekte. Buna karşılık, teşifatçılık ya da vakanüvislik gibi kalemler sadrazamın yetki alanına ancak 18. yüzyılın ilk dönemlerinde, saray Edirne’den İstanbul’a döndükten sonra girebilmiştir.

71Kara Murad’ın (Siyavuş Paşa) sarayının üçüncü avlusundaki yeni inşa edilmiş yapılar ise mehterhâne, bekleme odası ve ortasında çeşmesi ile havuzu bulunan bir köşkten ibarettir. Bu kısımda pahalı malzemelerle gösterişli biçimde dekore edilmiş olduğu anlaşılan yeni köşkler ve sadrazamların resmi ve özel toplantılarını düzenledikleri yeni sofalar da inşa edilmişti. Buna karşın harem dâiresinde yeni yapılara rastlanmamaktadır.

Sonuç olarak

72İkincil literatürün sadaret dâiresinin sultanın hanesinden bağımsız bir şekillenmesiyle ilgili görüşleri belirterek bu incelemeye başlamıştım: sadrazam için kalıcı bir saray inşası fikrinin Derviş Mehmed Paşa (1653-54) ile; önemli kararların alındığı divân toplantıların sadrazam sarayında yapılmasının Köprülü Mehmet Paşa (1655-61) ile; sonunda Bâbıâli’nin kesin olarak tesis edilmesinin ise Nevşehirli Damad İbrahim Paşa (1718-30) ile ilişkilendirilmesini vurgulamıştım.

  • 121 Divân üyelerinin maliye bölümündeki bürοkratlara nazaran gittikçe artan yükselme potansiyeline ilk (...)
  • 122 Halil İnalcık, The Classical Age, 1300-1600 (London: Weidenfeld and Nicolson, 1973), s. 90.
  • 123 Carter Vaughn Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire. The Sublime Porte 1789-1922 (Prin (...)

73Uzunçarşılı, Gökbilgin, Deny ve Bayerle’nin ilgili makale ya da ansiklopedi maddeleriyle örtüşerek, Norman Itzkowitz –divân üyelerinin, maliye dâirelerindekilerin önüne geçen yukarı hareketlilikleri ile ilgili yaptığı gözlemlere dayanarak– sadaret dâiresi ile Divân-ı Hümâyûn’un sadarete bağlı kalemlerinin, 1683-1774 yıllarında Osmanlı devleti idari gücünün yeni odağı olarak ortaya çıktığını iddia etmişti.121 Halil İnalcık kendi payına, Divân-ıHiimayun’un 18. yüzyılın büyük bölümünde, Topkapı Sarayı’nda toplanmayı bıraktığını, bütün hükümet işlerini sadrazamın ikametgâh-makamına kaydırdığını belirtmiş; III. Mustafa 1766 yılında “Divân-ı Hümâyûn’un adaletsizlik mağdurlarının şikayetlerini padişahın duyabilmesi amacıyla kurulduğu” nu temel alarak Divânın en az haftada bir Topkapı Sarayı’nda toplanmasını emredene kadar böyle devam etmiş olduğunu savunmuştu.122 Osmanlı tarihyazımında bu noktadan sonra Carter Findley’in III. Selim döneminin ilk yıllarında başladığını düşündüğü “[modern] Osmanlı bürokratik reformu”na geçiş yapılmaktadır.123

74Yukarıdaki saptamalar uzantısında, ilk olarak, Osmanlı’nın siyasi kültür ve uygulamalarında görülen dönüşümün 18. yüzyılın ilk dönemlerinde, özellikle II. Mustafa (1695-1703) ile III. Ahmed’in (1703-30) saltanatları sırasında gerçekleştiğini -aslında bunun, başkentin Edirne’den İstanbul’a dönüşünün başka bir sonucu olduğunu iddia edebilirim; ikinci olarak, bu dönüşümün 18. yüzyılın son dönemlerine kadar devam ettiğine ilişkin bir uzlaşma olduğu görülüyor. Tarihyazımıda bu sürecin nihai sonucu ya da göreli bitiş-noktası pek sorun olmamıştır. Buna karşın başlangıcının tekrar gözden geçirilmesi gerekmektedir.

75Bu makalede, ricâl ve hanedan üyeleri arasında sürekli el değiştiren, bu nedenle anıldıkları isimler ile görünüşleri sıklıkla değişen kısa ömürlü ahşap sarayların hayaletlerini konuşmaya zorlayarak, sadrazama kalıcı bir ikametgâh, ardından da ikametgâh-makam οlυşturulmasının zamanını belirlemenin, bugüne kadar sanıldığından çok daha karmaşık olduğunu göstermeye çalıştım. Büyük olasılıkla bu gelişimin çıkış noktası ya da yürürlüğe koyulmasıyla ilgili kesin bir tarih yoktur; (Derviş Mehmed’den de daha önce başlayan) siyasi değişikliklerden kaynaklanan inişleri çıkışlarıyla yava ş gelişen bir süreç söz konusudur.

76Zaten modern öncesi bir devletten beklenen de bu olmalıdır.

Annexes

Ek 1124

(1b)

Bismillahü’r-rahmanü’r-rahîm

Hamd-ı mevfûr ve şenâ-i nâ-mahsûr ol vakıf-ı cümle umûr ve kâşif-i esrâr-ı cumhûr hazretlerinin dergâh-ı akdes ve bargâh-ı mukaddeslerine ref’ olunur ki, kâffe-i kâ’inâtı nizâm-ı bedî’i üzere ibdâ’ve’âmme-i mesnû’âtı üslûb-ı menî’üzere ihtirâ’, husûsâ nev’-i insâna envâ’-i ihsân idüb ahsen takvîm üzere nakş ve tasvîr ve hedâyâ-i hidâyet ve’atâyâ-i’inâyet birle ba’zı mümtâz ve ser-efrâz eyleyüb kalblerini nûr-i ma’rifet ile tenvir eyledi. Ve kitâb-ı kerîm vâcibü’t-tekrîm ve Resûl-u beşîr ü nezîr lâzımü’t-ta’zîm irsâl eyleyüb bisât-ı basîti zalâm-ı zülm ü çirkden tethir eyledi. Ve eshâb-ı hayrât ve erbâb-ı meberrâtîn himmet-i’ale nehmet ve garimet-i’ale menkibetleriyle meremmet kılub ehl-i girevi (kisrevi) ta’mîr eyledi. Cell ü celâle ve ‘amm-inevâle ve lâ ile gayre ve salât-ı salavât ve teslimât-ı zâkiyât nebî-i muhtâr ve halîfe-i perverdigâr serdâr-ı cümle enbiyâ serdâr-ı sübhân ez-zî esrâ safâbahş şah-nişîn-i istifâ Muhammed Mustafâ’aleyh min el-salavât mâ-havâ lâ (...) hazretlerinin rûh-ı mutahher ve merkad-ı münevverlerine olsun ki/

(2a)

metîni sebîl-i reşâde irşâd idüp dalâl ve fesâddan tahzîr eyledi ve el ve eshâb ve etbâ’ve ahbâbı üzerlerine olsun ki’ahd-ı’adlinde Hasan Hüseyin dîn-i metîni ve beyza-i şer’-i mübîn ü müstebîni himâyet ve hirâsetde her biri zahîr ve nasîr olub izhâr-ı istikbâr iden eşrârı hedef-i tîr-i tedmîr ve ’alef-i şîr-i şimşîr eylediler, rizvânallahu ta’âlâ’aleyhim icma’yin. Ve’ale’ttâbi’yîn lehem be-ihsân ale yevmü’d-dîn, ve’ale tab’ü’t-tâbi’yin ve’ulemâü’ddîn ve alâ’imetü’l-müctehidîn ve cemî’ül-mü’minîn ve’l-müslimîn.

(...) el-Seyyid Mehmed Emin bin Sun’i el-kâzi be-dârü’s-sultane esseniyye Kostantiniyye (...)

Ve ba’d bu kitâb-ı sihhat-nisâb ve bu hitâb’anberîn nikâb ol kaziyyei şer‘iyyetü’l-mübennâdan mebnî ve şol maslahat-ı mer’iyyeü’l-ma’nâdan menhîdir ki çün Hazret-i Rabbü’l-’izzet insâna ihsân eylediği mevâhib-i celliye ve’atâyâ-i’aliyye (...) mısdâkınca bir ‘add ile ma’dûd be bir hadd ile mahdûd olmağa kabiliyyet mertebesinden dur ve dâ’ire-i imkândan mehcûrdur. Pes’âkıl musîb ve lebîb edîb oldur ki “eş-şükr (...)” hadisinin fehvâ-i beşaret ihtivâsı ile’âmil olub her müftenâ (?)

(2b)

ez kâr şükr-i tekrâr ve ilâ bi-intihâ fikrini mü’eyyes dil-i bî-karar ide ve nefs-i nefis insânı ve rûh (...) fütûh kâmrâni bu mesken-i fenâ ve mevtın-ı ‘inâye vedâ‘ etdikden sonra sebeb-i zikr-i müstetâb ve bâ‘is-i du‘â-i müstecâb olacak nesne itmek savbına’inân-ı’azimeti masrûf ve zimâm-ı himmeti ma’tûf kıle ve bu murti’ (...) tde eşheb’ömr-i dâim sâim ve hatıra-i huzûrda her zamân muğtenim itmekle meydân-ı vagâ-i nefs-i pür-iğvâda kârgüzâr olmıyub mağlub ve meslûb olmasından hazer idüb rahle-i ahret içün zâre ve yevm-i ma’âd içün i’dâd-ı’atâde bezl ü cehd eyleye, çün fahr erbâbü’lhayrâtü’l-’uzâm zuhr erbâbü’l-hüsâm, bâsıt-i bisâtü’l-ihsân’ale basitü’lgabrâ, mahid-i mihâdü’l-lütf beynü’l-berâyâ, mu‘în-i kavânînül-en’âm, sâhibü’d-devlet ve’l-ikbâl, sâhib-i ezyâlü’l-mecd ve’l-iclâl, ma’danü’l-cûd ve’l-himmem, nâzim-i umûr-u cumhûrü’l-umem, muslıh-ı mesâlih-i beni adem, mütemmim-i mahâmmül-enâm fi’l-’âlem, mesned-nişin vezâret-i‘uzmî ve câlis-i kürs-i sadâret-i kübrâ, vezir-i a’zam ve a’del, müşîr-i ekrem ü ekmel, vekîlü’s-saltanatü’l-kahire’alelitlâk kefilü’l-mu’adeletü’l-bâhire fî’lafâk, asafü’l-’ahd ve’l-zamân ve asafü’l-emin ve’l-imân, bedrül-gurre ve’l-‘alâ, mâlikül-vezâret melikü’l-vüzerâ, mutasarrıfül’l-devletü’l-osmâniyye, lâzâl mahfûfâ be-sunûfü’l-’avâtıf er-rahmâne Hazret-i Murâd Paşa, yeserallahu emâniye hasbemâyeşâ, ma’ânî-i sâlife-i mülâhaza, fikr-i vezâd ahreti tedbir ve zikr idüb hvâb-ı gafletden intibâh ile intibâh ve’l-dünya mezra’a ü’l-ahret mezmûnundan agâh/

(3a)

ve mâ-’inde kim (...) mukarrer olduğuna’âlem olmalarıyla bir sadaka-i câriyeye’âzim olduklarına inşa idecekleri hayrât ve hasenâtı tahrîr ve ihbâr buyuracakları sadakât ve müberrâtı takrîr içün meclis-i şer’-i hatîr lâzım el-ikrâm ve mahfıl-i dîn-i münif seyyidü’l-enbiyâ’aleyhü’s-selâm bi’z-zât kendüleri hâzır ve vakıf atiü’l-beyânı itmâm ve ahkâm bir tesbili (?) teslîm ve tescîl ile ahkâm içün mütevelli nasb buyurdukları beynü’l-ekâbir ve’l-’ayân Budâk-zâde dimekle şehîr rey-i tedbîrinde bi-nazîr fahr-ı erbâbü’l-’izz ve’likbâl zuhr-i eshâbü’l-mecd ve’l-kemâl Mehmed Ağa mahzarında ikrâr-ı tâm ve takrîr-i kelâm idüb vakf-ı atiü’l-tafsîl sudûruna değin merhûm Siyavuş Ρaşa-zâde Mustafa Paşa veresesinden şirâ-i şer‘î ve ibtiyâ’-i mer‘ı ile dahl-ı mülk-i sahîh ve hakk-ı sarihim olub, ba’de içinde mahz mâlım ile nice büyût ve ebniye ihdâsı ile ihyâ ve ta’mîr eylediğim mahmiye-i Kostantiniyye’de Süleymaniye altında vâki‘ iş bu bir tarafdan merhûm ve mağfurunlehâ Fâtma Sultân medresesine ve bir tarafı Kepenekçi-zâde evleri dimekle ma’rûf evlere ve bir tarafı merhûm Monlâ Çelebi evleri dimekle ma’rûf menzile ve iki tarafı dahi tarîk-ı’âmma müntehî hâzhâne (?) den Süleymaniye semtine açılan taşra kapudan girildikde müceddeden bina olunan fevkânî bir bâb tezkireci odası ve ol odanın üzerinde meremmet olunan eski kebir matbah ve yeniden bina olunan bir küçük matbah ve ol matbahın içinden çıkılur müceddeden binâ olunan aşçıbaşı odası ve eskiden meremmet olunub aşçılara mahsûs olan iki oda ve iki kenif ve bir büyük kapu içinden gidilür ta’mir olunan dört mîrahûr oda ve yine ol dâirede eskiden/

