Version classiqueVersion mobile
OpenEdition Books

Bizans

 | 
Annie Pralong

Bizans'ta Moda, Kült ve İnançlar

İyileşmek ve İblislerden korunmak: Konstantinopolis’ten İstanbul’a Toprak Kaplar

Véronique François

Résumé

L'utilisation de vaisselle magique et de coupes antidotes est très répandue dans le monde oriental quelles que soient les périodes. Dans cette conférence, nous nous intéresserons plus spécialement à une production de vaisselle de terre byzantine aux vertus curatives, protectrices et magiques mais nous examinerons aussi des objets de mêmes fonctions fabriqués et utilisés en Iraq aux VIe-VIIe siècles, en Syrie aux époques zanguide et ayyoubide, dans l'Empire ottoman, dans le monde indo-musulman d'époque moghole et en Chine.
Pour se prémunir des attaques des esprits surnaturels, le Byzantin a recours à diverses pratiques telles que la prière ou le port de phylactères, il s'entoure par ailleurs d'objets frappés de signes protecteurs destinés à faire barrage aux démons. Parmi ces objets familiers, la céramique byzantine de type Impressed White Ware – une production à pâte blanche aux motifs estampés sous glaçure plombifère, réalisée entre le Xe et le début du XIIe siècle – semble posséder un double pouvoir. Cette vaisselle de service semble assurer, grâce aux images dont elle est ornée, une protection magique contre les pouvoirs démoniaques susceptibles de contaminer les mets. Cette qualité lui est conférée par les images apotropaïques choisies pour leur valeur protectrice mais aussi par la technique utilisée, l'estampage. En effet, à Byzance, de la sphère domestique à celle de l'état, l'empreinte laissée par les sceaux et les estampilles est essentielle comme garantie de la sécurité matérielle mais aussi spirituelle – elle fonctionne à la fois dans le monde du visible et de l'invisible. Son second pouvoir, prophylactique, est peut-être naturellement contenu dans le matériau dont elle faite, c'est-à-dire une argile blanche dont les propriétés pourraient être celles de la Terra Lemnia ou Lemnia sphragis – une terre blanche aux vertus médicinales curatives, originaire de l'île de Lemnos, connue depuis l'Antiquité. Cette denrée rare et chère est encore utilisée sous l'appellation de tin-i mahtun à l'époque ottomane. L'utilisation pharmacologique et médicale de cette terre suit les pratiques antiques mais les Ottomans lui attribuent aussi des vertus prophylactiques. Ainsi le sultan Mehmed II, inquiet pour sa santé, se fait fabriquer de grandes tasses et des chopes en tin-i mahtun, persuadé que ces plats se briseront au contact des poisons qu'on pourrait mélanger à sa nourriture. Diverses cruches à pâte beige ou rose, datées des XVIe et XVIIe siècles, qui portent à la base de l'anse une pastille estampée sur laquelle on lit tin-i mahtun, attestent bien cette usage. Byzantins et Ottomans semblent ainsi faire appel aux mêmes recettes pour se garder des maladies et se protéger des démons.

Note de l’éditeur

Konferans tarihi: 19 Ocak 2005

Texte intégral

1Şark dünyasında sihirli kapkacak ve panzehir kupaları kullanımı her dönem oldukça yaygın olmuştur. Burada özellikle ilgilendiğimiz iyileştirici, koruyucu ve sihirli özelliği olduğuna inanılan Bizans toprak kaplarının üretimidir. Aynı zamanda 10. ve 18. yüzyıllar arası Yakın ve Orta Doğu’da üretilmiş ve kullanılan aynı fonksiyona sahip objeleri de hızlı bir şekilde inceleyeceğiz.

