Version classiqueVersion mobile

Camondolar

 | 
Nora Şeni
, 
Sophie Le Tarnec

Yedinci Bülüm

Isaac

Texte intégral

  • 1 S. Zweig, Le Monde d’hier. Souvenirs d’un Européen, s. 29.

İşte bu sebeple Yahudi aleminde, ailelerin zenginlik hırsı iki en fazla üçüncü nesilden sonra hızını kaybeder; ve en güçlü hanedanlar, babalarının bankalarını, fabrikalarını, müreffeh ve rahat işlerini devam ettirmeye yatkınlığı olmayan çocuklara kalır. Eğier bir Lord Rothschild kuşbilimci, bir Cassier felsefeci, bir Sassoon şair olmuşsa bu bir tesadüf değildir. Hepsi, Yahudiliği mengenesine alan, ruhsuz para avcilığından kurtulmanın bilinçaltındaki eğilimine itaat etmişler ve belki de böylece, ruhaniyete sığınarak, sıradan insanlığın içinde erimek için, sadece Yahudi olandan kaçmanın gizli ihtiycını dile getirmişlerdir.1
S
tefan Zweig

  • 2 Ebeveynlerinin ölümünden sonra, Isaac ve Moïse bu eşyaları dağıtırlar. Bir kısmını Buffault havrası (...)
  • İbranî takviminde haftanın son günü olup istirahat günüdür. Cuma akşamı gün batımı ile başlayıp cum (...)

1Feragatler silsilesi! İşte Camondoların hikâyesini yönlendiren trajik çizgi budur. Her nesil ailenin özgün kimliğini oluşturan bir öğeyi terkeder. Abraham-Béhor ve Nissim, Şark’tan kopmuşlardı ama Yahudilik’ten kopmamışlardı. Monceaux sokağı, Acem halıları ve birkaç kıymetli nargilenin dışında, Şark’tan pek az iz taşır. Buna rağmen muhteşem bir mabedi çağrıştıran bu evde ibadet eşyaları yerli yerindedir.2 Şabat ayini kaçırılmaz. Hayırseverliklerinin hedefı Yahudi cemaatidir ama evrenselliği ön plandadır. Eğitimde, hayırseverlikleri siyasî bir seçim gibi icra edilir. Oğulları Isaac ve Moïse’in seçtikleri alansa çok değişik olacaktır: İlgi alanları sanat ve sanatçılardır. Eğitim dayanışmasının yerini artık sanat hamiliği almıştır. Banka da terk edilmiştir. İşlere olan ilgisizlikleriyle, genç kontlar Camondo geleneğinde yeni bir kopukluğa sebep olacaklardır.

2Isaac kendisine ferdiyetçi bir yazgı tayin eder. Kendisinden “bilhassa evlenmesini” isteyen babası Abraham-Béhor’un vasiyetinin hükümlerini tamamıyla kulak ardı ederek, bir aile kurmaktan imtina edecektir. İşte Stefan Zweig’ın öngörmediği bir öğe. Zweig’ın bahsini ettiği, azimli hanedanlar, yaşama ve soylarını sürdürme azmine sahiptir, nesillerin devamı teminat altına alınmıştır. Rothschild ailesinden sanatçılar, bilim adamları çıkmışsa, aynı nesilden en az bir iki kardeş işlerin devamını sağlamışlardır. Oysa zürriyet daha için başından Camondoların zayıf noktası olacaktır. Ailenin adını devam ettirme görevinin, bankacılıktan haz duymayan iki tek oğlana kalmasıyla Camondolar finans dünyasındaki yerlerini kaybederler. Devam etme, kendini koruma içgüdüsündeki bu zafiyet sadece Isaac’a mahsus değildir. Ama Isaac’ın evlilik kurumuna bakiş açısı ailenin kırılganlaşmasına ve XX. yüzyılın ilk yarısında yaşanan trajedilere yem olmasına katkıda bulunmuştur.

  • 3 NCMA, Isaac’ın mektupları.

Azizim Isaac, düşündükçe sana sıkıntı vermemin hata olduğunu anlıyorum, artık ciddî olman gerektiğini, ailenin en büyüğü olduğunu ve ismini tehlikeye atamayacağını biliyorum. Doğru, yine ben haksızdım, deli kafam yanlış yaptığımı görmeme müsaade etmedi, ama seni temin ederim hiç kimse beni tanımadı, bütün olanlardan çok pişmanım ve sana söz veriyorum bir daha bana sitem etmek durumunda kalmayacaksın, bu seferlik de beni affet, son kez, sana samimiyetimin bir delili: mücevherlerimi ne kadar sevdiğimi bilirsin, eğer sen istersen hepsini satarım, bir daha at da binmem. Görüyorsun değil mi sandığın kadar kötü tabiyatlı bir kadın olsaydım böyle kararlar alabilir miydim? (...)
(...) seninle birlikte beş senedir geçirdiğimiz güzel anların hatırasına affet beni.
Mathilde Salle
3