(3b)

meremmet olunan bir bâb çavuşbaşı odasın ve dört taife odasın. Ve ikinci muhavvatada orta kapudan girildikde eskiden meremmet olunan fevkânî bir bâb kethüda beğ odasın ve müccededen ana muttasıl binâ olunan iki bâb oda ve altında müceddeden bina olunan bir bâb taife odasın ve fevkânî kenif ve yine bu dâirede müceddeden bina olunan fevkânî iki bâb muhzır ağa odasın ve müceddeden binâ olunan re’is odasın ve altında küttâb oturacak hâlî yeri ve yine bu dâire altında eskiden meremmât olunan iki etmekçi furunı ve dört bâb oda ve Kırkçeşme’den gelen su ceryân itdüği bir çeşme ve nerdübân yanında bir kenif ve helvahâne ve bir oda ve eskiden meremmet olunan büyük çâşnigîrler odasın ve iki kat kilâr. Ve üçüncü muhavvatada biri cedid biri’atîk iki bâb mehterler odasın ve bir abdesthâne ve hammam ve hasır odasın ve büyük divânhâne ve cedîd iskemli odasın ve dehliz ve ana muttasıl eskiden bir bâb üç oğlanlar odasın ve kâşili iki kat kaftan odasın ve bir kahve odasın ve ana muttasıl külhân ve hammam ve dehliz ve kâşili üç sofalu bir büyük oda ve anın içinde kâşili bir bâb küçük hâss oda ve altında odun ambarı ve anın altında bir esir zindanı ve zindan karşusunda bir büyük ahur ve köşke gidecek dehliz ve dehliz arşında (?) müceddeden bir oda ve şadırvanlı bir cedîd köşk ve ana muttasıl bir kâşili oda ve eskiden bir fevkânî oda ve bir hammam ve yine bir kâşili oda ve üstünde dahi bir oda ve eskiden bir’arz odası ve bir mescit ve dehliz ve abdesthâne ve kenîf ve üzerlerinde telhisci olacak bir oda ve altında sofracı odası ve hazine odasına giden yolda nerdübân dibinde bir büyük kilâr ve üç bâb hazine odası ve bir hazinedâr odası ve beş bâb küçük oda ve bu cümlenin altında bir büyük divânhâne oğlancıklar için/

(4a)

ve kemer altında ibrikdâr odası, altında yine oğlan odası divânhâne şeklinde ve bir kenif ve mekteb ve bir tarafda dahi câmeşûyhâne ve külhân ve hammam ve f(evkânî?) [yırtık] mahzen ve bir dükkân ve iki havlu ve içinde bir çeşme (ve) [yırtık] altında bağçede müceddeden binâ olunan köşk ve şadırvân ve asmalıklar. Ve muhavvata-i dahiliyyeye gidilecek yerde harem kapusunun üzerinde bir kapucı odası ve üstünde yine yedi bâb oda ve dahi üstünde biri zukaka bakar köşkli sairi köşksüz üç oda ve orta tabakada yine harem kapusı üzerinde kenifi ile altı bab hâdımlar odası ve harem-ı muhteremde cem’an elli beş oda ve üç büyük hammam ve bir küçük hammam ve içinde çeşmelü bir matbah ve sair bağçe ve dehlizi ve taşrada ikinci muhavvatada kemer altı deve ahurı ve on oda ve bir şadırvân ve iki kat ahur ve karşusunda dahi bir ahur ve zukâk kapusı ve çeşme ve bir kalaycı dükkânı ve orta tabakada şadırvân karşusunda iki bâb biri sarâc ve biri na’lband dükkânı ve bir oda ve delüler ve gönüllüler olacak altında ve üstünde başka kenifleri ile üçer oda ve su mahzeni ve iki derziler odası ve sarâclar odası ve iki arpa ambarı ve bir küçük ambarı müştemil mülk sarayımı be-cümle et-tevâbi’ve’l-levâhik ve kâffe-i el-menâfı ve’l-merâfık hasbetullahü’l-’azîz vakf-ı sahîh şer‘î ve halîs sarîh mer‘ı ile vakf ve habs eyledüğümden sonra şöyle şart eyledüm ki: mâdâm ki kendüm libâs-ı havbı lâbis olub sihhat-ı bedenime mülâbes ola kendüm sâkin ve diledim kim mutasarrıf olub tebdil ve tağyırı merre ba’d ahari yeddimde ola bâ-emr Allahü’l-müta’âl bu dâr-ı fenâdan dar-ı bekâya irtihâl eyledüğümde Budâk-zâde mezbûr Mehmed Ağa yevmi on akça vazîfe ile mütevellî olub saray-ı mezkûri vüzerâ-i ‘izâmdan eger vezir-i’azâm olanlar murâd iderse/

(4b)

itmezse sâirlerinden tâleb olanlara ücret-i mü’eccele-i misli ile icâr idüb (,..)1 olan ücreti evlâdımın ve evlâd-ı evlâdımın ve evlâd-ı evlâd-ı evlâdımın batnen ba’de batn zükûri ve inâsı beynlerinde mirâs gibi lil-zeker-i misl hazzü’l-ünsîyin taksim oluna ve ba’d el-inkirâzü’l-‘iyâz bi’l-hâlikü’l-feyyâz ücret-i mezkûreye karındaşım ve kızkarındaşım kezâlik lil zeker misl hazzü’lünsîyin mutasarrıf olub anlardan sonra benim evlâdım mutasarrıf oldukları gibi anların dahi evlâdı ve evlâd-ı evlâdı ve evlâd-ı evlâd-ı evlâdı ve an sefele lil-zeker misl hazzü’l-ünsîyin mutasarrıf olalar, anların dahi evlâdı münkariz olursa ol zaman ücret-i mezkûre yedd-i mütevellî ile Medîne-i münevvere saliullah’ale münevverhâ fukarasına müstakil surre ile irsâl oluna ve meşrûtlehum bu mukâbelede beni du‘â-i hayr ile yâd idüb mümkün olduğu mertebe icrâ-i şerife (ti)lâvet ve sevâbını rûhuma ihdâ ideler. Ve saray-ı mezkûr meremmete muhtâc oldukda içinde ücret ile sâkin olan vezir zi-şân-ı kiramından teberru’ân mali ile ta’mîr ve meremmet iderse fe behâ ve illâ muktezâ-i şer’ kavlim üzere icâresi zabt ve şurût-ı (...) hm olanlara virilmiyub anunla ta’mîr ve meremmet oluna. Ve mezbûr Mehmed Ağa’nın fevtinden sonra tevliyet-i mezbûre ‘utakâdan müstehak ve’uhdesinden (...) ke kâdır kimesne bulunursa ana tevcîh (oluna), bulunmazsa ma’rifet-i vezir-i a’zam ve şeyhü’l-islâm/

(5a)

ve rey hâkimü’l-şer‘ ile bir mustehaka tevcih oluna diyü saray-ı mezkûri ba’d et-tahliyeü’ş-şer‘iyye târîh-i kitâbdan berây mukdim-i mütevelli-i mezbûr Mehmed Ağa’ya teslim ve ol dahi kabz ve tesellüm ve sâir mütevelliler gibi vakfıyet üzere tasarruf eylediğini ikrâr ve mütevelli mezbûr dahi vâkf-ı mümâileyhi cemi’kelimâtında tasdik itdikden sonra vâkıf mümâileyh hazretleri lâcel itmâm emrü’l-vakf muhâsemeye şurû’idüb evvelâ vakfı ’akâr muktedâ-i e’ime-i kibâr olan imâm-ı â’zam ve hümâm-ı akdem Ebu Hanife-i Kûfî cevzî hayrü’l-cezâ-i ve Kûfî katında gayr lâzım husûsâ imam fâsıl Semdânî telmîd-i sânî Mehmed bin el-Hasan el-Şeybânî katında vâkıf menâfi’-i vakfı nefsine şart eylediği sûretde vakf bi’l-külliye bâtıl olduğuna binâen mezkûri bana teslîm eylesun mülkiyet üzere zabt iderim diyüb mütevelli mersûm dahi müstevcib-i sevâb cevâb be-esvâb virüb, eğerçe anlar katında hâl-ı best olunan minvâl üzeredir, lakin telmîz ol hazret-i imam Ebu Yûsuf el-imâm el-sânî katında şart-ı mezkûr sahîh sihhat ise anın kavl-i şerifi üzere müfârik’an el-lüzûm olmayub ve vakfda’amel anun mezhebi şerifi fe fetbvâ anın kavl-ı latîfî üzere oldığı’âmme-i ketb-i mu’teberede mestûr ve fi zamânına hükkâm kavl-ı essah ve müfti ne eyle’amele me’mûr olmağla hilâfı eyle hükümden memnû’lerdir diyü redd ve teslimden/

(5b)

(...) idüb vâkıf-ı mezbûr ile husûmet (...) râ’iderek fark-ı kitâbı tevkî‘i müstetâbı ile (...) ki‘ (........)

fî evâhir-i şehr-i rebi’ü’l-ahir sene sittin ve alf (23/04-01/05/1650)

Şuhûdü’I-hâl:

-(...) stûr zî şân vezir asaf-ı’unvan Hazret-i Κapudân Mehmed Paşa ibn el-merhûm Haydar Ağa

-(...) erbâbü’l-‘izz ve’l-ikbâl zehr-i eshâbül-mecd ve’l-iclâl Bekdâş Ağa Ağa-i Yeniçeriyân sâbıkâ

(6a)

-‘umde erbâbül-mecd ve’l-iclâl zîde eshâb el-’izz ve’l-ikbâl Mustafâ Ağa Ağa-i Yeniçeriyân-ı Dergâh-ı‘âlî

-‘umdet erbâbü’l-‘izz ve’l-ikmâl Mustafâ Ağa Kethüdâ-i Beğ hâlâ

-‘umdetü’l-mevâlîü’l-kirâm Hüseyin Efendi Re’isü’l-müneccimin

-fahr erbâbü’l-emâcid ve’l-â‘yân Mehmed Ağa Küçük Mîrâhûr

-‘umdet erbâbü’t-tahrîr ve’l-kalem zübdet eshâb et-takrir ve’l-rakkam Sıdkı Efendi re’isü’l-küttâb

-‘umdet erbâb el-’izz ve’l-ikbâl Mehmed Efendi tezkireci-i evvel

-‘umdetü’l-küttâb Mehmed Efendi Küçük tezkireci

-fahrü’l-â’yân Kaya Ağa Ağa-i silahdârân hâlâ

-Malkoç Mehmed Ağa Ağa-i bölük

-fahrü’l-emâcid ve’l-â’yân Şeyh-zâde Çakırcıbaşı hâlâ

-‘umdetü’l-â’yân Hüseyin Ağa Aşağa Bölük ağası

-Mevlânâ Ahmed Çelebî ibn Siyâmî

-fahrü’l-emâcid vel-â‘yân Turak Mehmed Ağa Çavuşbaşı hâlâ

-‘umdetül-emâsil ve’l-a‘yân Hasan Ağa Kapucılar Kethüdâsı

-fahrü’l-â’yân Mustafâ Ağa tâbi‘-i Kapudân Paşa

-fahrü’l-akrân İsma’îl Ağa tâbi‘-i merhûm Sâlih Paşa

(6b)

-zehrü’l-â’yân Şâtır Ahmed Ağa

-fahrü’l-akrân Kara Şa‘bân Ağa tâbi’-i Çiftelerli

-fahrü’l-akrân İpşirli Hasan Ağa

-fahrü’l-akrân Mehmed Ağa ibn Hasan Ağa

-‘umdet erbâbü’t-tahrîr ve’l-kalem Monlâ Çelebî ibn Re’is Efendi

-fahrü’l-akrân Kuloğlı Mehmed Ağa

-Ömer Ağa tâbi‘-i Bekdâş Ağa

-Hüseyin Çelebi ibn

-Mühürdâr ‘Alî Ağa

-İbrâhîm Çelebî tâbi‘-i Mehmed Efendi

-Hazinedâr ‘Alî Ağa el-yesârî

-Hazinedâr İbrâhîm Ağa ibn

-Benli Ömer Ağa ibn

-Diyarbekirli Mustafâ Ağa ibn

-Murâd Beğ Samsuncılar Odabaşısı

-Türk ‘Alî Ağa ibn

-Murtaza Ağa ibn

-Rum Hasan Ağa ibn

-’Arab’Anber Ağa ‘Abdullah

-Derviş Kasım Bektâşî

Notes

1 Bu makalenin ilk versiyonu, “The Making of the Sublime Porte near the Alay Köşkü and a Tour of a Grand Veziral Palace at Süleymaniye” başlığıyla Turcica 43’de (2011) yayınlandı. http://dx.doi.org/10.2143/TURC.43.0.2174067.

İ.H. Uzunçarşılı, “Paşa Kapısı – Bâb-ı âli,” Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 249-261; Tayyip Gökbilgin, “Bâbıâli,” İslam Ansiklopedisi II (İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1949), s. 174-177. Gökbilgin, 17. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle Köprülü Mehmed Paşa’nın görev süresinde, önemli devlet işlerinin yürütüldüğu dâirelerin Topkapı Sarayı’ndan sadrazam sarayına taşındığını, bu nedenle burasının Yüksek Kapı (Βâbıâli) olduğunu ileri sürmüştü. Divân’ın önemini yitirmesi ve/ya sadrazamın sarayına taşınmasıyla ilgili olarak Gökbilgin, Tayyarzâde Ahmed Atâ’yı kaynak gösterir: Tayγarzâde Ahmed Atâ, Tarih-i’Atâ III (Dersaadet, 1876 [H. 1293]), s. 97. Aynı zamanda Uzunçarşılı’nın sözlü açıklamalarını da alıntılayan Gökbilgin, Uzunçarşılı’nın Bâb-ı Âli terimine Damad İbrahim Paşa’nın, (hattâ) Köprülü Mehmed Paşa’nın resmi makamı ve özel dâirelerine ilişkin arşiv belgelerinde rastladığını aktarır. Ayrıca Uzunçarşılı’nın kendisi Edip Efendi’nin 18. yüzyılın son dönemlerine ait vekâyinâmesini kaynak göstererek Bâb-ı Âli teriminin I. Abdülhamid’in saltanatı sırasında Βâb- ı Âsafi, Paşa Kapısı, Vezir [-i a’zam] Kapısı ya da Sadr-ı a’zam Kapısı yerine kullanıldığını ileri sürmüştür: İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 249.

2 Kuvvetli sadrazamlar iş başında oldukları sırada devlet işlerinin “Paşa Kapısı” na intikâli: Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî. Tezkire-i Meşâhîr-i Osmaniye IV (İstanbul, 1897 [H. 1315]), s. 755; Jean Deny, “Bâb- ı’Âlî,” EI2, cilt 1, s. 836 (1960); a.g.e., “Sadrâzam,” İslam Ansiklopedisi X II (İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1966), s. 46. Buna karşılık Semavi Eyice bu görüşü ve özellikle Bâbıâli’nin Damad İbrahim Paşa’nın görev süresinde sadrazamlara tahsis edildiğini savunan Osman Nuri Ergin’i eleştirmiştir. Reşat Ekrem Koçu’yu alıntılayarak onun Kemankeş Kara Mustafa Paşa’nın resmi ve özel sarayları hakkında söylediklerini temel alan Eyice, daha 1640 yılında Alay Köşkü’nün karşısında bir sadrazam sarayı bulunduğunu iddia eder: Mehmet İpşirli ile Semavi Eyice, “Bâbıâli,”TDV İslam Ansiklopedisi 4 (1992), s. 378-389; Reşat Ekrem Koçu, “Bâbıâli” (Yangınlar), İstanbul Ansiklopedisi IV (1960), s. 1746-1750, s. 1762-1765. Βâbıâli için ayrıca bkz. Baron von Hammer-Purgstall, “18. Asırda Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet Teşkilatı – Bâbıâli,” İÜ Hukuk Fakültesi Mecmuası VII/2-3 (1941), s. 564-586; Reşat Ekrem Koçu, “Bâbıâli”, İstanbul Ansiklopedisi IV (1958), s. 1746; Uğur Tanyeli, “Bâbıâli”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi 9 (1993), s. 519-522; Metin Kunt, ’Sadrı A’zâm’, EI2, cilt 8, (1995), s. 751-752.