I. Bizans’ta sihirli kapkacak

2Bizans’ta batıl inançlar vardı ve bunlar şefaatle ilgili çeşitli pratiklerin önemli bir parçası idi. Fakir ya da zengin, cahil ya da eğitimli Bizanslı kişi büyüye, büyücülere ve sihire inanırdı. Aynı zamanda Ahiret’in gizemlerini, görünmeyen dünyayı, günlük hayatına müdahil olduğunu düşündüğü bu dünyanın meleksi ve şeytani sakinlerini tanımaya hevesli idi. Bu uğursuz yaratıkların, varoluşun düzenini bozmak için binlerce yöntemi vardı –sopayla vurmak, taş atmak, korkunç görüntüler yaratmak, çığlıklar atmak ve her türlü hastalıklar yaratmak– ayrıca etraflarındaki şeyleri kirletirler ve eve, eşyalara ve kültürlere yerleşirlerdi. Münzeviler kendi kurnazlıkları ile bunlarla baş etmeyi beceriyorlarsa da, kötü donatılmış sıradan insanlar için mücadele daha zordu ve saldırıların altında ezilme riski içindeydiler. Kötü güçlerden korunmak için Bizanslı, geniş bir muska ve nazarlık yelpazesi ile tamamlanmış eksiksiz bir dua deposunun yardımına başvururdu. Gündelik hayatın her durumunda hastalık, tehlike ve dertleri bertaraf etmek için ayinler ve dualardan yararlanırdı. Örneğin bir evin ilk temel taşı konulacağı zaman, bir kuyu açılacağında veya bir fırın inşa edileceğinde dualar edilirdi. Tarla ve bahçelerin korunması, kötü ruhları kovmak ve bir kaynağı arıtmak için de Tanrı ya yakarılırdı. Bazı yardıma çağırmalar saf olmayan arzuları ve iblisleri uzaklaştırır, bazıları hastalığa iyi gelir, bazı muskalar ise tıbbi tedavide kullanılırdı. Pagan ve geç Antik dönem Hıristiyan edebiyatı doğaüstü güçlere referanslarla doluysa, 8., 9. ve 10. yüzyıllarda, aziz hayatlarında da bu durumu görmekteyiz. İblislere inanç 11. yüzyılda da hangi sosyal sınıfta olursa olsun Bizans kültürünün bir parçası idi. Bu inanç kötü ruhlarla ilgili en yaygın fıkirlerin verildiği, nasıl ortaya çıktıklarının, hangi şekillere girdiklerinin, hareketlerinin ve onları göndermenin yollarının anlatıldığı aziz hayatları ile beslenmekteydi. Başka bir nedenden suretlere ibadet ve onların doğaüstü güçlerine olan inanç Bizans medeniyetinde güçlü bir şekilde kök salmıştı. Bu inancın kökenleri geç Antikçağ’a dayanmaktaydı. Esasen 4. yüzyıla girerken Hıristiyan suretlerinin sihirli güçlerine olan inancın ilk ifadeleri ortaya çıkmaya başladı. Hıristiyanlığın ilk dönemlerinde günlük hayatta, Bizanslı kişi koruyucu veya şefaate yardımcı rolü olan dini veya dini olmayan suretlerle çevrili idi. Bu şekilde ev içinde kullanılan objelerin iki fonksiyonu vardı –eşyaların kendi kullanım fonksiyonları dışında eğer üstlerinde doğaüstü güçlere etkisi olan suretler veya motifler varsa– bunlar İblislere karşı kalkan görevi görüyor veya iyi şans getiriyorlardı. Örneğin muskaların üzerine, fildişi taraklara kazınan veya kapıların başlarına yerleştirilen aynı eksenli daireler aynayı sembolize etmekte ve iblise kendi suretini geri yollama gücüne sahip olduğuna inanılmaktaydı. T şekilleriyle zenginleştirilmiş mozaik döşemelerin, Süleyman’ın düğümünün ya da sekiz evlekli halkaların apotropaik yani kötü güçlere karşı koruyucu ve iyi güçleri çeken semboller oldukları düşünülmekteydi. 4. ve 7. yüzyıllar arasında tekstillere dokunan birçok motif iblisi kovmak ve iyi şans getirmesi amacıyla yapılmıştı. Bu suretler düşmana karşı yapılan savaşlarda kullanılan silahların üzerinde, büyük kumaş parçalarında, değerli ipeklerin, tüm sosyal sınıfların giysilerinde olduğu kadar ev tekstillerinin de üstünde görülmektedir. Hastalıkları uzaklaştırdığına ve sıhhat getirdiğine inanılan tasvirlerden en fazla rastlananları şunlardır: Tanrı’nın şeytana karşı kazandığı galibiyeti simgeleyen bir hayvanı veya bir düşmanı yenen şövalye; İoannes Hrisostomos’un bir söylevinde sihirli hediye olarak bahsedilen ve vücudu kötü ruhlardan koruyan haç; dua eden kişilerin, azizlerin ve İncil’den alınmış sahnelerin tasvirleri. Fazlalıklarından ve çeşitliliklerinden dolayı bitkiler ve hayvanlar doğanın eliaçıklığını simgeler ve bolluk getirirlerdi. Bu suret ve şekillerdeki dekoratif amacın ikincil bir rolü olduğunu kanıtlayan bir unsur, bazılarının görünmeyecek yerlere örneğin tekstillerin arka yüzüne yerleştirilmiş olmalarıdır. Her şeyden önce tasvirin, bir mücevher gibi taşınmayıp göğüste saklanan bir muska gibi, kalkan rolü vardır. Apotropaik suretler her zaman açık şekilde sergilenmez zira önemli olan süsleme unsurları değil koruyucu fonksiyonlarıdır.

3Beyaz hamurdan yapılmış kurşun sirli, Impressed White Ware, masa ve servis kabının iki işlevi var görünüyor (Resim 1). 10. ve 12. yüzyıl arasında büyük olasılıkla Konstantinopolis atölyelerinde yapılmış bu tarz kaplar Konstantinopolis, Korint, Atina, Khersonesos ve Nessebre gibi büyük şehir yerleşimlerinde bulunmuştur. Servis kabı yiyeceği masada sunmaya yöneliktir. Genellikle aynı tarz olsalar da kupalarda, testilerde ve masa mangallarında geniş bir çesitlilik vardır. Servis kabı kilinin kökeni, süsleme tekniği ve üzerindeki resimler sayesinde yemeği kirletebilecek şeytani güçlere karşı koruma sağlar.

Hastalıklara ve zehirlere karşi korunmada toprak

4Impressed White Ware’in üretim yeri bilinmemektedir ancak İmparatorluğun başkentinde keşfedilmiş çokça bu tarz kap göz önünde bulundurulursa, bu masa kapları burada üretilmekteydi. Bu seramik, kaolinitik beyaz hamurda çevrilmişti ve Korint’te bulunan örneklere uygulanan fiziko-kimyasal analizlerden anlaşıldığına göre kullanılan kil İstanbul yakınlarında Arnavutköy’den, Boğaz’ın Avrupa yakasında çıkan killerle büyük benzerlik göstermektedir. Diğer analizler en az iki tip daha kil kullanıldığını kanıtladılar. Bu tip beyaz toprak kullanmak işlevsel bir gereksinim sonucu değildir zira kaolinitik killer ısıya dayanıklılıkları nedeniyle tencere yapımında kullanılıyor olsalar da, bunları masa kaplarında kullanmanın bir yararı yoktur. Belki de bu beyaz toprağın kullanılması, Antikçağ’da Terra Lemnia veya Osmanlılarda tin-i mahtun’da olduğu gibi koruyucu erdemlerinden dolayıdır.