3Isaac’ın mahremiyetinin tek kalıntısı bu satırlar, duygusal hayatı hakkında bize fikir vermekte: evlilikten hazzetmese de kadınlara karşı zaafı olmadığı söylenemeyeceği kesin. Ama bu yine de evlilik denilen asıl kuruma karşı gösterdiği tepkiyi izaha yeterli değil. Kendisine es adayı olarak teklif edilen Yahudi sosyetesinin gözdelerini kendine uygun bulmaması daha muhtemel. Sohbetleri kadar silik ve tatsız, ebeveynlerinin izni olmadan roman okuyamayan, tiyatroya gidemeyen ve yanlarında refakatçi olmadan evden çıkamayan bu iyi aile kızlarının cazip bir tarafları yoktur Isaac için. Oysa bir orta yol da bulabilirdi: bir yuva kurduktan sonra birkaç metres beslemek, hem Isaac’ın bulunduğu çevrede sıradan bir âdettir, hem de serveti buna müsaittir...

  • 4 Degas, Grand Palais sergisi, Şubat-Mart 1988, s. 455-456.
  • 5 P. B. Gheusi, Cinquante ans de Paris, c. II, s. 124.

4Ama hayır! Isaac evliliğin bahsini bile duymak istemez, mazbut bir hayat ona daha da uzaktır. Amacı, hayattan haz almak, istediğini yapmaktır. Mathilde Salle, ihtiyatlı davrandığı sürece, ona en uygun olabilecek kadınlardandır. Ama bu Mathilde’in karakterine uygun düşmemektedir... Pek de saygın olmayan bu genç kadın, evlenilecek cinsten biri değildir. Operada balerindir ve kendisini beğenen Degas’ya da sık sık modellik yapmaktadır.4 Esprili kişiliği, hazır cevaplığı ve sıcak tabiatiyla tanınır. Isaac da Mathilde’in “mültezim” idir,5 onu her firsatta sergilemekten zevk aldığı, elmaslara boğar.

  • 6 Frodsdorf’ta Chambord Kontu’nun şeref hizmetlilerinden. Keskin zekâsıyla ünlü Laure de Sade ile evl (...)
  • 7 Banker ve koleksiyoncu.

5Isaac, sıklıkla Garnier’nin, büyük bir an kovaınna benzeyen Opera binasında görülmektedir. Operanın sadık abonelerinden biridir. Bu sayede, ekâbir takımının, politikacıların, sanatçıların ve gazetecilerin müdavimleri olduğu fuyayeye girme ayrıcalığına sahiptir. Büyük bir ihtimalle de Mathilde’le burada tanışmıştır ve yine Degas’yla, Forain ve Toulouse-Lautrec’le burada karşılaşır. Bütün dostları buradadır: Le Gaulois’nın genel yayın müdürü Arthur Meyer ve derginin finans editörü Albert Nahmias, hararetli Wagner meraklısı ve empresyonistlerin koleksiyoncusu avukat Chéramy, Kont Adhéaume de Cevigné,6 Ernest May,7 Gabriel Astruc ve tabiî Opera’nın müdürü Pedro Gailhard.

6Mathilde Salle’ın mektubu tarihsiz, ancak 1890 yülarında yazılmış olduğunu tahmin edebiliriz. O zamanlar Isaac daha, babasının 1874’te Monceau sokağı 61 numarada yaptırdığı malikânenin bitişiğindeki “küçük konak” ta oturmaktadır. Peki bu zengin hovarda, gecelerin bu müsrif “dandy”si kimdir aslında? Elimizde, iş mektuplarından başka onunla ilgili herhangi bir yazışma, Abraham ve Nissim’in onun eğitim hayatıyla, sağlığı ve bekâretiyle ilgili endişelerinin dışında, Paris’e gelişiyle ilgili herhangi bir veri mevcut değil!

Isaac de Camondo (1851-1911) Nissim-de-Camondo Müzesi

  • 8 E. de Gramont, Mémoires. Au temps des équipages, s. 42.

7Doğuştan şanslıdır: hoş fizyonomili, orta boylu ama ince ve sportif yapılı, kıvrak zekâlı, meraklı, dışa dönük karakterli bu zengin mirasyedinin önü açıktır. Üstelik onyedi yaşından beri Paris’tedir ve Işıklar Şehri’nin cazibesine kapılmaması için de hiçbir sebep yoktur. Birden kendini, ailesinin sosyete kapılarını açmak için oluşturduğu muhteşem dekorun ortasında bulur. Amcası ve babası masraftan kaçınmamışlardır: Monceau sokağındaki bu iki konak günün modasına uygun ama sınırsız bir ihtişam içinde yüzmektedir. Şüphesiz Isaac orada, kaygısız bir bekâr hayatı sürdürdüğü müstakil bir daireye sahiptir. Ailesinden aldığı örnekle sosyetenin bütün âdetlerini başarıyla kapmıştır: davetler, at yarışları, orman gezilerinde sergilenen kıymetli atlar ve tabiî asilzade hayatının vazgeçilmez iştigal konusu av. 1885’den itibaren, Beauvau Prensesi’nden, (devrin gözde vilayeti) Seine-et-Marne’da bulunan Sainte-Assise’de, Vaux-le-Vicomte, Courances ve Ferrièreslerin mülklerine komşu, avı bol bir mülk kiralar.8

  • 9 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, s. 145.
  • 10 B. de Castellane, Mémoires, s. 273.
  • 11 S. Monneret, L’Impressionnisme et son époque. Dictionnaire international, age., c. II, s. 292.