3 Metin Kunt, “Dervish Mehmed Pasha, Vezir and Entrepreneur: A Study in Ottoman Political-Economic Theory and Practice”, Turcica IX/1 (1977), s. 197-214.

4 Uzunçarşılı’nın kullandığı ifade, “karşı sırasında” dır; Hammer’in Histoire de l’empire ottoman adlı eserinin Ata Bey çevirisinden alıntı yapar: İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 249-250, 1 numaralı not. Uzunçarşılı tezini daha çok Hammer ile d’Ohsson’a dayandırırken, bu 19. yüzyıl yazarları da büyük ölçüde Nâ‘imâ’dan yararlanmıstır: Joseph von Hammer-Purgstall, Histoire de l’empire ottoman. Depuis son origine jusqu’à nos jours (1640-1656) X, (Paris: Bethune et Plon), 1837, s. 347; Muradjea d’Ohsson, Tableau général de l’empire othoman VII (Paris: de l’imprimerie de Monsieur, 1791), s. 158. Gökbilgin ise, gene Hammer’e referansla, sarayı IV. Mehmed’in “tâmir ve tefriş ettirip, yararlılıklarına mükâfat olarak” Derviş Mehmed Paşa’ya özel mülk olarak verdiğini söyler: Tayyip Gökbilgin, “Bâbıâli,” İslam Ansiklopedisi II (İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1949), s. 175. Nâ‘imâ’nın ifadesi için bkz. aşaĝıda 56 numaralı not.

5 İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilatı (Ankara, 1988 [1948]), s. 250. Öte yandan Râşid’in Köprülü Mehmed Paşa’nın eski sadrazam sarayına törenle taşınmasına yaptığı bu atfın (vezîria’zam-ı sâbıkın alay ile sadrıa’zamlara mahsus olan sarâyına ric’at) söz konusu sarayın yerini saptamamıza yardımcı olduğu söylenemez. Râşid sadece bu metni yazdığı sıralarda orada gerçekten sadrazamlara ayrılmış bir saray olduğunu imâ etmektedir. 1661-1662’deki olaylar için (H.1072): Mehmed Râşid ve İsmail Âsım (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail’Âsım Efendi eş-şehir bi-Küçükçelebizâde I, İstanbul: Matbaa-i Amire, 1282 [1865].

6 Κöprülü Mehmed zamanında yapılan düzenlemelere ilişkin ikinci kaynaklar buraya aktarılamayacak kadar çoktur, bkz. yukarıda, 1 ve 2 numaralı notlar. Yeni yorumlar için bkz. Muzaffer Doğan, “Divân-ı Hümayun’dan Bâbıâli’ye Geçiş”, Yeni Türkiye 31 (Osmanli I) (2000), s. 474-485.

7 Abdurrahman Şeref, “Βâbıâli Harikleri”, Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası II (1327), s. 447-450; Mustafa Cezar, “İstanbul’da Tahribat Yapan Yangınlar”, Türk Sanat Tarihi Araştırma ve İncelemeleri I (1963), s. 356, 360, 367, 370, 377.

8 Sedat Hakkı Eldem, Yerebatan Sarnıcı üzerindeki taş depoyu sadrazam Şehid Ali Paşa’yla (Nisan 1713 – Ağustos 1716) ilişkilendiren bir rivâyetten söz eder: Sedat Hakkı Eldem, Türk Evi II (İstanbul: Türkiye Amt ve Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı, 1986), s. 254-255. Eldem’e referans vermeseler de, Silâhdar/Şehid Ali Paşa’yı Taşoda’yla ilişkilendiren yeni iddialar için bkz. S. İrem Dizdar, “19. YY İstanbul’unda Saklama Yapıları/Mekanlar”, www.yapı.com.tr, 28.11.2005; aynı yazar, “19. YY İstanbul’unda Taş Odalar”, Erdem 15/45-47 (Mayıs 2006); aynı yazar, “Osmanlı Sivil Mimarlığında İstanbul’daki Taş Odalar ve Fener Evleri”, Megaron Planlama-Tasarım-Yapım. YTU Architectural Faculty E-Journal 1/2-3 (March-June 2006); M. Baha Tanman ve A. Vefa Çobanoğlu, “Ottoman Architecture in Atmeydanı and Its Environs”, Hippodrom/Atmeydanı II A Stage for Istanbul’s History (Istanbul: Pera Museum Publications, 2010), s. 35-36.

9 Bu vakıf belgesini benimle paylaştığı için, artık aramızda olmayan Stéphane Yerasimos’a müteşekkirim. Belge, Yerasimos’un yayıma hazırlamakta olduğu, 1600 yılına tarihlenen Vakıf Tahrir Defterine müteferrik bir pusula olarak eklenmiş olmalı. Bu defter için: Ankara Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadîme Arşivi no. 542 (1009) (Defterin ilk cildi 543 numarasıyla kataloglanmıştır). Ayrıca bkz. Mehmet Canatar, İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri 1009 (1600) Târîhli (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 2004). Söz konusu Vakıf Tahrîr Defteri Siyavuş Paşa’nın sarayının bulunduğu mahalleyi kapsamıyor. Yerasimos’un tespit ettiği belge bu nedenle kayda geçmemiş, defter içinde saklanmış olabilir.

10 Hiyerarşik bir sistemi yansıtan, resmi mekânlar (birûn/hariciye) ile özel yaşam alanlarını (enderûn) kapsayan mekânlar ayrımına göre düzenlenmiş başkent saraylarının, avlular ve duvarlarla kuşatılmış bahçeleri de içeren planları zaman içinde pek değişiklik göstermemiştir. Sokollu Mehmed Paşa’nın 16. yüzyılın ortalarında yapılan sarayının 18. yüzyılın ortalarına tarihlenen planı için bkz. Tülay Artan, “In the Tracks of A Lost Palace”, Proceedings of the 9th International Congress on Turkish Art 23-27 September 1991, Istanbul, 1996, s. 197-202; a. y. “The Kadırga Palace: An Architectural Reconstruction”, Muqarnas X (Essays in Honor of Oleg Grabar) (1993), s. 201-211. Sokollu’nun Atmeydanı’ndaki (Kabasakal Mahallesi) sarayının çeşitli bölümlerini betimleyen 1609 yılından kalma belge ve plan hakkında bir çalışma için bkz. Tülay Artan, “The Kadırga Palace Shrouded by the Mists of Time”, Turcica XXVI, Paris, 1994, s. 55-124. Ayrıca bkz. Sedat Hakkı Eldem, Türk Evi II (İstanbul: ΤΑÇ Vakfı Yayınları, 1986), s. 22-27. Bu belge ve plandan başka bugün bilinen tek sadrazam sarayı betimlemesi 19. yüzyılın ilk on yılındaki Bâbıâli’ye ilişkindir. İlk olarak, Alemdar Mustafa Paşa’ya (28 Temmuz 1808 – 15 Kasım 1808) ilişkin bir makalenin bir bölümü olarak Târih-i Osmanî Encümeni Mecmuası’nda yayımlanmıştir: Efdalettin (Tekiner), Târîh-i Osmanî Encümeni Mecmuası IV (1929), s. 1305. Saray planını betimleyen belge, İ. H. Uzunçarşılı, “Paşa Kapısı – Bâb-ı âlî”, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 264’te alıntılanmıştır. Buna karşın Semavî Eyice, Mehmet İpşirli ile paylaştığı “Βâbıâli” maddesinde bu betimlemenin bir başka yayımına referans vermiştir: İstanbul Kültür ve Sanat Ansiklopedisi II (İstanbul: Tercüman Yayınları, 1982), s. 939-944. Bkz. yukarıda, 2 numaralı not.

11 Gustav Bayerle, Pashas, Begs, and Effendis. A Historical Dictionary of Titles and Terms in the Ottoman Empire (İstanbul: ISIS, 1997), s. 39.

12 16. yüzyıl sonunda ikindi divânının sadrazam sarayında toplanması çoktan kurallaşmıştı: Tayyib Gökbilgin, “Bâbıâli”, İslam Ansiklopedisi II (İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1949), s. 174; Halil İnalcık, The Ottoman Empire. The Classical Age 1300-1600 (London: Weidenfeld and Nicolson, 1973), s. 95. Bu gelişmeyle ilgili olarak tarihçiler çoğunlukla Gelibolulu Âlî’nin Künh al-âhbâr’ını kaynak gösterir: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, TY 2290/32, y. 89a.

13 Ebru Turan, The Sultan’s Favorite: Ibrahim Pasa and the Making of Ottoman Universal Sovereignty in the Reign of Sultan Suleyman (1516-1526), yayımlanmamış doktora tezi, University of Chicago (2007), s. 152.

14 İbrahim’in Süleyman’ın kız kardeşi Hadice ile evliliğine ilişkin bu yanlış bilgi ikincil literatüre bugün de varlığını sürdürmektedir. Örneğin: Doğan Kuban, “Atmeydanı”, Hippodrom/Atmeydanı II. A Stage for Istanbul’s History (İstanbul: Pera Museum Publications, 2010), s. 17-31. İbrahim Paşa’nın karısının gerçek kimliği için bkz. Ebru Turan, The Sultan’s Favorite: Ibrahim Pasa and the Making of Ottoman Universal Sovereignty in the Reign of Sultan Suleyman (1516-1526), yayımlanmamış doktora tezi, University of Chicago (2007), s. 210-223; Zeynep Yelçe, “Celebration in the Age of Suleyman: A Comparative Look at the 1524, 1530 and 1539 Imperial Festivals”, Celebration, Entertainment and Theater in the Ottoman World, Suraiya Faroqhi ve Arzu Öztürkmen (ed.), (Calcutta: Seagull Publications) ile karşılaştırınız.

15 Nâ‘imâ, 1645 yılı olaylarını aktarırken, İbrahim Paşa Sarayı’nın 17. yüzyıldaki sahipleri olarak Yusuf Paşa ile Fazlı Paşa’dan söz etmişti. Mehmet İpşirli (ed.), Na’imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) III (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 1071 (y. 177): Vezir Silâhdar Yusuf Paşa’nın sarayı ki İbrahim Paşa Sarayı’dır; Silâhdarlısktan çıkan Fazlı Paşa’ya verilip musahiblik ve sultana namzet olmak ve izzet-i saire ki Yusuf Paşa merhumun sebeb-i iftiharı idi. Cümlesine Fazlı Paşa mazhar olup. İbrahim Paşa Sarayı için ayrıca bkz. aşağıda, 16, 30 numaralı notlar.

16 Nurhan Atasoy, İbrahim Paşa Sarayı (İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi, 1972); M. Baha Tanman ve A. Vefa Çobanoğlu, “Ottoman Architecture in Atmeydanı and Its Environs”, Hippodrom/Atmeydanı II. A Stage for Istanbul’s History (İstanbul: Pera Museum Publications, 2010), s. 35.

17 Bununla ilgili olarak bkz. Comte Marie Gabriel Auguste Florent de Choiseul-Gouffier, Voyage pittoresque dans l’empire Ottoman, en Grèce, dans le Troade, les îles de l’Archipel et sur l’Asie-Mineure (Paris: Libr. J.-P. Aillaud, 1782-1822); Antoine-Ignace Melling, Voyage pittoresque de Constantinople et des Rives du Bosphore (Paris: P. Didot l’ainé, 1809-1819). Sultan Ahmed Camisi hafriyatından çıkan toprak Atmeydanı zeminine boşaltılmışken, Nuruosmaniye Camisi inşaatı hafriyat toprağının Antiochus Sarayı kalıntıları üzerine döküldüğü söylenir. Aynı dönemde yapılan Server Dede (ö. 1766) Türbesi’nde Bizans yapılarından alınan bazı mimari parçaların kullanılmış olması da söz konusu saray(lar)ın 18. yüzyılın son çeyreğinde inşa edilmiş olmasını akla getirmektedir. Bkz. Rudolf Naumann ve Hans Belting, Die Euphemia-Kirche am Hippodrom zu Istanbul und ihre Fresken (Berlin: Mann), 1966, s. 26.

18 Sinan’ın otobiyografısinde İsmihan ile Sokollu Mehmed için yapılan dört saraydan söz ediliyor: Biri Kadırga Limanı’nda, diğeri Ayasofya yakınlarındaki Ahurkapu’da (eski Nahlbend bölgesi) ve ayrıca Üsküdar (İstavroz) ile Halkalı’daki iki yazlık saray. Kadırga’daki saray için, bkz. yukarıda, 10 numaralı not. Benzer şekilde Mihrümâh ile Rüstem’in de birden fazla sarayı olmuştur: Biri Mahmudpaşa’daki Serv bölgesi (Cağal/Cığaloğlu), ikincisi Hippodrom’da (Kadırga Limanı), ayrıca biri şehir surlarının dışında (İskender Çelebi Bahçesi Kasrı olarak bilinir), diğeri de Üsküdar’da olmak üzere iki de yazlık saray. Rüstem, Sokollu, Semiz Ali Paşa (Hippodrom yakınlarındaki İshak Paşa Mahallesi’nde), Hadım İbrahim Paşa (Hippodrom yakınlarındaki İshak Paşa Mahallesi’nde), Kaptanıderya Sinan Paşa, Kapıağası Mahmud Ağa (Ahurkapu’daki Nahlbend civarında) ve Koca Sinan Paşa’nın sarayları için bkz. Gülru Necipoğlu, The Age of Sinan. Architectural Culture in the Ottoman Empire (London: Reaktion Books, 2005), s. 300, 332-333, 385, 392, 418, 490, 506.

19 Howard Crane, Sinan’s Autobiographies: Five Sixteenth-Century Texts. Introductory Notes, Critical Editions and Translations (Leiden ve Boston: Brill, 2006). (Ibrahim Paşa’nın) Atmeydanı Sarayı da Sinan tarafından yenilenmişti.

20 Cambridge, Trinity College Library, env. MS 0.17.2, y. 20.

21 E.H. Freshfield, “Some Sketches Made in Constantinople in 1574”, Byzantinische Zeitschrift 30 (1929-30), s. 522.

22 1582 minyatürlerinde görülen galerilerle benzetme için: M. Baha Tanman ile A. Vefa Çobanoğlu, “Ottoman Architecture in Atmeydanı and Its Environs”, Hippodrom/Atmeydanı II. A Stage for Istanbul’s History (İstanbul: Pera Museum Publications, 2010), s. 34-35.