5Antikçağ’a ait birçok tıp eserinde çeşitli hastalıkların tedavisinde iyileştirici erdemleri olan topraklar salık verilmiştir. Ege’deki ve Karadeniz’deki sit alanlarından toplanan topraklar arasında Lemnos (Limni) adasından çıkan Terra Lemnia bunların en eskiden beri kullanılan en meşhur olanıdır. Tıbbi özellikleri Plinius, Dioskurides ve Galenos tarafından ölmüştü. Bu bugün Aghiokhoma ya da kutsal toprak olarak bilinen, Pournia körfezinde Kotsinas şehrinin güneyindeki Moskhylos dağıdan çıkarılan beyazdan pembemsi bir renge kaçan bir kildir. Galenos 166’da bu pratiğin tanığı olmuştu. Anlattığına göre bir tören sırasında rahip kurban kesiminin ardından topraktan alır. Phtelidia kaynağından alınan suyla toprak yıkandıktan sonra süzülmesi için bırakılır ve daha sonra bundan tabletler ve pastiller yapılır. Bunlar toprağın menşeini belirtmek için Lemnia Sphragis veya Terra Sigillata olarak mühürlenirdi. Pudra haline getirilmiş ve şaraba karıştırılmış Terra Lemnia zehirlenmeleri önceden haber verir, aynı zamanda ülsere ve dizanteriye iyi gelirdi. Zehirli yılan sokmalarına karşı salık verildiğinde, sirkeyle karıştırılarak yaraların üzerine sürülürdü. Tüm Antikçağ ve Osmanlı dönemi boyunca meşhur olan bu toprak ününü Bizans döneminde kaybetmiş görünüyor. Yalnızca Yunan kaynaklanrına değil Fars, Arap ve Hint kaynaklarına da aşina olan Bizans hekimlerinin Galenos’un teorilerini görmezden gelmesi şaşırtıcı. Biliyoruz ki Oreibasios 4. yüzyılda hekimi olduğu imparator İulianus için bir tıp felsefesi çalışması taslağı hazırlamıştı. Daha sonra II. yüzyılla 14. yüzyıl arasında bir sanatçı tarafından hazırlanan bir eser Hippokrates, Asklepios ve Galenos’un antik tıp geleneklerinin özenle muhafaza edildiğine tanıklık eder. Örneğin uykusuzluğun tedavisi için sihirli formüller salık verir ve geniş bir doğal bitkisel, organik ve mineral ilaç yelpazesi sunar. Diğer taraftan Bizans tıbbi hastaları iyileştirmek uğruna sihire başvurmaktan kaçınmaz. 6. yüzyılda pratisyen Trallesli Aleksandros muska kullanımını kabul ediyor. 10. yüzyılda Konstantinos Porfirogennetos’un emriyle Teofanes Nonnous tarafından derlenen tıp sanatı kitabı toprağın da 6. yüzyıldan itibaren bir tedavi olduğunu kabul eden birçok maddenin iyileştirici gücüne olan batıl inancı ortaya çıkarır. Buna göre kırmızı toprak ve Aziz Simeon Stylites’in yerleştiği Kalat Seman’daki Kutsal Dağın tozu dikkatlice toplanır, azizin durmuş olduğu sütuna sürülerek kutsanır ve daha sonra farmakolojik değeri olduğuna inanılan bu tozdan üzeri mühürlü haplar yapılırdı. Hapların üzerine azizin sütun üzerine tünemiş sureti, pentalpha ve Hygeia’nın formülü bulunmaktaydı.

6Stylites’in hayatı bu kutsal tozun birçok kullanımı hakkında bilgi verir: sürmek, sürtmek veya değişik sıvılarla karıştırıp sürmek. Kutsanmış toprak ve basılan suretlerin iyileştirici araçlar olduğu düşünülüyordu. Methiyeler 6.-7. yüzyılın sonlarında çok popüler olmuş ve 10. yüzyılda tekrar ortaya çıkmıştır. Tıbbi suretler ve azizlerin suretleri apotropaik suretler haline gelmiştir. Bu pratikte maddeyle, içinde olduğu düşünülen sihir ve surete bağlı sihir açıkça ilişkili görülüyordu. Muskalar ve hac hapları tıbbın, aziz kültlerinin ve büyücülüğün ortak oldukları doğaüstü sağlık bakımına oldukça açık bir dünyayı göz önüne seriyor.