8Paris’e yerleşmesini takip eden ilk yıllarda, etrafını keşfeder, şehrin havasını teneffüs eder revastaki bütün mekânları dolaşır, öğrenir, gözlemler, dinler. Paris, sanatsal ve entelektüel faaliyetlerin merkezi, iş ve moda dünyasının başkentidir. Dünyayı Paris yönlendirmektedir. Sürekli hareket halindeki bu şehir devasa bir şantiyedir aynı zamanda. III. Cumhuriyet rejimi, Haussmann’ın geniş ve debdebeli caddelerle boydan boya yardığı şehri yeniden inşa etmektedir. Her yerde hummalı bir inşaat sürmekte, delikler kapanmakta, anıtlar yükselmektedir, Garnier’nin Opera binası 1875’te büyük bir törenle açılır. Müzik, şiir, lirik drama ve dans, yeni açılan bulvarların ortasını, bu yeni mahallenin kalbini mekân tutmuştur. Caddeleri bankaların yüksek cepheleri çevrelemekte, ışıl ışıl mağazalar kapılarını akşamın onuna kadar açık tutmaktadır. Şehir hayatının kilometre taşları kahveler ise bütün gece dolup taşmaktadır. Birkaç çılgının renk kattığı, zarif ve neşeli bir kalabalık kahvelere üşüşmektedir. Zengin bir mutfağın, lezzetli şarapların, ihtimamı bir servisin sunulduğu bu zevk alemine grup halinde çıkılır. Sohbetler canlıdır, devrin entelijansiyası edebiyat, resim, müzik ya da siyaset konularını tartışır. Neşe içinde, bir kabiliyetin, bir düşüncenin ya da bir modanın geleceği yargılanır. Fikir akımları bu kahvelerde doğar, hareketlenir, duygulandırır, mürşitlerini toplar. Her bir kahvenin kendi müdavimleri vardır, Isaac, amcası Nissim gibi “finans dünyasının en güzide isimlerinin, bej eldivenli komilerin kendilerine borsa kota listelerini getirmelerini beklerken yemek yedikleri”9 Café Anglais’yi mekân bellemiştir. Boni de Castellane “seçkin bir topluluğun, şairlerin, edebiyat adamlarının, ecnebilerin, beyefendilerin” ve hatta “zaman zaman muhteşem mücevherlerle bezeli, yanında kendini besleyen ihtiyar dangalakla bir fahişenin”10 de müdavimi olabildiği bu yeri, “asillerden ziyade asaletçilerin” uğrak yeri olarak tanımlar. Giriş katında, masaları birbirinden ayıran mahun paravanlar sohbetlerin mahremiyetini korur, birinci katta ahşap kaplı cidarlarıyla odalar meraklı bakışlara set çekerdi. Isaac’la, Paris’in en güzel kızlarının dolaştığı Lafitte sokağının köşesindeki Maison dorée’de11 ya da, gazeteci ve salon eleştirmenlerinin revaçtaki mekânı Chez Tortoni’de de karşılaşılabilirdi. Grandük Wladimir ve Alexis’in, Pierpont Morgan’ın ve Camondoların iş ilişkisi içinde oldukları çılgın Milan de Serbie’nin tercih ettiği mekân olan Paillard restoranına da giderdi sık sık.

  • 12 age., c. I, s. V.