23 Ayasofya’nın 150 metre güneybatısında yer alan sarnıç, 6. yüzyılda İmparator İustinianos’un hükümdarlığı sırasında inşa edilmiştir. Osmanlılar yapıya Yerebatan ya da Suyabatan Sarayı adını vermişlerdi. Ancak üzerinde de saray yapısı bulunup bulunmadığı konusu oldukça muğlak kalmıştır.

24 Bkz. yukarıda, 8 numaralı not.

25 Yerebatan Sarayı ile Damad İbrahim Paşa arasındaki bağlantı için: C. BLD 5400 (25 N 1132/31 Temmuz 1720); sadrazamın sarayının Yerebatan Sarayı’na uzaklığı için: C. BLD 6861 (02 C 1148/10 Ekim 1735).

26 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) III (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), 1470 (y. 317): bu Pazar günü Kadırga Limanı’nda olan saraydan göçüp Melek Ahmed Paşa olduğu Arslanhâne ardında Bayram Paşa sarayına nakl edip karar eyledi. Nâ‘imâ’nın Melek Ahmed Paşa’ya yaptığı muğlak gönderme söz konusu sarayın Bayram Paşa’nın kendi mülkü olmadığını, askeri-bürokrat seçkinler arasında el değiştiren mîrî saraylardan olduğunu akla getirmektedir. Evliyâ Çelebi ayrıca Melek Ahmed Paşa’nın Ayasofya sarayının üç hamamı ve iki yüz odası (hücre) olduğundan söz eder: Orhan şaik Gökyay, Evliyâ Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini I. Kitap: İstanbul (İstanbul: YKY, 1995), s. 133 (93b). Bayram Paşa Sarayı’nın yerinin tespiti önemlidir; çünkü bilâre buradan Alay Köşkü karşısına taşınacaktır. Bkz. not 31 ve 55.

27 Saray-ı Hanzâde Sultan yağni saray-ı Bayram Paşa kurb-i Ayasofya”: Orhan Şaik Gökyay, Evliyâ Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini I. Kitap: İstanbul (İstanbul: YKY, 1995), s. 133 (93b). Başka bir yerde de Hânzâde’nin, yani I. Ahmed’in kızının, Bayram Paşa’nın karısı olduğundan söz eder: Bayram Paşa sultanı Hanzâde Sultan binti Sultan Ahmed Han (s. 149, 105b). Evliyâ ile hemen aynı sıralarda yazmış olan Topçular Katibi, 1635’de, Bayram Paşa kaymakam iken, bir esnaf alayının önce padişahın köşkünün, sonra da Bayram Paşa Sarayı’nın önünden geçtiği anlatılır: Topçular Katibi Abdülkadir (Kadri) Efendi Tarihi (Metin ve Tahlil) I, Ziya Yılmazer (ed.), (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2003), s. 1012. Adı geçen köşk, Alay Köşkü ve Bayram Paşa Sarayı da kaymakamın resmi sarayı olmalıdır. Diğer yandan, 1681 tarihinde İhtisâb Ağası’nın tuttuğu, Suriçi’nde 15 ‘kol’da 3000’e yakın dükkânı kaydeden bir defterden, çevresindeki anıtsal yapılar, sokaklar ve meydanlarla birlikte işaretlenmiş olan Bayram Paşa Sarayı’nın Alay Köşkü önündeki değil, Halke Kapı Arslanhâne’sinin arkasındaki Hanzâde Sultan’a ait olan saray olduğu anlaşılmaktadır: Beyân-ı kol-ı Ayasofya der-uhde-i Terzubaşı Musalla bin Ali. Zikr olunan on beş kolun dördüncüsü Ayasofya koludur ki, At Meydanı kurbundan ibtida olunub, andan Peykhane Yokuşu’na, andan Kadırğa Limanı’na, andan Çardaklı Hamamı’ndan Çatladı Kapu haricine, andan Tahte’l-kal’a Suku’na, andan Kemeraltı’ndan Arabacılar Karhanesi’ne, andan Valide İmareti’nden Ahur Kapu haricine, andan Bayram Paşa Sarayı’ndan Kabasakal Mahallesi’ne, andan Arslanhâne’den Saray-ı Hümayûn kurbuna, andan Cebehâne’den Ayasofya Suku’na, andan Firûz Ağa Camisi’nden Diνânyolu’na, andan Act Hamam kurbundan Cağaloğlu Sarayı’na, andan Alay Koşku kurbunda nihayet bulur. Atatürk Kitaplığı Muallim Cevdet, B 2, 4b. Abdülkadir (Kadri) Efendi, 1639’da, Bayram Paşa’nın ölümünden hemen sonra, Hanzâde Sultan tekrar evlendirildiğinde yeni kocası ile Ayasofya’nın doğusundaki kendi sarayına yerleşmişti demektedir: Topçular Katibi Abdülkadir (Kadri) Efendi Tarihi (Metin ve Tahlil) II, Ziya Yılmazer (ed.), (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2003), s. 1128. Söz konusu sarayın 1682’de hâlâ Bayram Paşa Sarayı diye biliniyor olması dikkat çekici.

28 Hristos Halkitis Kilisesi, Halke Kapısı Kilisesi olarak da bilinir. Büyük Saray’ın ana törensel girişi olan “Bronz Kapı” nın iç tarafı mermer ve mozaiklerle bezenmiş; dış yüzüne de heykeller yerleştirilmişti. Bunların en önemlisi bir Isa ikonuydu. 10. yüzyılda I. Romanos (920-944) Halke Kapısı’nın hemen yanına Soter Khristos tēs Khalkēs şapelini yaptırmıştı; ancak Hristos Halkitis Kilisesi olarak tanınan şapelin kapıyla ilişkisi belirsizdir. İoannes Tzimiskes (969-976) şapeli büyütüp tekrar dekore etmişti; ayrıca kendisine bir mezar yaptırmış ve buraya gömülmüştür: Cyril Mango, The Brazen House. A Study of the Vestibule of the Imperial Palace (Kopenhagen: Køobenhavn, I kommission hos Munksgaard, 1959), s. 149-169; Semavi Eyice, “Arslanhâne ve Çevresinin Arkeolojisi”, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Yıllığı XI-XII (1964), s. 23-33, 141-146; Raymond Janin, La géographie ecclésiastique de l’empire byzantin. Première partie, Le siège de Constantinople et le patriarcat œcuménique. Tome III, Les églises et les monastères (Paris: Institut français d’études byzantines, 1969), s. 529-530; Wolfgang Müller-Wiener, Bildlexicon zur Topographie Istanbuls. Byzantion, Konstantinopolis, Istanbul bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts (Tübingen: Wasmuth, 1977), s. 81; Semavi Eyice, “Arslanhâne”, Dünden Βugüne İstanbul Ansiklopedisi I (1993), s. 325-326. 17. yüzyılda Osmanlılar iki katlı olan kiliseyi Topkapı Sarayı’nın nakkaşhânesi olarak tesbit etmişlerdi. Bkz. Eremya Çelebi Kömürciyan, İstanbul Tarihi: XVII. Asırda İstanbul, tercüme Hrand D. Andreasyan, notlar Kevork Pamukciyan (İstanbul: Eren Yayıncılık, 1988), s. 4: Burada kubbe pencereleri kapanmış olduğu halde bir Arslanhâne vardır. Vaktiyle kilise olan bu bina şimdi fil, tilki, kurt, çakal, ayı, arslan, timsah, pars ve kaplan gibi hayvanlarla doludur...biraz daha yukarıda nakkaşhâne vardır. Burada sarayın beylik nakkaşları otururlardı; Orhan şaik Gökyay, Evliyâ Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini I. Kitap: İstanbul (İstanbul: YKY, 1995), s. 18 (12b): Ayasofya deyrinin cânib-i erba’asına...evvela binâ olunan kubâb-ı’âlînin biri hâlâ arslanhâne ve nakkaşhâne olan kubbe-i nühtâkdır. Burada nakkaşhâne gerçek bir binadan çοk bir kuruma işaret ettiği için, binanın tam yeriyle ilgili çeşitli fikirler ileri sürülmüştür: Filiz Çağman, “Saray Nakkaşhanesinin Yeri Üzerine Düşünceler”, Sanat Tarihinde Doğudan Batıya, Ünsal Yücel Anısına Sempozyum Bildirileri (İstanbul: Sandoz Kültür Yayınları, 1989), s. 35-46. Ayrıca bkz. Selman Can, “Arslanhane Üzerine Yeni Bilgiler,” İstanbul Üniversitesi 550. Yıl Uluslararası Bizans ve Osmanlı Sempozyumu (XV. Yüzyıl), 30-31 Mayıs 2003. Sümer Atasoy (ed.). İstanbul 2004, s.359-369; Feza Günergun, “Türkiye’de Hayvanat Bahçeleri Tarihine Giriş”, I. Ulusal Veteriner Hekimliği Tarihi ve Mesleki Etik Sempozyumu Bildirileri. Prof. Dr. Ferruh Dinçer’in 70. yaşı anısına, Abdullah Özen (ed.) (Elazığ, 2006), s. 185-218.

29 1687 isyanı sırasında, Alay Köşkü önünde, Soğukçeşme yanında olan mîrî saray yağmalanmıştı. Fındıklılı, Eylül sonunda sadrazam olan Siyavuş Paşa İstanbul’a vardığında Alay Köşkü karşısındaki mîrî saraya taşınmasının engellendiğini, isyancıların sadrazamı Eski Odalar yakınındaki Maktûl İbrahim Paşa Sarayı’na götürdüklerini anlatmaktadır: Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Silâhdar Tarihi II (İstanbul: Türk Tarih Encümeni Külliyatı, 1928), s. 299: Alay Köşkü öninde mîrî saraya kondurmayup Eski Odalar kurbinde sadr-ı sabık maktûl İbrahim Paşa sarâyına götürdüler. Söz konusu saray (1536’da öldürülen) Maktûl İbrahim Paşa’nın Atmeydanı Sarayı’ndan başkası olamaz. Bu saray 16. yüzyılın sonraki dönemlerinde başka bir ibrahim Paşa’ya, üç kez sadrazam olan ve görevde iken savaş meydanında ölen hânedan damadı Bosnalı İbrahim’e (ö. 1601) tahsis edilmişti. [Sultanın sarayı Bosnalı İbrahim’e bağışladığını işaret eden Selânikî’dir. Bu tahsis sırasında Atmeydanı Sarayı’nın acemi yeniçeri birliklerinin yerleştirildiği kısımları hariç tutulmuştur. Mehmet İpşirli (ed.), Selânîkî Mustafa Efendi, Tarih-i Selânikî I (971-1003/1563-1593), (İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi, 1989), s. 58-59: İbrahim Paşa’ya Atmeydanı’nda olan eski İbrahim Paşa sarayının İçoğlanları sâkin olduğu yerden maadasını hibe ve temlik ettim, hüccet-i şer’iye yazılsın ve mülknâme verilsün...] Fakat, 1687 şubat ayı başında Siyavuş Paşa katledildiğinde, vahşice saldırıya uğrayan ailesi ile birlikte, mîrî sadrazam sarayında oturuyordu. Fındıklılı Mehmed Ağa, Siyavuş Paşa’nın öldürülmesinden ve sarayın yağmalanmasından sonra kaymakamın isyancıları sakinleştirip kendisinin sadrazam sarayına gittiğini kaydetmiştir: Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Silâhdar Tarihi II (İstanbul: Türk Tarih Encümeni Külliyatı, 1928), s. 335: “ağa oğullarıma selâm eyle fakirhâneye buyursunlardeyu yollayup kendü Soğuk Çeşme kurbinde mîrî saraya gitdi. Mustafa Cezar, Fındıklılı’ya dayanarak, Siyavuş Paşa’nın yerleşmeye zorlandığı sarayın Kara İbrahim Paşa’nın (1683-1685) sarayı olduğunu söyler, Şehzâdebaşı’nda idi diye ekler: Mufassal Osmanlı Tarihi 4, İstanbul, 1960, s. 2203. Koçu’dan alıntı yapan Eyice de, Silahdâr Fındıklılı Mehmed Ağa’nın 1687 isyanıyla ilgili söylediklerini tekrarlayarak, isyancıların Sadrazam Siyavuş Paşa’nın Topkapı Sarayı civarına, yani Alay Köşkü yakınlarındaki mîrî saraya yerleşmesine izin vermediklerini, onu [Kemankeş] Kara Mustafa Paşa’nın özel mülkiyet sarayına götürdüklerini anlatır – Eyice burasının Eski Odalar yakınlarındaki Şehzâdebaşı olduğunu varsayar: Mehmet İpşirli ve Semavi Eyice, “Bâbıâli”, TDV İslâm Ansiklopedisi 4 (1992), s. 386. Ayrıca bkz. Reşat Ekrem Kοçu, “Bâbıâli” (Yangınlar), İstanbul Ansiklopedisi IV (1960), s. 1746-1750, 1762-1765. Fındıklılı’nın anlatımında ne Şehzâdebaşı’na, ne de hususi/özel mülkiyet ayrımına dair bir ifade bulunmaktadır. Bkz. yukarıda, 2 numaralı not.

30 Fındıklılı’nın Maktûl İbrahim Paşa’nın sarayını Eski Odalar yakınlarına yerleştirme konusunda kesin bir ifade kullanmadığı doğrudur. Söz konusu (Atmeydanı’ndaki) eski kışla ile Galatasaray’daki yeni kışlayı birbirinden ayırmak için bu ifadeyi kullanmış olabilir.

31 Nâ‘imâ, Kemankeş Kara Mustafa Paşa’nın İstanbul’a varır varmaz yerleştiği sarayın yerinden söz etmez. 1644 yılındaki firârı için: Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ III (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâril-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 980 (y. 45): tebdîl-i kıyâfet Na’llı Mescid cânibine eğerçi indi...mescid-i mezbur kurbunda bir yığın otluk var imiş, anın altında gizlenir. Bostancılar ise sarayı açtırıp girip fırârını duyduklarında mescid semtinde olan alçak duvarı bulup.