7Galenos’un eserleri hakkında bilgi sahibi Bizanslı tıp hekimlerinin bulunduğu, sihir pratiklerine açık Bizans tıbbının olduğu ve toprakların iyileştirici etkisine inanıldığı bir Bizans döneminde Terra Lemnia yataklarının işletilmesinin askıya alındığına inanmak zordur. H.W. Lowry tarafından yakın zamanda yayımlanan birçok metin bize Lemnia Sphragis kullanımının Hıristiyanlık döneminde aynen devam ettiğini düşünmemize imkan vermiştir. Osmanlı kartografı Piri Reis, 1521’de yazılmış Kitab-ı Bahriye’nin bir versiyonunda bu kutsanmış (mübarek) toprağın keşfını Lemnos’a yerleşen ve İsa’dan ayrıldığı için çok mutsuz olan İsa’nın bir yoldaşına borçlu olduğumuzu bildirir. 7 Ağustos’ta tasasından deliye dönmüş vaziyette ağlarken toprak ona iyileştirici güçlerini tevcih eder. Bu olaydan itibaren adanın sakinleri bu yere aynı tarihte gidip beyaz kil çıkarmayı âdet edinirler. Stefano Albarico adında bir İspanyol hekim 1562’de Lemnos adasını ziyaret ettiğinde bu toprağa atfedilen erdemlerin çıkarıldığı gün olan 6 Ağustos, yani Tecelli Yortusu, ile alakalı olduğunu tasdiklemiştir. Bu Hıristiyan yortusu ile Terra Lemnia arasındaki ilişki 1587’de kil çıkarma törenine katılan Alman hekim Reinhold Lubenau’nun hikâyesinde anlatılmaktadır. Bu tanıklıklardan ortaya çıktığına göre Terra Lemnia’nın iyileştirici özellikleri bu kili düzenli olarak çıkaran Hıristiyanlar tarafından Osmanlılar burayı ele geçirip bu kilin çıkarılmasını dört yüzyıl boyunca kurumsallaştırmadan önce de biliniyordu. Lemnia Sphragis’in gücü Bizanslılar tarafından biliniyorsa o zaman Impressed White Ware’in en azından bir kısmının bu kilden yapılması mümkündür. Profilaktik güçleri olan hammaddeyi objelere dönüştürerek yapılan kapları kullanan herkes her türlü kötülükten korunuyordu. Konstantinopolis civarlarından çıkarılmış beyaz kilden yapılmış kupalara gelince bunlar, Osmanlı döneminde olduğu gibi, alıcıları kandırmak için yapılan Terra Lemnia kapların taklitleri olabilir.

İblislere karşı korunmada kullanılan mühürlenmiş sihirli suretler

8Ev içindeki kullanımdan devletin kullanımına kadar Bizans’ta her şey mühürlenirdi. Mühürler ve damgalara özel ve kamusal yaşamın her kademesinde rastlamak mümkündü. Bıraktıkları damga maddi olduğu kadar ruhani garanti için de zorunluydu. Hem görünen hem görünmeyen dünyada işlevlerini sürdürüyorlardı. Günlük işlerini sürdürmede, tüccarlar ve zanaatkârlar mühür ve damgaları yoğun olarak kullanırlardı. Bu yalnızca teknik bir işlem değildi, suretler bu hareketin sembolik yanını da ortaya koyarlar. Tuğla üreticileri üretimlerini İsa peygamberi simgeleyen Khi Ro işareti, şarap satıcıları bazen amforalarının tıkaçlarını kavanozun içindekini koruyan Süleyman düğümü ile, firıncılar ekmeklerini ve şekerlemelerini, hekimler de haplarını damgalarlardı. Makedonyalılar ve Komnenoslar döneminde çanak çömleğin damgalanması bu nedenle çok şaşırtıcı bir uygulama sayılmaz. Bergama’da 9. yüzyılın başına ait, Atina agorasında 11. yüzyılın son çeyreğine veya 12. yüzyılın başına ait ve İznik’te birçok damga kalıbı bulunmuştur. Beyaz hamurdan yapılmış damgalı kapların çoğu düz kesimlidir ve genellikle damga, diplerine veya yuvarlak kısımlarına vurulmuştur. Baskı her zaman iyi kalitede değildir ve yazı bazen sırla karışmış şekilde az okunur bir durumdadır. Bu özensizliği açıklamak için üç sebep öne sürülmüştür: 1) kalıbın eskimiş olması; 2) hızlı yapılmış toptan bir üretimin sonucu; 3) suretlerin süs amacıyla değil üretimin bir etabını kontrol amacıyla yapıldığı, bunun bir nevi her bir çömlekçiyi ayırt edici marka olduğu ve bu işlemden sonra sırlanmaya ve pişirmeye yollandığı. Ancak bu suretlerin ilk işlevinin süsleme değil sihir olduğunu da ileri sürebiliriz. Zira aynı tekstillerde olduğu gibi burada da bazı suretler görünmeyen yerlere yani kapalı formların içlerine veya kapaklarının altlarına damgalanmışlardır. Ancak kaliteleri ne olursa olsun ve nerede bulunursa bulunsunlar her şeyden önemlisi objelerin üstünde olmalarıdır.

9Estetik ve dekoratif değerleri dışında kapların üzerine damgalanan suretler herkese aşina işaretler aracılığı ile Bizanslıları gündelik hayatların da devamlı rahatsız eden şeytani güçlerin yarattığı rahatsızlıklara karşı bir koruma sağlamayı amaçlıyordu. İblisler vücuda yerleşmeyi severler ve bunu ağızdan girerek yaparlar. Örneğin Sykeon’lu Aziz Theodoros’un hayatında belirtildiği gibi iblisler azizi yiyeceklerini ve içeceklerini zehirleyerek yok etmek isterler. Sihirli güçleri olan kabı kullanmak yiyeceği, dolayısıyla kendini korumaktır. Impressed White Ware’in “süslemelerini” koruyucu işaretler olarak değerlendirmek bu üretimin iki yüzyıl boyunca süren kısıtlı ikonografık repertuvarını da açıklıyor. En çok tekrarlanan suretler için sihir yorumu ileri sürülebilir.