9Şehrin canlılığı birkaç semtle sınırlı değildi. Her onbir senede bir düzenlenen evrensel sergiler Paris’i hallaç pamuğu gibi atardı. Her yerde tuhaf saraylar, paviyonlar, yapılar yükselirdi. Kongreler, yarışmalar, ziyafetler, gösteriler birbirini takip eder, meraklı ve bir o kadar da saf bir kalabalığın cazibe merkezi olurdu. Yüksek performanslı tekniklerin kullanılmasını sağlayan yeni enerji kaynakları; yaşam sanatında devrim yaratan, düşünceleri ve hayat tarzlarını değiştiren mekanik yenilikler karşısında hayretlere düşülürdü. Yeni estetik anlayışlarının yaratıcısı uzak ülkeler de olmak üzere –ilk defa 1867’de sergiye katılan Japonya, 1878 yılında ortaliığı kasıp kavuracaktır–, bütün dünya ülkeleri burada kendi kültürlerini sergilerlerdi. Buna bir de, her sene düzenlenen ve tutucu bir jürinin seçtiği ressam ve heykeltraşların eserlerinin sergilendiği salonu eklemek icap eder. Bu jürinin “reddettiği” sanatçılar da, eserlerini halkın yargısına sunmak için düzenli olarak başka bir Salon düzenlerlerdi. Zira, teknik ve kültürel devrimlerin yaşandığı bu hareketli dönemde, sanat da bu değişime şiddetle tepki göstermekte ve “çağdaş psişik hayatı altüst eden her şeyi imgelerle yansıtmaktaydı”.12 Bütün klâsik kuralları yıkan, kaçışı, gitgide sınaileşen ve şehirleşen hayata direnci ifade eden genç sanatçılar “empresyonizm” adı verilen akımın peşine takılmışlardı. Bu sanatçıların referansları tabiattı ve içtenliği, fırça darbelerinin hafifliğini, eserin oluşturulmasında ve etkisinde çabukluğu ön plana çıkarmaktaydılar. Avangard fikirlerin kaynadığı, ressamlar kadar müzisyenlerin, yazarların, eleştirmenlerin, ama aynı zamanda sanat tacirlerinin ve koleksiyoncuların buluştuğu bu mekânlarda da Isaac vardır.

  • 13 B. Gavoty, Reynaldo Hahn, age., s. 73.
  • 14 age.
  • 15 P. B. Gheusi, age., c. II, s. 222-223.

10Başka bir buluşma noktası da, davetlilerin seçimini, siyasî eğilimleri, tarz ve adabı muaşereti belirleyen bir kadının hakimiyetinde şöhretlerin yaratılıp batırıldığı, sosyete salonlarıdır. En meşhuru da Prenses Mathilde’in salonudur. Eski Bonapartçılar, Eski Rejim aristokrasisinin varisleri ve hatta, yahudi düşmalığının şahikasına ulaştığı dönemlerde bile, ev sahibesinin “kaliteli”13 olduğuna kanaat getirdiği Yahudiler buralarda buluşurlar ve genç Marcel Proust’a romanları için malzeme olurlardı. “Tombul, canlı, sevimli ve otoriter” Madam Aubernon’ın evinde, “her çarşamba ve cumartesi günü, (evsahibesinin) tespit ettiği bir sohbet konusunun tartişıldığı oniki kişilik bir akşam yemeği14” nden sonra buluşulurdu. Bazı salonların hakimi müziktir. Isaac’ın, enerji dolu, abartılı makyajiyla, bıkıp usanmadan gül resimleri yapan Madam Lemaire’in evinde ne kadar rahat olduğunu tahmin edebiliriz. Madam Lemaire, Monceau sokağı 31 numaradaki atölyesinde sanatçıları ve sosyete mensuplarını ağırlamakta ve yorulmaksızın müziğin gelecek vaad eden yeni yeteneklerini tanıtmaktadır. Isaac, drama lirik yazarı, romancı ve sanatçıların hamisi, misafirperver Ernesta Stern’in salonunda da kendini evinde hissetmektedir. “Sanatçılar için bir cennet olan” salonu “kabûl görmüş meşhurlara ve geleceğin şöhretlerine açıktı. (...) İtalyan ama her haliyle Parisli ve tepeden tırnağa kadar ‘sanatçı’ olan bu uzun boylu kadının geniş ve sıcak tebessümüne müzik ve müziğin bendeleri hakimdi, o kadar ki, yorulmak bilmez ev sahibinin üzerinde bir parça tahakküm kurma hakkına bile sahiptiler.”15

  • 16 LMA, sanat eserleri bölümü. Bkz. Isaac’ın satin aldığı sanat eserlerini not ettiği cep defteri.
  • 17 E. ve J. de Goncourt, Journal, 17 Haziran 1875.
  • 18 age., 31 Mart 1875.
  • 19 S. Monneret, L’Impressionnisme et son époque. Dictionnaire international, age., c. II, s. 198.

11Isaac dikkatli bir seyircidir. Sabırsızdır, çabuk tepki verir ve atılgandır. Gençlik ateşi onu müziğe ve sanat eserlerine yöneltmiştir. Koleksiyoncu hayatının kanunlarını babasının etkisi ve devrin modası belirler: Japonya pupa yelken gelmektedir ve Japonya’yla ilgili her şey bir çılgınlığa dönüşmektedir. İlk tutkusu Japon sanatı olacaktır. Daha yirmiüç yaşındayken, bir Şark ve Japon silahları koleksiyonu toplar.16 Sonunda bu ülkenin Isaac’ın üzerindeki cazibesi öyle bir boyut kazanacaktır ki, Japonya’ya gitmeyi koyacaktır kafasına. Ama bu seyahat gerçekleşmez. Onun yerine etrafını Japon menşeili seramikler, bronzlar ve lakelerle doldurur. Parçaları Samuel Bing’in galerisinden tedarik eder, bazen de babasıyla Auguste ve Philippe Sichel’e17 ya da La Porte Chinoise’a gitmektedir. Rivoli sokağında bulunan bu mağaza, tarihî bir kişilik, “tombul Madam Dessoye” tarafından işletilmektedir. Goncourtlara göre, mağazası “bugün resimden modaya kadar uzanan o büyük Japon akımının oluştuğu yer, bir nevi okul olmuştur”.18 Sanat ve edebiyat dünyasının tüm ünlüleri, Zola ve Beaudelaire, Degas, Manet, Fantin-Latour, eleştirmenlerden Duret ve Burty, Cernuschi ve Vever gibi amatörler bu mağazanın müşterileridir. Japon sanatının empresyonizm akımının konseptindeki önemli yeri herkesin malûmudur.19 Isaac’ı bambaşka ufuklara götürecek bir yolda ilk adımı olan bu estetik seçim, gözünü bileyecek, görüçünü şekillendirecektir. Ama yeni resim akımına kapılmasına daha zaman vardır.