32 Cyril Mango, “Le Diippion. Études historique et topographique”. Revue des études byzantines 8 (1950), s. 152-161.

33 Pierre Gilles (Petrus Gyllius), 1544-1550 yıllarında Osmanlı başkentinde yaşayan doğa bilimcisi, topograf, çevirmen.

34 Hayvanat bahçesi ve İncilci Yahya Kilisesi’yle ilgili Mango’nun faydalandığı yazarlar özellikle: Pierre Gilles (1561), Pierre Belon (1546-49) ve John Sanderson (1594), ayrıca Philippe Du Fresne-Canaye (1573), Stephan Gerlach (1573-1578), Fynes Moryson (1597), Pietro della Valle (1614-1615), Sieur Du Loir (1639-1641), Antiokheia Patriği Macarius (1652), Jean de Théνenot (1655-1656), Thomas Smith (1673), Joseph Pitton de Tournefort (1700) ve James Dallaway (1795) olmuştur. Bunlardan başka Franz Kauffer ile Jean-Baptiste Lechevalier’e ait haritadan (1800, 1802 ve 1812) ve 1786 yılına ait gravürlerden söz etmiştir: Sir Richard Worsley, Museum Worsleyanum, or, A collection of antique basso relievos, bustos, statues and gems with views of places in the Levant taken on the spot in the years MDCCLXXX v.2 (London: s.n., 1794), s. 107. Bkz. Cyril Mango, “Le Diippion. Études historique et topographique”, Revue des études byzantines 8 (1950), s. 158-159. Mango, İncilci Yahya Kilisesi’nin yeri olarak Parsel 2’de bulunan Antiochus Sarayı önünde bulunan rotundanın olduğu bölgeyi önermişti.

35 Ömer Lütfı Barkan ve Ekrem Hakkı Ayverdi, İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri, 953 (1546) Târîhli (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1970), s. 2. 1600 tarihli vakıf defterinde ise bu vakfin artık bulunmadığı kaydedilmiştir: Mehmet Canatar, İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri, 1009 (1600) Târîhli (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 2004), s. 2. Ayrıca bkz. İbrahim Hakkı Konyalı, İstanbul Sarayları: Atmeydanı Sarayı, Pertev Paşa Sarayı, Çinili Köşk (İstanbul: Burhaneddin Matbaası, 1942), s. 101, s. 161. Konyalı’ya dayarak: Cyril Mango, “Le Diippion. Études historique et topographique”. Revue des études byzantines 8 (1950), s. 152-161. 1563 tarihli bir belge de Arslanhâne ile Diνânyolu’na yakın bir dükkândan söz etmektedir: İbrahim Hakkı Konyalı, Mimar Koca Sinan (İstanbul: Nihat Topçubaşı, 1948), s. 24.

36 Mango’nun Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi ile buradaki hayvanat bahçesi ile ilgili tezlerine eleştirel bir bakış için bkz. Jonathan Bardill, “The Palace of Lausus and Nearby Monuments in Constantinople: A Topographical Study,” American Journal of Archaeology 101 (1997), s. 67-95. Bardill, İncilci Yahya Kilisesi’ndeki hayvanat bahçesi ile Firuz Ağa Camisi’nin güneyinde yer alan hayvanat bahçesinin, Mango’nun İbrahim Hakkı Konyalı’ya dayandırarak ileri sürdüğü gibi, aynı mekân olamayacağını savunur (bkz. yukarıda, 35 numaralı not). Ayrıca söz konusu kilisenin Parsel 2 üzerine yerleştirilemeyeceğini iddia eder. Daha sonra Bardill, “15. ve 16. yüzyıllarda şehrin bu bölgesinde iki hayvanat bahçesi vardır; biri Ayasofya yakınlarında, diğeri Hippodrom’un karşı tarafında, İbrahim Paşa Sarayı ile Firuz Ağa Camisi arasında. Gilles’in ziyaret ettiği hayvanat bahçesi ikisi de olamaz, ama burasını sito prope Sophiam, olim Augustaeo apellato diye tarif ettiğine göre, olasılıkla sözünü ettiğimiz iki manzarada da gösterilen hayvanat bahçesini ziyaret etmiştir,” sonucuna varır. Bardill, Matrakçı Nasuh minyatürü ile Freshfield resminde gösterilen Bizans yapısına yerleşmiş olan hayvanat bahçesinden söz etmektedir.

37 Mango Hippodrom’u kuzeybatıdan resmeden bu iki temsili resimdeki yapıyı Diippion’daki kilise olarak tanımlamıştı: Cyril Mango, “The Development of Constantinople as an Urban Centre,” The 17th International Byzantine Congress. Main Papers (New York: Aristide D. Caratzas Publications, 1986), s. 127-128; yeniden basımı: Cyril Mango, Studies on Constantinople (Collected Studies Series Cs 394) (Aldershot: Variorum, 1993).

38 Jonathan Bardill ve Brigitte Pitarakis, “Catalogue 16” Hippodrom/Atmeydanı II. A Stage for İstanbul’s History (İstanbul: Pera Museum Publications, 2010), s. 275-277. Wolfgang Müller-Wiener de Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi’nin Arslanhâne olarak kullanıldığına işaret etmişti. Ancak Müller-Wiener, Freshfield resmindeki anıtsal yapıya karşılık gelen Matrakçı Nasuh minyatüründeki yapıyı Halke Kapı’daki Hristos Halkitis Kilisesi olarak tanımlamıştı: Wolfgang Müller-Wiener, Bildlexicon zur Topographie Istanbuls. Byzantion, Konstantinopolis, Istanbul bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts (Tübingen: Wasmuth, 1977), 71 (fig. 49) ve s. 81. Oysa Matrakçı Nasuh Bâb-ı Hümayun yakınında Hristos Halkitis Kilisesi’ni de resmetmişti. Söz konusu bina İnciciyan’ın yayınladığı gravürdeki Hristos Halkitis Kilisesi ve Arslanhâne tasvirine çοk benzemektedir: Gugas Indjidjian, Géographie des quatre parties du monde (Venice: 1804), s. 5, s. 47. Müller-Wiener eleştirisi için bkz. Jonathan Bardill, “The Palace of Lausus and Nearby Monuments in Constantinople: A Topographical Study”, American Journal of Archaeology 101 (1997), s. 94, 130 numaralı not. Ayrıca bkz. aşağıda, 44 ve 46 numaralı notlar.

39 Jonathan Bardill, “The Palace of Lausus and Nearby Monuments in Constantinople: A Topographical Study,” American Journal of Archaeology 101 (1997), s. 67-95; bkz. s. 93.

40 Albrecht Berger ve Jonathan Bardill, “The Representations of Constantinople in Hartman Schedel’s World Chronicle, and Related Pictures”, Byzantine and Modern Greek Studies 22 (1998), s. 2-37, fig. 9. Hippodrom bölgesinin çeşitli rekonstrüksiyonları için bkz. www.byzantium1200.com.

41 Nigel B. Westbrook ve Rene van Meeuwen, “The Freshfield Folio view of the Hippodrome in Istanbul and the Church of St. John Diippion,” Proceedings of the 24th International Conference of the Society of Architectural Historians Australia and New Zealand (SAHANZ), 2007. Bu makaleyi benimle paylaşan Nigel B. Westbrook’a minnettarım. Freshfield resminin, Hippodrom’un batısından çalışılmış birkaçç sahneden oluştuğuna ilişkin tezlerini önemsiyorum. Ancak 18. yüzyıl referanslarını gözönüne aldığımda Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi’ni Ayasofya’nın güneydoğu köşesine yerleştiren yoruma katılmakta zorlanıyorum: bkz. aşağıda, 46-49 numaralı notlar. Westbrook ve van Meeuwen’ın tezinde ikna edici bulmadığım noktalardan birkaç tanesine işaret edecek olursam: (1) Mango’nun da belirttiği gibi Bizans kaynakları Diippion’un açık bir alan olduğunu göstermektedir, oysa gösterilen noktada bir açıklık söz konusu değildir; (2) Paspates’in söz ettiği kahvehâneye Osmanlı kaynaklarında da sık sık karşılaşılır; Ayverdi haritasında da işaret edildiği gibi bu kahve çıkış kapılarının olduğu bölgede idi (Ekrem Hakkı Ayverdi, 19. Asırda İstanbul Haritası (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1978 [1958]); (3) Medrese Sokağı, Cafer Ağa (Soğukkuyu) Medresesi’ne bitişik olan, bugün Alemdar Caddesi’nin doğusunda kalan yokuşun adıdır.

42 Simeon, Topkapı Sarayı’nda bir zamanlar Hrisostomos Ioannes’in Patrikhanesi olan bir kilise bulunduğunu söyler; ayrıca bu yapının ziyareti sırasında cebehâne olarak kullanılmakta olduğunu ekler. Kilisenin ilerisinde vezir ve paşaların toplantı mekânı olan Divânhâne’den söz ettiğine göre, kastettiği yapı Topkapı Sarayı’nın Birinci Avlusu’nda yer alan Aya İrini Kilisesi olmalıdır: Hrand D. Andreasyan, Polonyalı Simeon’un Seyahatnâmesi, 1608-1619 (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1964). Diğer yandan, Aya İrini Kilisesi, Ayasofya’nın 537’de tamamlanmasından önce patrikhane olarak kullanılmıştı. Osmanlılar ise kiliseyi cebehâne ve yağma malı silâhların depolandığı bir anbar olarak kullanmışlardı.

43 Topçular Katibi Abdülkadir (Kadri) Efendi Tarihi (Metin ve Tahlil) I, Ziya Yılmazer (ed.), (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2003), s. 654, 664.

44 Cyril Mango ve Stephane Yerasimos, Melchior Lorichs’ Panorama of Istanbul, 1559 (Bern: Ertuğ and Kocabıyık, 1999). Sanatçının yaşamı ve eserleriyle ilgili en yeni çalışma: Erik Fischer, Ernst Jonas Bencard ve Mikael BØgh Rasmussen, Melchior Lorck, c. 1-5 (Copenhagen: Vandkunsten Publishers and The Royal Library, 2009-1010). Müller-Wiener gibi yazarların da İnciciyan’ın yayımladığı gravür’nedeniyle yanıldıkları ve yapıyı Hristos Halkitis Kilisesi olarak tanımladıkları akla gelmektedir. Bkz. yukarıda, 38 numaralı not. Ayrıca bkz. Nigel Westbrook, Kenneth Rainsbury Dark ve Rene Van Meewen, “Constructing Melchior Lorichs’s Panorama of Constantinople”, Journal of the Society of Architectural Historians 69/1 (2010), s. 62-87. Yazarlar, Pera surlarının doğusundan bakıldığında, eğer Mango’nun önerdiği mevkide idiyse, Hristos Halkitis Kilisesi’nin kalan bölümleri (Arslanhâne) rahatlıkla görülebiliyor olacaktı demekteler. Bkz. Cyril Mango, The Brazen House (Copenhagen: i kommission hos Ejnar Munksgaard 1959). Oysa İnciciyan, bir başka yerde, Ayasofya ve Atmeydanı yakınında fazla büyük olmayan, içinde Arslanhâne ve Nakkaşhâne’nin yer aldığını söylediği bu yapıyı İncilci Yahya Kilisesi olarak tanımlamış, başka rivayetlere de yer vermişti: P. Ğ. İnciciyan, 18. Asırda İstanbul (Tercüme ve Notlar H. D. Andreasyan), İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1976, s.58. İnciciyan bir görgü şahidi olarak bu Arslanhâne’nin 1802’de yandığını, 1804 yılında da yıktırıldığını yazmıştır.

45 Nigel Westbrook, Kenneth Rainsbury Dark ve Rene Van Meewen, “Constructing Melchior Lorichs’s Panorama of Constantinople”, Journal of the Society of Architectural Historians 69/1 (2010), s. 62-87.

46 Mango’nun, (Sir Richard Worsley’in Museum Worsleyanum adlı eserinin ikinci cildinde yer alan) Willey Reveley tarafından çizilen kilise resmi ile ilişkilendirdiği Khalke Kapı Kilisesi’ni, söz konusu kilisenin Theotokos Varaniotissa olduğunu iddia ederek sorgulayan bir görüş için: Neslihan Asutay-Effenberger and Arne Effenberger, “Zur Kirche auf einem Kupferstich von Gugas İnciciyan und zum Standort der Chalke-Kirche, Byzantinische Zeitschrift 97/1 (2004), s. 51-94. Bu çalışmada literatürü bir tablo ile özetleyen önemli bir bölüm yer almaktadır. İnciciyan gravüründe Hristos Halkitis Kilisesi olarak tanımlanan yapının büyük olasılıkla Zeuksippos olduğunu ileri süren görüş için: Fırat Düzgüner, Iustinianus Dönemi’nde İstanbul’da Yapılar, Procopius’un Birinci Kitabının Analizi (İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2004), s. 72-73. Wulzinger’in Lorichs’in bakiş açılarını tespit eden çalışmasını irdeleyen Westbrook ve van Meeuweh’in adi geçen panoramalarda Hristos Halkitis Kilisesi’ne dair tespitleri de kanımca şüphelidir: Karl Wulzinger, “Melchior Lorichs Ansicht von Konstantinopel als topographische Quelle” Festschrift Georg Jacop, T. Menzel (ed.), (Leipzig: Harrassowitz, 1932), s. 355-367. Wulzinger’in tespiti ettiği bakış açılarına göre Lorichs ve Loos tarafından Ayasofya’nın hemen sağında olarak resmedilen kilisenin aslında Bazilika’nın arkasında kalması gerekmez miydı? Her ne kadar panoramalar birleşik görünümlerden oluşuyor olsa da, Mattheaus Merian’ın 1635 tarihli “Constantinopolitana urbis effigi ad vivum expressa quam turca” başlıklı panoraması bu kuşkularımı desteklemektedir. Burada Ayasofya’nın bir yanında Zeughaus (Cebehâne) olarak işaretlenmiş bir yapı, diğer yanında Lorichs ve İnciciyan gravürlerinden tanıdığımız (Hristos Halkitis Kilisesi olarak tanımlanan) yapı bulunmaktadır. Öte yandan, 1720 Surnâmesi’nde Levnî tarafından resmedilen çini kaplı Nakkaşhâne gösteren minyatürü de bu mevki ve Arslanhâne hakkında soru işaretleri uyandırmaktadır. Maalesef Seyyid Vehbi’nin Surnâme metni de bu konuya bir açıklık getirmemektedir.

47 Nigel Webb ve Caroline Webb, The Earl and His Butler in Constantinople. The Secret Diary of an English Servant among the Ottomans (London: I.B. Tauris, 2009), s. 27.

48 Philipp Franz Reichsfreiherr Gudenus, Türkische Reise 1740/1741. Gordian, Erwein ve Ernst Gudenus (ed.). Weiz: Schodl, 1957, s. 101: “Ayasofa’nın avlusundaki kuyuyu gördüm, sonra da padişahın hayvanat bahçesini. Yeraltı dehlizleri ve tonozlar içine yerleştirilmiş olan hayvanlar bakımsızdı. Zayıf bir meşâle ışığında insana korku veriyor. Nadir görülen vahşi hayvanlara gelince, sadece üç arslan, bir kaç kaplan, bir çakal ve bir kaç kurt vardı. Bu bina önceleri İncilci Yahya Kilisesi imiş.”