Resim 1. Üzerinde haç mührü bulunan “İmpressed Whiteware” parçası (10. yüzyıl başı-12. yüzyıl)

Resim 1. Üzerinde haç mührü bulunan “İmpressed Whiteware” parçası (10. yüzyıl başı-12. yüzyıl)

10En fazla kullanılan şekil haçtır. Dolaşan iblisleri kaçıran haçın apotropaik gücü Constantinus bir imparatorluk flaması üzerinde kullandığından beri resmi olarak tanınmıştır (Resim 1 ve 2). Kilisenin bir doktrinine göre, insanları ve objeleri tüm pisliklerden arıtır. İkinci İznik Konsili’nde de belirtildiği gibi haç işaretinin aracılığı ile ve ona sığınarak inananlar kötü ruhlara ve Şeytan’a karşı korunurlar veya onlardan arınırlar. Şu halde haç Hıristiyan’ın birinci silahıdır. Bunun dışında aynı derecede ayrıcalıklı olan, kötülüğe karşı kazanılan zaferi simgeleyen sahneler vardır: Heraldik kartal (Resim 2) ve Şeytan’a karşı İsa’nın zaferini simgeleyen avının üzerine saldıran kartal; yanında köpeği ve elinde kılıcı veya mızrağıyla vahşi bir hayvanı yenen sövalye; aslan, kanatlı veya pasan aslan figürüne daha az rastlanır (Resim 2). Bu hayvanın Bizans imgeleri arasında önemli bir rolü vardır –imparatorluk ikonografisi topos’u olarak İsa’nın ve İmparator’un amblemidir. Kötü ruhlara ve tüm belirtilerine karşı dövüş ve kuvveti temsil eder. Hayvanlar arasındaki dövüş ve hayat ağacının iki yanında birbirine bakan kuş, tavuskuşu, aslan ve grifon gibi hayvanlara da rastlanır (Resim 2). Değişik öğelerden meydana gelmiş hayvanlar arasında Bizanslılar grifonu Yaratıcı’nın otantik bir eseri kabul ediyorlardı ve birçok kabın üzerinde bulunan tasvirlerinin Doğu geleneğinde apotropaik bir değeri vardı. Akrep Şeytan’ın ruhundan korurken, sürüngenler iyi şans getirirlerdi (Resim 2). İstanbul’daki Aya İrini’de bulunan bir kabın üzerinde İncil’in dört sembolünün tasviri bulunmakta –bir madalyonun etrafında yay şeklinde sıralanmış melek, boğa, kartal ve aslan. Aziz hayatlarının iblisleri kovmak için İncil’in okunmasını tavsiye ettiği düşünüldüğünde bu semboller anlam kazanmakta. Başka kupalarda doğaüstü güçleri kaçırmak için dua eden Antikçağ kıyafetleri giymiş kadın ve erkekler görülüyor. Bu suretlerin sihirle ilgili olmaları yorumu Londra’da bulunan beyaz hamurdan yapılmış seramik parçasının üstüne kazınmış Yunanca yazı ile sağlamlaşmaktadır. Burada ΦΩΣ ve ΖΩΗ yani ışık ve hayat yazılarını okumaktayız. Bu iki kelime İsa’nın sözlerine gönderme yapmaktadır, “Ben dünyanın nuruyum. Benim ardımca gelen karanlıkta yürümez ve kendisinde hayat nuru olur.” (Yuhanna 8, 12). Çoğunlukla haçla özdeşleştirilen bu formül, Suriye’de 6. yüzyılda kapı başlarının üstünde görülür ve girişleri korur. Kelimelerin gücü yalnız veya suretlerle birlikte kullanılabilir ancak daha önceki sahnelerde anlatıldığı gibi, bu kapların üzerinde bulunan yazılar şeytani güçlerin yolunu keser.

Resim 2. “İmpressed Whiteware” çanak-çömlek üzerine basılmış sihirli simgeler

Resim 2. “İmpressed Whiteware” çanak-çömlek üzerine basılmış sihirli simgeler

II. Osmanlı’da sihirli kâseler ve kupalar

11Kaplar öncelikle içlerinde birşey tutmaya yarasa da 7. yüzyıldan günümüze kadar Müslüman Doğu’da görülen uygulamalar bunların aynı zamanda sihir işlevleri olduğunu da göstermektedir.