121881 yılı Isaac için bir dönüm noktası olacaktır. Double müzayedesinin en büyük alıcısı Isaac’tır. XIX. yüzyıl koleksiyonculuğunun büyük olayı olan bu müzayedede, XVII. yüzyıl sanatının aşığı estet Baron Double’un topladığı mobilyalar, tablolar ve sanat eserleri dağılacaktır. Marie-Antoinette’e tapan Baron, hayatını kraliçeye ait eşyaları biriktirmeye adamıştır. Koleksiyonu için hazırlanan kataloğun başlığı son derece manalıdır: İki Yüzyıl Ve Ondört Salonda Bir Gezinti. Müzayedelerde fıyatlar hiç erişilmemiş seviyelere çıkacaktır.

  • 20 Le Figaro, ı Haziran 1881.

Dünkü Double müzayedesi gerçekten çok ilginçti. Gerçek bir savaş meydanı, sanatla paranın muharebesi. Ateşli, heyecanlı, tutkulu bir topluluk. Amatörlerin ve tüccarların dalgalı kalabalığı arasında süzülen letafetle giyinmiş şik hanımlar. Herkes kendini bu savaşın heyecanına kaptırmış. Altınlar oluk oluk akarken, artırmalar deli gibi birbirini izliyordu. Bazı objeler akıl almaz fıyatlara ulaştılar.20

  • 21 Paris, Louvre Müzesi, Catalogue de la collection du comte Isaac de Camondo, No: 30-31, 36-38, 48-57 (...)
  • 22 Paris, Louvre Müzesi, AO 6 525.

13Isaac en büyük alıcıdır: üç komod, bir düz yazıhane, olağanüstü bir koltuk serisi, meşale ayaklar21 ... ve tabiî müzayedenin yıldızını da o kapacaktır: Üç Güzeller Saati.22 Falconet’ye ithaf edilen bu efsanevî esere sahip olmak için millet birbirine girecektir. Isaac, Diderot’nun, saatten başka her şeyi gösterdiğini söyleyebileceği bu üç tanrıçanın cazibesine kapılır. Parça 101.000 franka onun üstüne kalır: bir servet! Bu cengaverâne hareketiyle birden şöhret olur. Saat her zaman koleksiyonunun en güzide parçası olarak kalacaktır. Kendini göstermeye yönelik bir kapris midir bu? Goncourtların göklere çıkardığı bu eserlere duyduğu hayranlığın yanısıra, babasının manevî vesayetinden kurtulma, toplumda zevk sahibi bir insan şöhreti edinme gibi az ya da çok bilinçli sebepler de vardır Isaac’ı harekete geçiren. Paris sosyetesiyle daha çok bütünleşmek için zamanın modasını takip etmenin kaçınılmaz olduğunu anlamıştır.

  • 23 P. Erlanger’in J. F. Yavchitz ile 5 Ekim 1982 tarihli mülakatı, özel arşiv.
  • 24 Bu vesileyle Abdülhamid hem kendisini, hem de babasını Mecidiye nişanıyla taltif edecektir (1882).

14Double satışından sonraki on yıl boyunca, Isaac hiçbir alımda bulunmaz. İkinci göbekten yeğeni, tarihçi Philippe Erlanger,23 oğlunun bu çılgın müsrifliğinden dehşete kapıları Abraham-Béhor’un, Isaac’ı bir devriâleme yolladığını iddia etmektedir. Ancak, bu hayalî iddiaları teyit edecek herhangi bir kanıt mevcut değildir. Isaac’ın seyahat ettiği doğrudur. Parsifal’ın prömiyeri için Bayreuth’a, ayrıca Abdülhamid’in kendisini huzuruna kabul ettiği Konstantiniye’ye gider.24 Bankadaki görevlerinin de onu çok meşgul ettiği muhakkaktır. Umumi vekili olduğu babası ve amcasının önce sağ koludur, ardından da birçok şirketin yönetim kurulunda onların yerini alacaktır. Görevleri arasında Banque de Paris et les Pays-Bas Grubu’nun Sevilya-Cadiz tren hattının inşasının tamamlanması ve yaklaşık bin kilometrelik bir demiryolu şebekesinin idaresi için kurduğu Endülüs Demiryolları Kumpanyası’nın yönetim kurulu başkanlığı da vardır. Aynı zamanda, 1891’den itibaren Türkiye Başkonsolosudur.