49 Kilisenin kubbesi Rossini panoramasında 22 numarayla işaretlenmişti: G. Curatola, “Drawings by Colonel Giovanni Francesco Rossini, Military Attaché of the Venetian Embassy in Constantinople”, Art Turc/Turkish Art. 10e Congrès international d’art turc (Genève: Fondation Max van Berchem, 1999), s. 225-231. Sotheby’s Paris’de, “Turkophilia Révélée” sergisinde, 19-22 Eylül 2011 tarihlerinde sergilenen bu panoramada söz edilen ibare: “S Giovanni Teologo serve in pňte di serreglio per sofıere de Gran Sigre”. Ayrıca bkz. Giorgio Lombardi, “Tre vedute di Costantinopoli. XVIII secolo”, Eredità dell’Islam. Arte Islamica in Italia, G. Curatola (ed.), (Venedik: Silvana Editoriale, 1993), s. 494-496; Tommaso Bertele, Il Palazzo degli ambasciatori di Venezia a Costantinopoli (Bologna: Casa Editrice Apollo, 1931), fig. 136, 137.

50 1509 depremi için bkz. Cyril Mango, “Le Diippion. Études historique et topographique”, Revue des études byzantines 8 (1950), s. 159, 3 numaralı not.

51 Diippion’daki İncilci Yahya Kilisesi’nin, Sultan Ahmed Camisi’nin inşası sırasında (1606-1617) malzeme toplanırken yok olmasıyla ilgili Batılı seyyahların, özellikle Julian Bordier’in yazdıkları için: Jean-Pierre Grélois, “Western Travellers’ Perspectives on the Hippodrome/Atmeydanı: Realities and Legends (Fifteenth-Seventeenth Centuries)”, Hippodrom/Atmeydanı II. A Stage for İstanbul’s History (İstanbul: Pera Museum Publications, 2010), s. 216-218.

52 James Dallaway sözettiği binaların teşhisinde yanılmış olabilir; kendisinden önceki seyyahlardan intihâl yapmış da olabilir. Buna karşın Pierre Benon’a göndermede bulunarak onun zamanında her bir sütuna bir aslan zincirlendiğini belirtmesi önemlidir: James Dallaway, Constantinople ancient and modern, with excursions to the Shores and Islands of the Archipelago and to the Troad (London: T. Bensley for T. Cadell Jnr. and W. Davies), 1797, s. 98.

53 Mango 1808 yılındaki Alemdar Vakası sırasında çıkan korkunç yangının yapının son kalıntılarını da yok ettiğini öne sürer ve Diippion’un yerine bir cebeciler kışlası yapıldığını ekler. Ayrıca son kalıntıların Hippodrom girişinin kuzeydoğusuna bir kahvehane inşaatı sırasında tahrip edilmiş olabileceğini söyler. Burada bir yanılgı var gibi: bkz. aşağıda, not 55. Osmanlı kaynaklarının çapraz okunması bu bölgede bulunan çeşitli binaların teşhis edilmesinde yardımcı olabilir.

54 1741 yılındaki yangın için bkz. Baron Joseph von Hammer-Purgstall, Osmanlı Devleti Tarihi (1740-1757) (İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1983-1992), s. 35.

55 Câbî Ömer Efendi, Câbî Tarihi (Târîh-i Sultân Selîm-i Sâlis ve Mahmûd-ı Sânî) Tahlîl ve Tenkidli Metin I, Mehmet Ali Beyhan (ed.), (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2003), s. 49: Ayasofya-i kebîr câmi’-i şerîfî kurbunda cebehâne kışlaları derûnundan âteş-i sûzân zuhûriyle külliyyen Kabasakal’a ve İshâkpaşa’ya varınca muhterik olup ve Cebehâne (41a) kışlaları ittisâlinde Arslanhâne olmağla, Cebehâne ocağına birkaç orta daha zamm ve güşâd ile Arslanhâne ve Nakkaşhâne’yi Cebehâne’ye idhâl ve Arslanhâne Fazlı Paşa Sarayı’na bâ-fermân nakl olunup, lâkin Arslanhâne-i merkûm Ayasofya’dan mukaddem binâ’ olmuş bir atîk binâ olmağla, kârgirleri arasında tılsım gibi mermerden âdem tasvirleri ve dîvarlarının aralarından [i]brik gibi küpler çıkup ve taşdan âdem kafaları zuhûriyle, çok kimesneler çok sözler söyleyüp binâsına, hâcegân-ı Divân-ı hümâyûndan maktûl Tâhir Ağazâde Mehmed Emin Efendi, Binâ Emini nasb ü ta’yîn ve iki mu’anven kapulı bir kışla-i latîf binâsiyle, kendüsi dahi taltîf-i Pâdişâhî ve kışla kapuları yanlarına çifte ejder ağzı çeşmeler binâ’ve sular firâvân birle Cebehâne ocağı dahi iltifât-ı Şâhâne ile ma’mûr olunmuştur. (1791 ve 1795 yıllarında) Arslanhâne’deki sosyal toplantılar için: V. Sema Arıkan, III. Selim’in Sırkâtibi Ahmed Efendi Tarafından Tutulan Rûznâme (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1993), s. 3 ve s. 207. Ayrıca bkz: Yahya Kemal Taştan, “Sufi Şarabından Kapitalist Metaya Kahvenin Öyküsü”, Akademik Bakış 2/4 (2009), s. 53-86. 9 Aralık 1802’de, o sırada restore edilmekte olan Cebehâne kışlasında yangın çıkar. Söndürme faaliyetini seyretmek isteyen sultan hemen buraya yakın kızkardeşi Hadice’nin, dörtyol ağzındaki konağına yerleşir; alevler Hadice’nin konağına atladığında da Bâb-ı Hümayun üzerindeki metruk kasra geçer. Hadice’nin sarayının bazı bölümleri yıkılarak yangın söndürülür; Cebehâne, Arslanhâne, Hilâthâne, Nakkaşhâne, Yazıcıbaşızade Tekkesi, Ayasofya Hamamı ile civardaki bazı evler ve dükkanlar yanar: V. Sema Arıkan, III. Selim’in Sırkâtibi Ahmed Efendi Tarafından Tutulan Rûznâme (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1993), s. 389. Hadice’nin konağını iki yüzyıl önce burada bir sarayı olan Bayram Paşa ve Hanzâde Sultan Sarayı ile ilişkilendirmek mümkündür. Yanan binalar tamamen yıkılarak, malzeme ve arsalarından yararlanılarak yeni bir kışla yapılmıştır: (BOA.CA. 36544). Daha sonra bu kışlanın yerinde önce Dârülfünûn (1846-1862), sonra Adliye Binası inşa edilmiştir. Bu bina da 1933 yılında yanmıştır. Uzunçarşılı da bir plana dayanarak kışlanın yerini Ayasofya yakınında tespit etmiştir: Başakanlık Osmanlı Arşivi PPK. 1960; fakat bir başka yerde Cebehâne kışlasının Yerebatan Sarnıcı üzerinde olduğunu söyler: Cevdet Adliye 21833 (Uzunçarşılı, 1988a). Bu ikinci kışla, Alemdar Vakası sırasında (1808) yeniçeriler tarafından yakılmıştır. İnciciyan bu ikinci cebehâne kışlasından söz etmez: bkz. yukarıda 45 numaralı not.

56 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ III (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 1539 (y. 416): Ve Alay Köşkü altında vâki’ eski Halil Paşa sarayını padişah-ı âlem-penah vezîre hibe ve temlik edip bir kaç ay idi ki içine mi’marlar konup ta’mîr ü termîmine sa’y üzere idiler. Şevvalin onbeşinde (01.07.1654) eskiden sâkin oldukları Bayram Paşa sarayından ol saray nakl ettiler. A’yân-ı devlet cümle tehniyet-i menzil için varıp mübârek bâd dediler.

57 Orhan şaik Gökyay, Evliyâ Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini I. Kitap: İstanbul (İstanbul: YKY, 1995), s. 133 (93b).

58 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ I (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 318 (y. 432-433): Kaçan ki Temürkapu hizâsında sâray binâsına mübâşeret eyledi, cuhûda ısmarladı ki mu’temed olup tamam olunca ne kadar mal sarf olunur ise defter edip ba’dehû kendiden istifâ eyleye. Cuhûd dahi mâl-ı firâvân sarf edip tarh ve resm ve binâ cemî ân cuhûdun re’yine mufavvaz oldu. Itmâma karîb oldukta bir gün cuhûdu getirip harc defterin taleb eyledi. Cuhûd dahi eline verip paşa mutâ’ala ettikte gördü, ziyâde mal sarf olunmuş kesretinden müşme’iz olup’Ne acep çok gitmiş’deyü sûret-i inkâr ile çîn-i cebîn gösterdi. Sonra müteahhit intikamını alır ve paşanın suçlanmasını sağlar:...sarâyda işleyen ameleye ta’lîm edip sarayın serdâbesinden Sarây-ı Âmire’nin duvarı altına varınca bir haft dehliz kazdrdi.

59 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ III (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 1476 (y. 326): İstanbul’a gelip Demirkapı’nın kurbunda olan saraya nüzûl vezîre ve padişaha buluşup hedâyasın verdi.

60 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn ft Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 1618 (y. 96): ve sâkin olduğu saray-ı vak’a mend Â’işe Sultan sarayıdır ki hâlâ Ayasofya yolunda merhum Κöρrülü-zâde Fâzıl Ahmed Paşa birkaç saray dahi ilhâk ve ta’mîr ettiği saraya munzamm olmuştur...

61 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 1582, 1585 (y. 44, 47). O sıralar paşanın hanedân üyesi karısı Ayşe Sultan, 1612 yılında evlendiği ilk kocası Nasuh Paşa’nın Üsküdar’daki sarayında yaşamaktaydı.

62 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 1612 (y. 87).

63 Metin Kunt, “Nâ‘imâ, Köprülü and the Grand Vezirate”, Boğaziçi Üniversitesi Dergisi (1973), s. 57-63.

64 Ertuğrul Oral, Mehmed Halife. Târih-i Gılmânî, yayınlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi (İstanbul 2000), s. 78-81 (y. 60-62).

65 Bkz. yukarıda, 60 numaralı not.

66 1762 tarihli bir belge (H. 1176) bu sarayı Mahmud Paşa Camisi’nin yakınlarınde göstermektedir: “... Mahmud Paşa cami-i şerifi civarında Κöprüli sarayı dimekle marufsaray derunında cari mâ-i lezîzi ile...” Bkz. İstanbul Su Külliyatı 1. Vakıf Su Defterleri. Hatt-ı Hümayûn (İstanbul: İSKİ Yayınları, 1997), s. 307-308; İstanbul Şer’iyye Sicilleri. Mâ-i Lezîz Defterleri 5 (İstanbul: İSKİ Yayınları, 1997), s. 318.

67 Mehmed Râşid ile Ismail ‘Âsım (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsım Efendi eş-şehir bi-Kücükçelebizâde I (İstanbul: Matbaa-i Amire, 1282 [1865]: 1661 yılı (H.1072), Sultân Bayezid’de vâki’Demirkapu Sarâyı’nda âmâde-i azîmet-i râh olan sāhib-i terceme Köprülü Mehmed Paşa...

68 M. Kazım Çeçen, İstanbul’un Osmanlı Dönemi Suyolları (İstanbul: İSKİ Yayınları, 1999), s. 165-172.

69 Törenin ayrıntıları için bkz. M. Çağatay Uluçay, “Safiye Sultanın Düğünü”, “Fatma ve Safiye Sultanların Düğünlerine Ait Bir Araştırma” nın parçası, İstanbul Mecmuası IV (1958), s. 150. Uluçay’ın nerede bulunduğunu belirtmediği bir belgede Râmi [Mehmed] Paşa’nın sarayından varış noktası olarak söz ediliyor. Mehmet Arslan, çeyiz ile gelinin geçit törenini anlatan söz konusu belgeyi tespit etmiştir: TSM D. 10592. Bkz. Mehmet Arslan, “II. Mustafa’nın Kızı Safiye Sultan’ın Düğünü Üzerine Bir Belge”, Osmanlı Makaleleri. Edebiyat, Tarih, Kültür (İstanbul: Kitapevi, 2000), s. 567-574: Βâb-ı Hümayun’dan çıkup Sovuk Çeşme’ye nâzil olan şah-râhdan’ubûr idüp ve Alay Köşkü öninden Temürkapu’da Râmi Paşa Sarayı nâmıyla müştehâr olan saray-ı ‘âlilerine nüzûl olunup... Sonra: Βâb-ı Hümayun’dan minvâl-i meşrûh üzere çıkup Cebehâne öninden, At Meydanı’na karîb mahalden, Sovuk Çeşme’ye müntehî olan nech-i şâhiden, Alay Köşkü öninden Temürkapu’da Râmi Paşa Sarayı ile be nâm olan saray-ı ‘âlilerine nüzûl buyurdular... Ayrıca bkz. Mehmed Râşid ile Ismail ‘Âsım (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i Ismail ‘Âsım Efendi eş-şehir bi-Küçükçelebizâde I (İstanbul: Matbaa-i Amire, 1282 [1865]): 1710 (H.1122), Süleymaniye’de vâki‘ kendü sarây-ı âlîlerinde vüzerâ ve ulemâya ale’t-tertîb ziyâfet ü it’âm ve icrâ-γı sünnet-i velîmede ihtimâm buyurdular... Râşid şu sözleri de ekler: Sarây-ı Hümayuna varup Sultân hazretlerini müretteb alay ile zikr olunan Süleymaniye Sarayı’na götürdüklerinden sonra...” 1683 yılına tarihlenen Havass-ı Refia sicillerinde yer alan bir ifadeden anlaşıldığı üzere, Maktûlzâde Ali’ye babası Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’dan kalan söz konusu Süleymaniye Sarayı’nın ilk sahibi Siyavuş Paşa imiş. Bu bilgiyi benimle paylaştığı için Deniz Karakaş’a teşekkür ederim: Clay Pipes, Marble Surfaces: The Topographies of Water Supply and Waste Disposal in the Outskirts of the Early Eighteenth Century Ottoman Capital, Ph. D. dissertation, Binghamton University.