İslam dünyasındaki uzun gelenek

12Milattan sonra 4. yüzyıldan itibaren Mezopotamya ve İran’da apotropaik kullanım için sihirli kupalara tanık olunmuştur. Küçük kavanozlar, sürahiler ve pişmiş toprak kaselerin üstlerinde Aramca, Sabiice ve Süryanice gibi eski semitik dillerde yazılmış sihirli metinler ve büyüler vardır. Çıplak hamurun üzerine siyahla yazılmış yazılar kapalı formdaki kapların karın kısmında görülür veya merkezcil bir şekilde kupaların iç yüzeyine yayılır. Bu kötü ruhlara gönderme yapan metinler, üzerinde uzun kulaklı gizemli bir kişinin olduğu ve iç organları koymaya yarayan Nippur kâsesi hariç nadiren bir figürle süslenmişlerdir. Bu gibi objeler iblisleri tuzağa düşürmeye yarıyordu. Nippur’da bazı evlerin zeminlerine yapıştırılan ağızları kapalı ve küre biçimini vermek için kenarları zift ile birbirlerine yapıştırılmış küre Sasani kupaları kötü ruhları içlerine hapsetmede kullanılıyordu. İslamiyet’in ilk dönemlerine ait başka kapların da iyileştirici işlevleri vardı. Örneğin 8.-9. yüzyıllara tarihlendirilen Susa’da bulunan okült formlarla kaplı küçük bir sürahi çok küçük parçacıklar halinde kırılmış vaziyette bulunmuştu. Bu kırılmış sürahi objeleri kırma işleminin sistem dahilinde ve sistematik olarak kötü güçlerle bağı koparıp iyileştirmeye yönelik olduğu izlenimini vermektedir. Fars’ta Kasr-ı Ebu Nasr’da, İslamın ilk dönemlerine ait katmanda bulunan, üzerlerinde Arapça yazılar bulunan iki küçük su kavanozu gücün Besmele’nin tekrarlanmasında yattığı sihirli İslami kaplara gösterilebilecek ilk örneklerdendir. Bunlar Zengiler, Eyyubiler ve Memluklar döneminde Mısır ve Suriye’de üretilen ve kullanılan kupaların atalarıdır. Elimize ulaşan kupalar, büyü ve tıp literatürü ile birlikte, yönelik oldukları pratikleri ve tabiatlarını daha iyi anlamamızı sağlıyorlar. Yakındoğu’da sihirli kâselere ilgi prens Nureddin için yapılmış sihirli formüllerle kaplı metal kâsenin kanıtladığı gibi Zengiler döneminde görülmüştür. Bu kabın üzerinde bulunan uzun yazı işlevini açıkça ortaya koymaktadır, “Bu kutsanmış kupa tüm zehirler için iyidir. Kanıtlanmış iyileştirici erdemleri bir araya getirir.” Daha sonra uzun bir hastalık listesi verilmektedir. Aynı zamanda, “iblisleri kovmak, kötü ruhları çıkartmak ve tüm hastalıklar ve dertler içindir. Bundan su, yağ veya süt içen kişi her şeye kadir Allah’ın yardımıyla iyileşecektir.” Böylece bu sihirli objelere ve işaretlere değen sıvılar da iyileştirici güç kazanıyordu. Eyyübiler zamanında Mısır ve Suriye’de profilaktik kupalara ilgi yoğundu. Salaheddin kendisi için on beşe yakın yaptırmıştı. İslami kupaların içlerinde ve bazen dışlarında Kuran ayetleri, büyülü formüller, kutsal isimler, zodiak ve kabalistik simgeler, antropomorfık ve zoomorfık fıgürler ve seri halde veya büyülü kare şeklinde dizilmiş Arap harfleri bulunmaktadır.

Sihirle iyileştirmede kullanılan porselen veya basit Osmanlı çömlekleri

13Osmanlı döneminde pişmiş toprak, gre veya porselen objeler metinlerle birlikte Akdeniz’in büyük bir kısmında ve Ortadoğu’da bu sihir ve eski çağların iyileştirme pratiklerinin sürekliliğine tanıklık eder.

14Topkapı Sarayı’nda 15., 16. ve 18. yüzyıllarda kullanılmış ve sipariş üzerine Çin’de üretilmiş porselen tabaklar sihirli sözcük ve sayıların gücünün önemine bir kez daha tanıklık eder. En eski örnekler arasında 1506-1521 yılları arasına tarihlendirebilecek imparator Zhendge zamanında yapılmış Kuran ayetlerini içeren beş madalyon, ağız kısmında tipik Çin bitki ve hayvan desenleri bulunan mavi beyaz küçük kadeh ile 16. yüzyılın sonlarında 17. yüzyılın başlarında yapılmış çok renkli ve Arapça Kuran metinlerinin bulunduğu madalyonlar içeren büyük bir Sawtow Ware tabağı sayabiliriz. İstanbul’da Sadberk Hanım Müzesinde bulunan 18. yüzyıla tarihlendirilebilecek başka bir kupa garip bir biçimde en eski dönemlere ait sihirli metalik kâselere hısımlık göstermektedir. 14,5 cm çapındaki bu beyaz porselen küçük kadeh Kuran ayetlerinin oyulduğu kaligrafik bantlar ile süslenmiştir. Süslemenin kompozisyon ve tekniği bakır modellere çok yakındır. Bunun dışında King hanedanı dönemine ait, 18. yüzyılda Jiangxi’de Müslüman pazarına yönelik yapılmış ve orta motif olarak 18. ve 19. yüzyıllarda Müslüman ülkelerde çok popüler olan sihirli kare süsü olan başka bir Çin malı ürünü sayabiliriz. Sihirli karelerle süslenmiş porselenler Endonezya, Malezya, Hindistan, Yakın ve Uzakdoğu’ya ihraç edilirdi. İmparatorluk sarayında bulunan örnekler bunların Osmanlı İmparatorluğu’nun kalbine kadar ulaştığını göstermektedir. Yüze yakın porselen örneğinde bantlar altından basit kaligrafılerdir. Bu yazılarda Allah’ın lütfu ve ihsanı dilenir. İmparatorluk sarayında yazılı porselenler tılsım pratikleri arasında yerini alsa da, Osmanlılar aynı zamanda iyileştirici gücünü kelimelerden değil kabın yapıldığı malzemeden aldığı başka tip toprak kaplara da ilgi duymuşlardır.