15Isaac, sanatın değişik kollarına duyduğu bu merakında bir seçim yapmaz ve hepsine birden sarılır. Eklektizm onun en belirgin özelliği olacaktır. Japonculuk Isaac’ı içine çeker, empresyonizm merakını gıdıklar, koleksiyonculuk başını döndürür. Ama bütün bu uğraşlarının arasında, gönlünde yatan tek bir tutku vardır, o da müzik. Isaac besteler yapar. Notalar ve harmoniler dünyasıyla ilişkisi yüzeysel değildir. Isaac bir sanatçıdır ve bu sıfatıyla tanınmayı istemektedir.

16Baştaki klâsik ve biraz da –Wagner’e olan merakı hariç– uyumcu müzik zevki, zamanla rahatlayacak ve hayatını etkileyen bir dizi sarsıntıyla özgürleşecektir. Her şey babasının ölümüyle başlar. 1889 yılı kara bir yıl olacaktır. Abraham’ın ölümünü birkaç ay sonra Nissim’in vefatı takip edecektir. İstanbul’dan göç eden neslin kaybolmasıyla, Mathilde Salle’in mektubunda sinsice yazdığı gibi Isaac artık “ailenin en yaşlı ferdi” olmuştur. Birden kendini Alfassa’nın iflâsı ve derin bir sevgiyle bağli olduğu kızkardeşinin hezeyanlarıyla zayıflayan bir aşiretin başında bulur. Bu afetin neden olduğu depremler Camondo binasını sarsmaya devam etmektedir. Isaac alınması zor ve hüzünlü bir kararla, Monceau sokağı 61 numaradaki aile malikânesini satmak zorunda kalır. 1893’te, bodrumdan tavanarasına her şey müzayedeye konur: tablolar, duvar halıları, mobilyalar, Uzakdoğu koleksiyonu, sadece bunlar değil ailenin şarap mahzeni, gümüşleri, yemek takımları, mücevherleri... Müzayedecinin çekiç darbeleri altında boşalan bu altın kafese, bu malikâneye bir alıcı çıkar. Gaston Menier. Zengin çikolatacının oğlu, giriş kapısının madalyonundaki Abraham de Camondo’nun baş harflerinin yerine kendisininkileri yerleştirir. Gençliğinin hatıralarıyla dolu bir sayfa çevrilmiştir, ama Isaac bu anılarından kolaylıkla sıyrılacaktır.

  • 25 L’art musical, 4 Ocak 1894.

17Özel hayatının akışı da Gamier’nin altın varaklarla kaplı mermer sarayında aniden yön değiştirir. Şenşakrak Mathilde Salle Opera’daki işini kaybetmiş, yerini daha yeni otuzuna giren genç bir kadına kaptırmıştır. Bu genç kadın “esnek ve cazip”25 sesli bir şarkıcıdır. Kendisine toz kondurmayan eleştirmenler yeni yıldızı nereye koyacaklarını bilememektedirler:

  • 26 age., 26 Haziran 1894.

Matmazel Berthet, cuma akşamı ilk defa Faust’un Marguerite rolüne çıktı. İlk rolü Hamlet’ten beri sürekli gelişme gösteren bu genç aryacı, icrasında hem son derece dokunaklı hem de dramatikti. Bu yetenekli virtüoz, ayna aryasının altından başarıyla kalktı. Kilise ve hapishane sahnelerinde sesi kadar oyunculuğu da muhteşemdi.26

  • 27 Isaac’ın aryacı Lucy Berthet’den Jean (1902-1980) ve Paul (1903-1978) adlı iki de oğlu olacaktır. A (...)

18Ve Isaac, hayatının sonuna kadar seveceği bu genç kadın için, bale fuayesini terk edip an fuayesine geçer. İlişkinin neredeyse resmîleŝmesi, birlikteliklerinden doğan iki çocuk, Isaac’ın etrafında bir aile çemberi oluşturmuştur. Ancak ne Lucy Berthlet ile evlenmesi, ne de iki oğlu Jean ve Paul’ü, nüfusuna geçirmesi söz konusu olacaktır.27

Isaac de Camondo’nun Champs-Élysées Caddesi 82 numaradaki evi. Nissim-de-Camondo Müzesi

19Hayatiının bu kesiti bir bölüm sonu olmaya müsaittir. Isaac, Konstantiniye’nin “sıkıcı ve asap bozucu” işlerine, bu garip ve idaresi namümkün şarklı maslahatgüzârlarına artık tamamıyla sırt çevirecektir. Başına dert olan banka taahhütlerini de tasfiye eder. Artık yüklerinden hafiflemiştir. Koleksiyoncu ve bestekâr kişiliği kendini alabildiğine ifade edebilecektir.