70 Ne Râşid, ne de Silahdâr Fındıklılı Mehmed Ağa, Sadrazam Çorlulu Ali Paşa’nın 1710 yılında ikamet ettiği sarayın yerine dair bilgi vermezler. Uşşâkizâde de sadrazam sarayının yerini belirtmez. Çeyiz ile düğün alayını anlatan 18. yüzyılın son dönemlerine ait olduğu düşünülen bir belgede de (TSM E. 1573/2) Çorlulu Ali Paşa’nın sarayının yeri hakkında bilgi bulamıyoruz: Mehmet Arslan, “II. Mustafa’nın Kızları Ayşe Sultan ve Emine Sultan’ın Düğünleri Üzerine Bir Belge”, Osmanlı Makaleleri. Edebiyat, Tarih, Kültür (İstanbul: Kitabevi, 2000), s. 553-565. Bu belgede Ayşe Sultan’ın evlilik törenlerinde sadrazamın sarayından kısaca söz edilir: Bâb-ı Hümayun’dan, Cebehâne öninden, Sovuk Çeşme’den Sadr-ı ‘Âlî hazretlerinin sarayına varılup... Padişah, tören alayını izlemek için imparatorluk sarayını Temürkapu’dan terk etmiş, Harem kadınlanrı Alay Köşkü’nde yerlerini alırlarken kendisi sadrazamın sarayına yerleşmiştir.

71 1709 Sûrnâmesi’nde damadın sarayından söz edilmez (TSM D. 10590, 23 S 1121): Mehmet Arslan, “III. Ahmed’in Kızı Fatma Sultan’ın Düğünü Üzerine Bir Belge”, Osmanlı Makaleleri. Edebiyat, Tarih, Kültür (İstanbul: Kitabevi, 2000), s. 527-551. Silâhdar Ali Paşa’nın geline hediyeleri bir alay ile Topkapı Sarayı’nı Temürkapu’dan terk edip kara surlarını (sur-ı sultanî) yokuş yukarı takip ederek Bâb-ı Hümayûn’dan tekrar saraya varmıştır: hâs bahçeden ve Temürkapu’dan taşra şehre çıkup, Sadr-ı a’zâm Kapusu öninden Βâb-ı Hümayun’dan içerü duhûl... Sonra çeyiz Valide Sultan’ın Eyüp’teki yalısına gönderilmiştir: Βâb-ı Hümayun’dan taşra çıkup, Sovuk Çeşme’den Alay Köşkü’nün altından, Sadr-ı a’zâm Kapusu öninden, yukarı togrı Divân Yolu’na çıkup... Başka bir kayıtta da çeyiz alayının bir bölümünün yokuşu tırmanamayıp Şengül Hamamı’nda durduğunu, yoluna ancak hava karardıktan sonra devam ettiğini yazar. Bu ifadeler, sadrazam sarayının Alay Köşkü’nün karşısında olduğunu açıkça göstermektedir. Daha sonraki düğün alayının da imparatorluk kapısından çıkıp Divânyolu’na ulaştıktan sonra cihaz alayıyla aynı güzergâhı izlediği anlatılır: Bâb-ı Hümayun’dan taşra çıkılup, Cebehâne öninden, At Meydanı başından Divân Yolu’na ve Divân Yolu’ndan... Uşşâkizâde ise Ali’nin sarayıyla ilgili bir şey söylemez: Raşit Gündoğdu (ed.), Uşşâkizâde es-Seyyid İbrâhîm Hasîb Efendi, Uşşâkîzâde Tarihi (İstanbul 2005), s. 962, 972-74. Buna karşın Râşid, Silâhdar Ali’nin sarayını Râmi Paşa’nın eski sarayıyla özdeşleştirir: Bkz. aşaĝıda, 73 numaralı not.

72 Mehmet Topal, Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Nusretname. Tahlil ve Metin (1106-1133/1695-1721), yayımlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi (İstanbul, 2001), s. 727: Dârü’s-sa’âdeden alup âlâγ-birle Temürkapu kurbünde vâki‘ vezîr-i sânî dâmâd-ı şehriyârı Silahdâr Paşa sarayına götürüp... Ayrıca bkz. M. Çağatay Uluçay, “Fatma ve Safiye Sultanların Düğünlerine Dair Bir Araştırma”, İstanbul Enstitüsü Mecmuası IV (1958), s. 139-148.

73 Mehmed Râşid ve Ismail ‘Âsim (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir bi-Küçükçlebizâde III, İstanbul: Matbaa-i Amire, 1282 [1865]: 1709 (H. 1121) yine geldükleri tertîb üzre mâlik-i evveli Râmî Paşa merhûma nisbetle ma’rûf olup, el’ân kendü mâlik oldukları Temürkapu’da vâki‘ sarâya îsāl olundular. Râşid daha önce gelinin hediyelerinin Silahdâr Ali Ağa’nın sağdıcı önderliğinde Temürkapu’dan imparatorluk sarayına getirildiğinden söz etmiştir: sağdıc nâmıyla tebcîl olunan Vezîr-i mükerrem Kapudan el-Hâc İbrahim Paşa hazretleri ale’s-seher Ahurkapu’da vâki‘ sarây-ı mahsūsundan alay ile süvâr olup... Temürkapu’dan Sarây-ı Hümayun’a dâhil... Çeyiz alayı da Temürkapu’dan giriş yapmıştır:... Kapudan Paşanın önüne düşüp vezîr-i müşârün-ileyh yine geldiği üzre Temürkapu’dan çıkup Sarây-ı Hümayuna dâhil...

74 Bkz. aşağıda, 78 ve 81 numaralı notlar.

75 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsim (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir bi-Küçükçelebizâde III (İstanbul: Matbaa-i Amire, 1282 [1865]): 1709 (H. 1121): Vezîr-i müşârünileyhden mühr-i sadâret Sarây-ı Hümayunda alınmağla çekdiri ile kemâ-fi’l-evvel Eğriboz muhâfazasına irsâlinde ta’cîl ve Temürkapu Sarâyı’nda olan etbâ’ı ve eşyâsı iki çekdiriye tahmîl olunup...

76 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsım (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir bi-Küçükçelebizâde III (İstanbul: Matbaa-i Amire, 1282 [1865]): 1709 (H. 1121), bi’l-cümle tertîb üzre ulemâ ve a‘yân-ı devlet Davud Paşa Sahrâsı’nda tecemmu’ve alay-ı azîm ile Vezîria’zam hazretleri mâh-ı mezbûrun yirmi birinci günü Topkapusu’ndan derûn-ı sura dâhil ve kemâl-i ferr ü haşmet ile Dîvân Yolu’ndan Temürkapu Sarâyı’na vâsıl oldu...

77 İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 325-337.

78 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsim (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir bi-Küçükçelebizâde III (İstanbul: Matbaa-i Amire, 1282 [1865]): 1709 (H. 1121): Ta’mîr-i Sarây-ı hazret-i Fatma Sultân: Mukaddemâ Vezîria‘zam-ı sâbık Bıyıklı Mustafa Paşa’nın mülkü olup el-ân paşa kapusuna kurbu olmak takrîbiyle defterdârlara mahsūs olan sarây-ı âlîde emr-i tezvîcleri musammem olan duhter-i sa’âdet-ahter-i Pâdişâhî devletlü Fatma Sultân hazretlerine ihsân ve gereği gibi ta’mîr ü termîm olunması fermân buyurulmağa, mâh-ı merkūmun on sekizinci günü Defterdâr Efendi ve hâcegân-ı dîvân yine ol havâlîde vâki‘ Suyabatan Sarâyı demekle ma’rûf sarâya nakl ü tahvîle mübâderet ve sarây-ı mezbûru ta’mîre mübâşeret eylediler.

79 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Nâ‘imâ III (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 1531 (y. 404): Defterdâr-ı mezbur [Moralı Mustafa Paşa] Balaban mescidi etrâfında mescidden mâadâ civarında olan evleri tav’an ve kerhen alıp binâ-i azîme ihdâs ve bir sarây-ı âlî binâsına şurû’etmişti.

80 Bkz. yukarıda, 78 numaralı not.

81 Ali Paşa’nın bu yeni saray için Kütahya’dan on bin duvar çınisi siparişi: Ahmed Refik, Fatma Sultan (İstanbul: Diken, n.d.), s. 11-13; Fatma Sultan sarayı hakkında, ayrıca bkz. Ahmed Refik, Tarihde Kadın Simaları (İstanbul: Muallim Ahmet Halit Kitaphanesi, Burhanettin Matbaası, 1931), s. 59-127.

82 Bkz. aşağıda, 83 numaralı not.

83 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsim (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsim Efendi eş-şehir bi-Küçükçelebizâde V, İstanbul: Matbaa-i Amire, 1282 [1865]: 1720 (H. 1132), Nakl-i hazret-i Sadr-ı ’Âlî be-sarây-ı nev-bünyâd: Sadr-ı a’zâm hazretleri İstanbul’u teşrîflerinde halîle-i celîleleri devletlü Fatma Sultân hazretleri sarâyına nüzûl buyurmuşlar idi. Lâkin sarây-ı mezbûrun hâriciyyesi ricâl-i dâire-i sadârete gāyet teng olmağla, civârında vâki’Abdurrahman Paşa Sarâyı dahi hâriciyyeye zamm ü ilhâk ve mâ-beyninde hâil olan cidârın kal’ıyla büyût büyûta ve sâha sâhaya ilsāk olundukdan sonra mâh-ı muharremü’l-harâmın ikinci günü fî-mâ-ba’d dîvân sarây-ı mezbûrun dîvânhânesinde olmak üzre Eski Vezîr Sarâyı tarafında olan kapusu güşâde ve Kethudâ bey ve Çavuşbaşı ve Tezkireci Efendiler Mektûbî Efendi ve Muhzır Ağa ve sâir ricâl dâire-i sadâret içün münâsib görülen mevâzi’inde kadr-i kifâye odalar ziyâde kılındı. Ayrıca bkz. Semavi Eyice, “İstanbul’un Kaybolan Eski Eserlerinden: Fatma Sultan Camisi ve Gümüşhaneli Dergâhi”, İÜ İktisat Fakültesi Mecmuası 43 (Prof. Sabri F. Ülgener’e Armağan) (1987), s. 475-511; Reşat Ekrem Koçu, “Fatma Sultan Sarayı”, İstanbul Ansiklopedisi X (1968), s. 5583.

84 Uzunçarşılı karmaşık bir ifadeyle de olsa, Ayasofya yönünden hareketle Yerebatan caddesi takip edildiğinde önce Abdurrahman Paşa Sarayı’nın, sonra da bitişiğindeki Fatma Sultan Sarayı’nın görüleceğini söyler: İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 252.

85 Mehmet İpşirli ve Semavi Eyice, “Bâbıâli”, TDV İslâm Ansiklopedisi 4 (1992), s. 387.

86 Mehmed Râşid ve İsmail ‘Âsım (Küçükçelebizâde), Tarih-i Râşid/Tarih-i İsmail ‘Âsım Efendi eşşehir bi-Küçükçelebizâde V, İstanbul: Matbaa-i Amire, 1282 [1865]: 1720 (H. 1132): alay ile Bâb-ı Hümayun’dan Soğuk Çeşme önünden Alay Köşkü’nden Şengül Hamamı Yokuşu’ndan Dîvân Yolu’yla Vezneciler içinden Süleymaniye yoluyla Ago Kapusu kurbunda vâki‘ Halil Efendi Hânesi denmekle ma‘rûf müceddeden Sultân-ı müşârün-ileyhâ hazretleriçün binâ olunan saray-ı behcet-efzâya varıldı... Sonra sultanefendi alayı taşınır: bu tertîb ile Bâb-ı Hümayun’dan çıkıluρ Ayasofya’nın ve cebehânenin öninden Soğuk Çeşme yoluyla Alay Köşkü altından eski vezir kapusu yanından Şengül Hammâmı Yokuşu’yla Vezîria’zam sarayının önünden Cığaloğlu Sarayı kurbundan Mahmud Paşa Câmi’i yoluyla Cebecibaşı Sebzî Efendi hânesi önündenDîvân Yolu’no çıkılυρ Sîmkeşhâne ve Vezneciler içinden Süleymaniye kurbundan Sultân-ı müşârün-ileyhânın sarâyına nüzûl olunmağla...

87 Βâbıâli Caddesi’nin karşı tarafında yer alan Çiftesaraylar daha sonraları Cağal/Cığaloğlu Sarayı diye anılmıştı. 19. yüzyıl sonunda burada Düyûn-ı Umumîye inşa edildi (1882); aynı binada bugün İstanbul Erkek Lisesi bulunuyor. 1735’ten 1810’a kadar civardaki kaldırım inşaatlarına ilişkin belgeler, bazı nirengi noktalarıyla birlikte göz önüne alındığında sadrazamların eski ve yeni saraylarının yerini belirlemede yardımcı olur. C.BLD. 6861 (20 Ekim 1735/2 C 1148): Sadrazam Sarayı’nın kapısından Şengül Hamamı’na, oradan Yerebatan Sarayı köşesine, sonra Ayasofya Cebeci Kolluğu, Alayköşkü, Aydınoğlu Tekkesi, Hocapaşa ve Bahçekapısı’na kadar yapılan kaldırım onarımları; C.BLD. 708 (7 Haziran 1760/23 L1173): [Sadrazam] Saray Kapısı’ndan Darüssaade Ağası Sebili’ne, oradan da Şengül Hamamı’ndan geçip Defterdârlık Kalem Kapısı’na kadar yapılan kaldırım onarımları; C.BLD. 3464 (17 Haziran 1778/21 Ca 1192): 28. Cizyeciler Kolluğu’ndan Paşakapısı önündeki [Darüssaade] Ağa[sı] Sebili’ne kadar, sonra Şengül Hamamı, oradan da dörtyol ağzında Çalıcı Mehterler Kışlası’nın köşesine kadar yapılan kaldırım onarımları; C. BLD. 3299 (28 Mart 1810/21 S 1225): Çatalçeşme’den Yerebatan [Sarayı] ahırlarına, oradan Bâbıâli’nin yanındaki 28. Cizyeciler Kolluğu’na, sonra da Şengül Hamamı’na kadar yapılan kaldırım onarımları. Bu arada Ayverdi’nin Şengül Hamamı’nın bir zamanlar Mahmud Paşa Sarayı’nın parçası olduğuna ilişkin önermesinin araştırılmaya değer olduğunu düşündüğümü kaydetmeliyim: Ekrem Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri IV (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1974), s. 608-609. Köprülü Mehmed Paşa’nın sarayının da Mahmud Paşa Camisi kompleksi civarında olması dikkate alınmalıdır. Bkz. yukarıda, 66 numaralı not.

88 İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 251.