15Kaynakların bildirdiklerine göre sağlığından endişe eden II. Mehmed, bu tabak çanakların zehiri bertaraf edeceğine ikna olduğundan, tin-i mahtun’dan büyük kaseler ve bardaklar üretilmesini emretmiştir. Gerçekten de British Museum ve Victoria and Albert Museum’ın koleksiyonlarında 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyıl başına tarihlendirilebilecek, karınları küre veya armut şekilli, bej veya pembe renkli hamurdan yapılmış, kapaksız, rölyef veya baskı boyalı ve kulplarında Terra Lemnia’ya gönderme yapan tin-i mahtun yazısının okunduğu testiler bulunmaktadır (Resim 3). Gerçekten 15. yüzyılın sonlarında çevresinde Galenos’un eserlerine vâkıf olan ve bu kilin erdemleri konusunda bilgili hekimler vasıtasıyla II. Mehmed Lemnos’a bu kil madenlerini bulması için elçiler yollamıştır. İsteği yerine getirilmiş, Galenos’un tarif ettiği bir törenle Tecelli Yortusu günü bir miktar kil çıkarılmıştır. Kil topları tahta mühürle damgalanmıştr. 1540 yılında Pierre Belon, damgalı toprak olarak tercüme edilebilecek on sekiz Terra Sigillata’nın Türk versiyonu tin-i mahtun yazılı kil topunun dökümünü yapmıştır. Nadir bulunan ve pahalı olan bu toprak sarayın hazinesinde saklanmakta ve ileri gelen yabancılara hediye olarak sunulabilmekteydi. Daha az kaliteli olanlar Lemnos valisine, patriğe veriliyor ve tüccarlara satılıyordu. Bu toprağın farmakolojik ve tıbbi kullanımında antik pratikler uygulanırdı, ayrıca veba tedavisi için de tavsiye edilirdi. Osmanlılar bu toprağa profilaktik erdemler de atfediyorlardı. Bu damgalar o kadar önemlidir ki sahteleri de yapılmıştır. Evliya Çelebi’den öğrendiğimize göre 17. yüzyılda İstanbul Haliç’teki çanakçılar tin-i mahtun kuze ürettiklerini iddia edip bunları çok pahalıya padişaha ve vezirlere satıyorlardı. Bu sahtekârların foyası çok çabuk açığa çıkarıldı zira kullandıkları beyaz kil Lemnos’tan değil Eyüp civarlarından ve Boğaziçi kıyılarından geliyordu. Almanya, Avusturya, Macaristan, Fransa ve İtalya’da çıkarılan toprak Terra Sigillata ile aynı şekilde kullanılsa da Malta, Sakız, Samos ve Kimolos kili aynı kalite ve hiçbir zaman aynı ünde olmasa bile Lemnos kili ile rekabet edebilirdi. Birçok defa bu killerin yardımı ile zehiri ortaya çıkarabileceğine inanılan tabaklar üretildi. 19. yüzyılın son çeyreğinde bu gelenek Lemnos’ta hâlâ devam ediyor, adanın bir çömlekçisi Terra Lemnia’dan yapılmış kupalar ve kâseler üretiyordu. 1950 yılında resmi damga hâlâ Agios Hypatios köyünün hocasının evinde korunuyordu.

16İmparatorluk sarayında kullanılan lüks kaplar dışında büyük ihtimalle aynı kullanıma yönelik pişmiş topraktan kadehçikler de vardır. Şam kalesinde yakın zamanda yapılan arkeolojik kazılarda 18. yüzyıla ait katmanda sihirle terapi pratiğiyle alakalı süslemeleri olan bir kap bulunmuştur (Resim 4 ve 5). Bu tarz kupalara kalenin Osmanlı dönemine ait katmanında sıklıkla rastlanmaktadır. Düzleştirilmiş kanca ağızlı, yarım küre karınlı, yivli, mercimek şekilli kaidesi olan söz konusu kaplar, koyu renk kırmızı toprakta çevrilmiş beyaz toprakla sağlamlaştırılmıştır. Bunlardan yalnızca bir tanesi bezemelidir. İçinde frontal pozisyonda siyahla kabaca çizilmiş üç insan figürü bulunmaktadır. Birinci kişi ellerini havaya kaldırmış, değişik işaretlerle süslü bir giysisi ve tüylü şapkası olan, saçları kafasında diken diken kabarmış biridir. Şifreli bir yazının üç harfı daha statik ve karanlıkta duran ve muhtemelen kadın olan ikinci kişiyi ayırmaktadır. İlklerinden farklı üç yeni şifreli harf birinci kişinin ayaklarında uyuyan ve yalnızca elbisesinin alt kısmı ve ayağı gözüken üçüncü kişiyi ayırmaktadır. Karın kısmının dış yüzünde bazı harfleri eksik, şifreli yazılar üst üste binmiş vaziyettedir (Resim 4-5). Bu çıplak hamur üstüne yazılar ve siyahla çizilmiş tasvirlerle kaplı obje çok büyük olasılıkla sihirli bir kupadır. Şam kâsesinin üzerinde “sihirli kare” veya Kuran’dan ayetler bulunmamaktadır. Seçilen alfabe orta dönem İslamiyette oldukça yaygın olan ve Osmanlı metal muskalarında görülen şifreli yazı karakterindedir. Bu, Müslüman büyü geleneğinde kullanılan, kutsal kişilerin adlarının yazıldığı, sonu kıvrımlarla biten kısa çizgilerle yazılan, gizemli ve çoğu zaman anlaşılmaz yazı karakterleri, eski yazarlara göre Müslümanlara Yahudi büyü geleneğinden geçmiştir. Sıradan insanlar için çözülmesi zor ve anlaşılmaz olan gizemli ve büyülü karakteri nedeniyle özel bir erdeme sahipti. Bu özellikleri göz önünde bulundurarak ve bazı metinlere dayanarak bu kupanın kullanımı ile ilgili bir varsayım öne sürebiliriz: Cinler ve meleklerle ilgili birçok uygulama bu kabın işlevini açıklayabilir.