Bestekâr

  • 28 V. Joncières, “Notes sans portées” Revue interationale de la musique, 1 Mart 1898.

20Isaac’ın sanata tutkusunun merkezinde bir tek şey ve bir tek isim vardır: müzik ve Wagner. Bu alemle ilişkisi amatörce ya da keyfe keder değildir. Kendini bildi bileli beste yapmakta ve müzikle meşgul olmaktadır. Tabiî, bütün konser salonlarının da müdavimidir. Paris’e gelir gelmez Opera’ya abone olmuştur. Dönemin, birkaç sıradan romantik eserden, Fransizca Aida ve Rigoletto’dan oluşan ve nadiren çağdaş eserlere yer veren repertuvarının zayıf olmasının da bir önemi yoktur Isaac için. Opéra-Comique, repertuvarında genç bestecilere daha sık yer vermektedir. Burada Gounod, Fauré, Widor, Delibes gibi bestekârlara yaklaşmak mümkündür. Isaac onların fikirlerini öğrenmek, onlara danışmak için can atmaktadır. Marginal Wagner’in kayıtsız şartsız hayranlarının arasındaki yerini alması uzun sürmez. Yüzyılın sonunda, bu müziğin üzerine çektiği yıldırımlar herkesin malûmudur. Hem şair, hem reformcu, hem de tiyatro adamı olan Alman besteci her yerde, kişisel husumetlerin beslediği ve özellikle de Fransa’da siyasî durum sebebiyle basının çanak tuttuğu şiddetli polemiklere hedef olmaktadır. Sanatına yöneltilen saldırılar ve düşmanlık, eserinin geniş halk kitlelerince tanınmasına önemli bir engel teşkil edecektir. Paris’te, 1860’da “Hayalet Gémi’nin fırtınası, beklenmedik bu kasırga karşısında tek kelimeyle donan izleyicilerin üzerine kulak tirmalıyıcı sağnaklarıyla boşalmıştır.”28 Bir sene sonra, Tannhäuser’in operada sahnelenmesi, muhaliflerinin “geleceğin müziğini gömeceğini” ümit ettikleri bir tepki doğurur.

  • 29 A. Lavignac, Le voyage artistique à Bayreuth, 1897.
  • 30 Musica, 1904, s. 366.
  • 31 age.

21Parisli müzikseverlerin yeniden bir Wagner eseri dinlemek için sekiz sene beklemeleri gerekecektir 1869’da, daha Isaac Paris’e yeni ayak bastığında, Halk için Klasik Müzik Konserlerinin kurucusu Jules Pasdeloup, eleştirmenlerin de olumlu karşıladıkları Riezi’yi sahneye koyar. 1870 Savaşı ile birlikte Wagner’in eserleri uzun bir süre dinlenemez: yenilginin acısıyla yenenlerin müziği özdeşleştirilmiştir. Takip eden yirmi sene boyunca, Pasdeloup, sadık savunucusu ve dostu olduğu Wagner müziğini ilaç gibi ufak dozlarda vermeye çalışır. Ancak halkın öfkesi karşısında vazgeçmek zorunda kalacaktır. Wagner’i dinleyebilmek için, suikast yapmak üzere toplanan gizli örgüt elemanları gibi buluşan meraklıları, “üstadın partisyonlarını, düşman kulaklardan uzakta, okumakta ve çalmaktadırlar. Bir çözüm daha vardır o da Bayreuth’a gitmektir. Wagner’in burada 1876’da, kendi tiyatrosunu, Bavyera Prensi II. Ludwig’in ve kalabalık bir halk topluluğunun huzurunda açmasından sonra, “artık yürüyerek, atla, arabayla, bisikletle, trenle Bayreuth’a akın edilmektedir ve asıl gerçek hacının buraya dizlerinin üzerinde yürüyerek gitmesi icap eder”.29 Isaac’ın Bayreuth’a nasıl gittiğini bilmiyoruz, ama her halükârda 1870’da oradadır; 1882’de yine gider, dostu Gaston Salvayre, çellocu Fischer ile Coppélia’nın bestecisi Léo Delibes ile birlikte bu sefer de Parsifal’i dinlemeye gider. Bu eserleri keşfetmek Isaac için bir şok olacaktır. Samimî bir vatanperverlik hissiyle sonsuz bir hayranlığın çelişkili duygularıyla boğuşan ve hıçkırıklara boğulan dostu Léo Delibes’in yanında, Isaac kendi halini, “beynimden vurulmuşa döndüm” diye anlatacaktır. 1870 Savaşı’nın yaraları daha kapanmamıştır: “Wagner, Fransız müzisyenlerin geldiğini duyunca, gösteriden önce müziğin içine girebilmeleri için onlara Parsifal’ın partisyonuyla bir repetitör yollatmış ve müziğini dinletmiştir, Delibes bundan çok mütehassis olur. İki gözü iki çeşme ağlar, hıçkırıklara boğulur. “Coppélia’nın bestecisi Parsifal’ın büyüklüğü önünde secdeye kapanmıştı. Ama tiyatro çıkışında, (...) hâlâ gösterinin altüst ettiği Delibes, Wagner’in evinin önünden geçerek, hıçkırıklar içinde göklere çıkarmaya devam ettiği üstada yumruklarını göstermeleri için dayatır.”30 Dört kafadarın maceraları Konstantiniye’ye kadar uzanır. Delibes, Boğaz sahillerinde, “zarif Türk hanımlarının rehavetle yayıldıkları kayıklarından”31 alkış tuttukları, Lakmé’den ilk seçmeler konseri verir.