89 Tülay Artan, “Royal Weddings and the Grand Vezirate: Institutional and Symbolic Change in the Early 18th Century”, Royal Courts and Capitals, Tülay Artan, Jeroen Duindam ile Metin Kunt (ed.), (Leiden: Brill, 2011), s, 339-399. Burada sıralanan nirengi noktaları ve caddeler şunlardır: Bâb-ı Hümayun, Cebehâne [önünden], Ayasofya Hamamı [önünden], Divânyolu’na gidecek dörtyol ağzına, Bakkallar köşesi[nden dik aşağı], Soğukçeşme [Kapısı] [önünden], Alay Koşku [altından], Şengül Hamamı yokuşundan, veziriazam ard kapısından, Sebil köşesi[nden sapılıp], Divânyolu[na çıkılup].

90 1728’deki düğüne ilişkin tek kayıt Küçükçelebizâde’de bulunmaktadır: 25 Mayıs 1728’de (15 L 1140), Saliha’nın çeyizi gönderilmiş; iki gün sonra Saliha Sultan’ın cihaz alayı Eyüp’teki Defterdâr İskelesi’nde yer alan sarayına taşınmıştı. Bir sonraki gün yapılan nikâhın ardından, sultanefendi Bağçekapı’dan çıkarak surların dışındaki yolu takip eden düğün alayıyla sarayına götürüldü. Yol iki saat sürmüştü: 18 Kasım’da (15 R 1140), Ayşe ile Zeynep’in nikâh törenleri Topkapı Sarayı’nda gerçekleştirilmişti. Beş gün sonra Ayşe Sultan’ın çeyizi sarayına gönderildi. Ardından 8 Aralık’ta (6 CA 1140) Zeynep’in çeyizi gönderildi, ertesi gün de düğün alayı düzenlendi.

91 Mesut Aydıner (ed.), Vak’anüvis Suphî Mehmed Efendi, Subhi Tarihi. Sâmi ve Şâkir Tarihleri ile Birlikte (İnceleme ve Karşılaştırmalı Metin) (İstanbul: Kitabevi, 2007), 10b: Eski Paşa Kapusuna. Subhi, 1739 yılında Kırım Hanı’nın İstanbul ziyareti sırasında konakladığı yeri “eski” vezir sarayı olarak belirtir; bu vesileyle o sırada terk edilmiş bulunan Fatma Sultan’ın sarayından söz etmektedir; 143a: Müsâfıraten sâkin oldukları Eski Paşa Kapusu’na varup. Kabakulak İbrahim’in “eski saray” a ilerleyen alayı için bkz. 21a: Paşa Kapusu’na; 28a: vezîria’zamlara mahsûs olan devlet-saray-ı âliye.

92 M. Münir Aktepe (ed.), Şem’dâni-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Târihi. Mür’i’t-Tevârih I (İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi, 1976), s. 95.

93 Mesut Aydıner (ed.), Vak’anüvis Suphî Mehmed Efendi, Subhi Tarihi. Sâmi ve Şâkir Tarihleri ile Birlikte (İnceleme ve Karşılaştırmalı Metin) (İstanbul: Kitabevi, 2007), 172b-173a. Bunun için Uzunçarşılı ayrıca Müriüt-Tevârih ve Zeyl-i Takvimü’t-Tevârih’i alıntılar, s. 34: İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 253, 1 numaralı not.

94 M. Münir Aktepe (ed.), Şem’dâni-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Târihi. Mür’i’t-Tevârih I (İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi, 1976), s. 95.

95 Tayyib Gökbilgin, “Bâbıâli”, İslam Ansiklopedisi II (1949), 175.

96 M. Munir Aktepe (ed.), Şem’dâni-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Târihi. Mür’i’t-Tevârih I, (İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi, 1976), s. 95: ve arsâ-yı muhterikâyı Padişâh Yeni-Hamam tesmiye olunan musannâ ve mülûkî hamamı bind ve bâkisine menâzil ihdâs olunup...

97 Mesut Aydıner (ed.), Vak’anüvis Suphî Mehmed Efendi, Subhi Tarihi. Sâmi ve Şâkir Tarihleri ile Birlikte (İnceleme ve Karşılaştırmalı Metin) (İstanbul: Kitabevi, 2007), 185b.

98 “Bâbıâli” İstanbul Kültür ve Sanat Ansiklopedisi II (İstanbul: Tercüman Yayınları, 1982), s. 939-944; Mehmet İpşirli ile Semavi Eyice, “Bâbıâli,” TDV İslâm Ansiklopedisi 4 (1992), s. 378-389.

99 Haluk Şehsuvaroğlu, Asırlar Boyunca İstanbul (İstanbul: Cumhuriyet gazetesi, nd), s. 181-184. Bu cephenin 19. yüzyıl ortalarından bir tasviriyle karşılaştırınız: Mehmet İpşirli ve Semavi Eyice, “Bâbıâli”, TDV İslâm Ansiklopedisi 4 (1992), s. 386.

100 Belge için yukarıda, 9 numaralı nota bakınız.

101 Siyavuş Paşa 1582-1584, 1586-1589 ve 1592-1593 yılları arasında üç kez sadrazam olmuştur. Haliç’e bakan görkemli bir cephesi ve yüz odası olan sarayı Mimar Sinan tarafından yapılmıştır. Bütün bunlar, Divân-ı Hümâyûn’un bileşimi ile 17. yüzyılın ortalarına doğru sadaret dâiresinde gerçekleşen değişikliklere ilişkin olarak Pal Fodor’un saptamalarıyla dikkat çekici bir şekilde örtüşüyor: Pal Fodor, “Sultan, Imperial Council, Grand Vizier: Changes in the Ottoman Ruling Elite and the Formation of the Grand Vizieral Telhis”, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae Tomus XLVII, 1-2 (1994), s. 67-85; a. g. y., “The Grand Veziral Telhis. A Study in the Ottoman Central Administration 1566-1656”, Archivum Ottomanicum 15 (1997) s. 137-188.

102 Bkz. yukarıda, 69 numaralı not.

103 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Na‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 1216 (y. 398): Vezîr-i ma‘zûlün hânesi mühürlenip... Murad Paşa’nın kendi sarayı olmamakla Ağakapısı’nda oturup tehniyet etti. Nâ‘imâ, V. 4, s. 1217 (y. 400): Gürcü Paşa sarayına nakl murad ettikte avratı Latif-zâde sarayı vermemekle Gürcü Paşa’yı Erzurum’dan arz eyledi. Andan Kadırga limanında Siyavuş Paşa ve Ahmed Paşa Sarayı dedikleri saraya nakl murad edip andan At-meydân sarayına kasd edip bilâhere Cığala-zâde Mahmud meskeni olan Eski Murad Paşa sarayını yevmî bir altın kirâ ile tutup teberru’an binâya başlayıp kendi Davud Paşa sarayına göçtü ki Koca Ferhad Paşa sarayı dedikleridir. Ayrıca bkz. İ. H. Uzunçarılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı, (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 249.

104 Sözü edilen sarayların yerleri için: Hayati Develi (ed.), Sâi Mustafa Çelebi, Yapılar Kitabı, Tezkiretü’lBinyan ve Tezkiretü’l-Ebniye (İstanbul: YKY, 2003), s. 184-185; Orhan Şaik Gökyay (ed.), Evliyâ Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini I. Kitap: İstanbul (İstanbul: YKY, 1995), s. 133 (93b).

105 İstanbul Şer’iyye Sicilleri, Mâ-i Lezîz Defterleri I (İstanbul: İSKİ Yayınları, 1998), s. 121-122. Bugün Suhte Sinan Camisi ve Çeşmesi (1489) Fatih Muradpaşa Mahallesi’nde bulunmaktadır. Ancak mahalle adını 1471 tarihinde yapılan Otluk Beli savaşında şehit olan vezir Has Murat Paşa’dan almaktadır.

106 1648 ve 1649 yıllarında Murad Paşa’yı saray(lar)ı ve bahçe(ler/s)ine su getirmek amacıyla Süleymaniye ve Haseki Sultan şebekelerine gelen suyu artırdığını görüyoruz: bkz. yukarıda, 105 numaralı not.

107 Mehmet İpşirli (ed.), Nâ‘imâ Mustafa Efendi, Târih-i Na‘imâ IV (Ravzatü’l-Hüseyn fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfıkayn) (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007), s. 1258.

108 Ertuğrul Oral (ed.), Mehmed Halife. Târih-i Gılmânî, yayımlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi (İstanbul 2000), s. 77 (y. 59): Ol zikr itdüğümüz sarayların ednâsı At meydanı’nda olan İbrahim Paşa sarayıdır ve sarayların a’lâsı Süleymaniye Cami’nin altında Sultan Süleyman vüzerâsından Siyavuş Paşa sarayıdır. şol mertebe saray idi ki Ayasofya andan numûne ve nişân olur. Zamanımızda veziriazam olan Arnavud Murad Paşa tasarrufuna mâlik oldukta eski saray olmağla ta’mirine mübaşeret olundukta sarayın pencerelerin bin iki yüz saymışlar ve üç yüz odadan mütecâviz ve onbeş hamam ve üç etmekçi dükkânı içinde mevcud idi.

109 Orhan Şaik Gökyay (ed.), Evliyâ Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasını Transkripsiyonu-Dizini I. Kitap: İstanbul (İstanbul: YKY, 1995), 32b, 45b ve 93b: üçyüz kâ’a-i’azîmli ve şâhnîşinli müte’aadid hücreleri vardır ve yedi hammâmı ve elli esnâf dükkanları vardır. Cümle derya zîri pâda nümâyândır ve matbahı ve ıstâblı pâdişâh sarayında yoktur.

110 Mehmet İpşirli (ed.), Selânikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selânikî I (971-1003/1563-1593) (İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1989), s. 222. Medrese, Odun Kapısı Yokuşu’nda, Devoğlu Çeşmesi ile Hoca Hamza Mescidi’nin karşısındadır: Zeynep Ahunbay, “Siyavuş Paşa Medresesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi 7 (1994), s. 20-21. 1590 tarihli, sultanın vasiyetini bildiren vakfiye için VGM Defter 732, s. 290-95: Gülru Necipoğlu, The Age of Sinan. Architectural Culture in the Ottoman Empire (London: Reaktion Books, 2005), s. 506. Ayrıca bkz. Jacques Pervititch, Sigorta Haritalarında Istanbul, (İstanbul: Axa Oyak, 2000), resim 69.

111 Nigel Westbrook, Kenneth Rainsbury Dark ve Rene Van Meewen, “Constructing Melchior Lorichs’s Panorama of Constantinople”, Journal of the Society of Architectural Historians 69/1 (2010), s. 62-87. Ayrıca bkz. Avusturyalı bir sanatçının elinden 1590 tarihli, panoramik İstanbul manzaraları: Österreichische Nationalbibliothek, Ms. Codex Vindobonensis 8626.

112 Hrand D. Andreasyan, “Eremya Çelebi’nin Yangınlar Tarihi”, İÜ Tarih Dergisi 27 (1973), s. 83.

113 Sergi kataloğu: Cornelius Loos, Tekningar fran en expedition till Fram’re orienten, 1710-1711 (Stockholm: Nationalmuseum, 1985).

114 Muzaffer Doğan, Sadâret Kethüdalığı (1730-1836), yayımlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi (İstanbul, 1995).

115 Murat Uluskan, Divân-i Hümayûn Çavuşbaşılığı (XVI-XVII. Yüzyıllar), yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi (İstanbul, 1998).

116 Recep Ahıskalı, Osmanlı Devlet Teşkilatında Reisülküttaplık (XVIII. Yüzyıl) İstanbul: Tatav, 2001).

117 İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988 [1948]), s. 249-261; Bernard Lewis, “Divân-ı Hümayun”, EI2, v. 2, s. 337-339; Joel Shindler, “Career Line Formation in the Ottoman Bureaucracy, 1648-1750: A New Perspective”, JESHO XVI, Parts I-III (1973) s. 217-237; Carter Vaughn Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire. The Sublime Porte 1789-1922 (Princeton: Princeton University Press, 1980); ayrıca “Divân-ı Hümayun”: Gustav Bayerle, Pashas, Begs, and Effendis. A Historical Dictionary of Titles and Terms in the Ottoman Empire (İstanbul: ISIS, 1997), s. 38-39.

118 Bu bölge 1660, 1693, 1718 ve 1782 yangınlarında tamamen yanmıştır.

119 Ali Akyıldız, Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilâtında Reform (1836-1856) (İstanbul: Eren Yayıncılık, 1993), s. 67; Muzaffer Doğan, Sadâret Kethüdalığı (1730-1836), yayımlanmamış doktora tezi, Marmara Üniversitesi (İstanbul, 1995), s. 24.

120 Tevfik Temelkuran, “Divân-ı Hümayun ve Kalemleri”, Tarih Enstitüsü Dergisi 6 (1975), s. 129-175.

121 Divân üyelerinin maliye bölümündeki bürοkratlara nazaran gittikçe artan yükselme potansiyeline ilk işaret eden Itzkowitz olmuştur. Bu durumu Divân’ın sıkıca bağlı olduğu sadaret makamının yeni bir güç merkezi olarak ortaya çıkmasına bağlar: Norman Itzkowitz, “Eighteenth Century Ottoman Realities,” Studia Islamica XVI (1962), s. 73-94.

122 Halil İnalcık, The Classical Age, 1300-1600 (London: Weidenfeld and Nicolson, 1973), s. 90.

123 Carter Vaughn Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire. The Sublime Porte 1789-1922 (Princeton: Princeton University Press, 1980), s. 69-91.

124 Stéphane Yerasimos’un transkripsiyonunu, parantezlerde belirtilen birkaç yer haricinde olduğu gibi korudum.

Table des illustrations

Légende Resim 1. Arsa 1-7, Sadrazam saraylarının bulunduğu başlıca yedi mevki. Ekrem Hakkı Ayverdi, 19. Asırda İstanbul Haritası İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1978 (1958).
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1919/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 244k
Légende Resim 2. 1574 tarihli, Lambert de Vos’a atfedilen desen.
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1919/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 88k
Légende Resim 3. Cornelius Loos, Tekningar fran en expedition till Fram’re orienten, 1710-1711 Stockholm: Nationalmuseum, 1985, 3a.
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1919/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 104k
Légende Resim 4. Siyavuş Paşa Sarayı’nin Avusturyali bir sanatçi tarafindan gerçekleştirilen 1590 tarihli, panoramik İstambul manzarasindaki görünümü.
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1919/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 152k
Légende Resim 5. Loos panoramasında Siyavuş Paşa Sarayı, 1710 Cornelius Loos, Teckningar från en expedition till Främre Orienten, 7710-1771
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1919/img-5.png
Fichier image/png, 2,9M

Auteur

© Institut français d’études anatoliennes, 2012

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search