Resim 3. Tin-i mahtun testi (16. yüzyıl-17. yüzyıl)

Resim 3. Tin-i mahtun testi (16. yüzyıl-17. yüzyıl)

Resim 4. Şam kalesinden pişmiş toprak çanak (18. yüzyıl)

Resim 4. Şam kalesinden pişmiş toprak çanak (18. yüzyıl)

Resim 5. Sihirli terapi pratikleri ile ilintili simgeler

Resim 5. Sihirli terapi pratikleri ile ilintili simgeler

17Osmanlı döneminde metalden yapılmış küçük kupalar Ortadoğu’da hâlâ kullanılmaktaydı. 16. yüzyılda, bu tip gereçlerin Cezayir’de ve Kutsal Topraklar’da yaşayan Müslümanlar tarafından kullanılıyor olması Batılı bir misyonerin ilgisini çekmişti: “Şehir sakinleri bu bakırdan yapılmış, üzerlerinde bilinmeyen tehlikeli sözler, akrepler, zehirliler, örümcekler ve diğer yaratıklar kazılı olan ve koruyucu olduğu ve her türlü zehri iyileştirdiği düşünülen kaplardan içiyorlardı.” Aynı pratiğe 19. yüzyılın sonunda Mısır’da rastlıyoruz: “Hastalıkları uzaklaştırmanın en yaygın yöntemi olarak toprak kupa veya kaselerin içine Kuran’dan bazı bölümler yazılır ve daha sonra yazı silinene kadar içine su dökülür. Suyun içinde kutsal kelimeler iyice yayılınca hasta tarafından içilir.” Bu vakada topraktan kâse kullanılması tavsiye ediliyorken başka bir pasajda metal kupa kullanılması tavsiye ediliyor: “Hastaya hastalıkların tedavisi ve zehirlerden korunmak için içine Kuran’dan pasajlar, büyülü sözler ve şekiller işlenmiş metal bir kupadan su içmesi önerilir.” Bir sakiyi ve kullandığı göbekli kâseler ve ufak musluklara asılmış muskaları gösteren kartpostalın tanıklığından öğrendiğimize göre 19. yüzyılda İstanbul’da sihirli metal kâseler günlük hayatın bir parçası idi (Resim 6 ve 7). 17. yüzyılda sihirli kupaların varlığını Safeviler İranı’nda ve Mugaller Hindistanı’nda görüyoruz. Mısır, Suudi Arabistan, Türkiye, Kaçarlar İranı ve Afganistan’da üretilen Şii topluluklarla ilişkili kâseler göbekli formlarını kaybetmiş ve kaligrafik yazıları fakirleşmiştir. Bunun yanı sıra 20. yüzyılın başında Mısır’da kullanılan tâsât-al-tarba veya korku kabı bu tür objelerin hâlâ ne kadar özenli ve düzgün olduğunu göstermekte. Bu göbeği yarım küre, ağzı düz bakır kupanın üstünde etrafında elli metalik muska asılı bulunan çeşmeye benzer bir şekil vardır. Bu muskaların sabah namazı esnasında bu çeşmenin içindeki suya batırılması gerekir. Kupanın iç kısmının tamamı kazınmış yazılı bantlarla kaplıdır. Bu kap zührevi hastalıkları ve sarılık hastalığını iyileştirmede kullanılıyordu. 20. yüzyılın başında bu tip uygulamalar karşısında hayrete düşen bir araştırmacıya Mısırlılar şöyle cevap verdiler: “Atalarımızı bunu yaparken gördük ve biz de bunu yapıyoruz.” 20. yüzyılda İranlılar tarafından hâlâ yapılmakta olan ve Mekke’ye giden hacı adaylarına satılan bu korku kap’ları Zeki Paşa’ya göre “şiddetli ve ani duyguların kötü etkilerini yok ediyordu.” Göbekli sihirli kaplar 1925 öncesine kadar Kosova köylerinde kullanılıyordu. Bugün Şam’ın çarşısındaki dükkânlarda hâlâ bulunabilir. Son olarak iblisleri kapları kullanarak kovma yöntemi Akdeniz’de tam olarak kaybolmamıştır. 20. yüzyılın başında, Fayyum’da olduğu kadar Orta ve Yukarı Mısır’da köylerdeki zengin evlerinin kapısının üstündeki duvara yerleştirilmiş bir tabak görmek mümkündü. Κötülük dolu kıskanç bakışların dikkatini çekecek bir yere yerleştirilmiş bu tabaklar bu nazarları evden uzaklaştırıp kötülüğe karşı koruyordu.

Resim 6. 19. yüzyılda İstanbul’da bir saki ve kullandığı göbekli kâseler

Resim 6. 19. yüzyılda İstanbul’da bir saki ve kullandığı göbekli kâseler

Resim 7. Şam’dan sihirli bir kâse (20. yüzyıl)

Resim 7. Şam’dan sihirli bir kâse (20. yüzyıl)

Table des illustrations

Titre Resim 1. Üzerinde haç mührü bulunan “İmpressed Whiteware” parçası (10. yüzyıl başı-12. yüzyıl)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1702/img-1.png
Fichier image/png, 90k
Titre Resim 2. “İmpressed Whiteware” çanak-çömlek üzerine basılmış sihirli simgeler
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1702/img-2.png
Fichier image/png, 62k
Titre Resim 3. Tin-i mahtun testi (16. yüzyıl-17. yüzyıl)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1702/img-3.png
Fichier image/png, 45k
Titre Resim 4. Şam kalesinden pişmiş toprak çanak (18. yüzyıl)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1702/img-4.png
Fichier image/png, 108k
Titre Resim 5. Sihirli terapi pratikleri ile ilintili simgeler
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1702/img-5.png
Fichier image/png, 24k
Titre Resim 6. 19. yüzyılda İstanbul’da bir saki ve kullandığı göbekli kâseler
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1702/img-6.png
Fichier image/png, 232k
Titre Resim 7. Şam’dan sihirli bir kâse (20. yüzyıl)
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1702/img-7.png
Fichier image/png, 68k

Auteur

CNRS araştırma görevlisi, İFPO-Şam

© Institut français d’études anatoliennes, 2011

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Acheter

Volume papier

amazon.fr