  • 32 P. B. Gheusi, age., c. I, s. 75.
  • 33 T. Baket, N. Slonimsky, Dictionnaire biographique des musiciens “Léo Delibes”
  • 34 Le Théâtre, No: 296, Nisan 1911.

22Beste yapmak Isaac’ı için için kemiren bir tutkudur. Büyük bir kararlık ve azimle kendini verir, canla başla çalışır. Hocası, “sakalını inadına eflâtuna boyayan, hırçın”32 Toulouse’lu müzisyen Gaston Salvayre, Isaac’a arka çıkar ve destekler. Isaac ayrıca, büyük bir ustalıkla romantik müzik bestelemeye devam eden, “melodik zerafetin ve harmonik cazibenin üstadı”33 Léo Delibes’in de dikkatli bir izleyicisidir. Wagner’in kendisinde yarattığı bu altüst oluştan sonra, genç kont afallamış, sersemlemiş bir halde şimdiye kadar yaptığı basit, “müzikhollerde ve salonlarda kolay cazibeleriyle başarılı olan hafif”34 müzikten utanç duyar. Kendini mükemmeliyetten ayıran uçurumun farkına varır ve ilerlemek, başarının anahtarı olan zor tekniklere hakim olmak ister. Birden karşımıza hırslı, ünlü olmak ve kabûl görmek endişesine kapılmış bir adam çıkar. Wagner darbesinden sonra beste yapma şevki artar. Artık tek istediği şey empresyonist ressamların ona verdikleri ilhamı müzik diline çevirmektir. Yayıncısı Mösyö Enoch’a çalışma yöntemini şöyle anlatmaktadır: “Biliyor musunuz azizim, tutkulu bir kontrapuntacı ve, tabiî söylemeye gerek yok, harmonik, özellikle de anharmonik formüllerin aşığı birisi olarak, kanımca bazı notaları, kulağa hoş gelecek şekilde sekteye uğratmak göze de hoş gelebilir ve bestekârın de niyetini açıkça ortaya koyar; bütün mesele bunu yerinde ve gerekçeli olarak ifade edebilmektedir. Mesela, ikinci bölümün başında (kendi eserinin), düşüncemin yükselişi izlenimini kuvvetlendirmek için, si bemol (?) yerine ut bemol kullandım.

  • 35 NCMA, Isaac’ın mektupları, ı Aralık 1902.
  • 36 NCMA, Isaac’ın mektupları, ı Aralık 1902.
  • 37 Le Figaro, 1875, bkz. S. Monneret, L’Impressionnisme et son époque. Dictionnaire international, c. (...)

23Bugün bestemde özellikle ılımlı olmaya ve karmaşık şeylere yatkın mizacıma uymamaya gayret gösterdim, ki, hayranlık verici bir eklektizmle, bana yayınlamak şerefini verdiğiniz eserlerimde müsaade ettiğiniz şeylerdir.”35 Isaac böylece “resim sanatındaki bir eserin müzikteki eşdeğerini”36 vermeye çalışmaktadır. Wagner empresyonistlerin tercih ettiği bestecidir. Zaten genellikle de eserleri birlikte anılmakta ve dışlanmaktadır. “Bunlar Wagner’in bazı hülyalarında müzik olanın renk halidir. Empresyonistlerin bıraktığı izlenim, bir piyanonun tuşları üzerinde dolaşan bir kedi ya da eline boya tüplerini alan bir maymununkiyle aynıdir.”37 Kulak ile göz arasında duyumsal İlişkinin arayışı sadece Isaac’a mahsus değildir: Emmanuel Chabrier, Lalo, Vincent d’Indy ve özellikle Gabriel Fauré de aynı arayışın içerisindedir.

  • 38 Le Gaulois, 25 Şubat 1904.

24Isaac’ın bu kendi kendine verdiği göreve kapıldığını tahmin etmek güç değil. Karaciğer krizlerinin, bronşit ve kiş hastalıklarını tedavisi için sık sık gittiği Karlsbad’da, Grand Hotel Krupp’taki süitine bir piyano yerleştirilmiştir. Buradaki temiz havada, boğazına düşkün olan Isaac bir otobura dönüşür, kendisini gençleştiren ve yaratma gücü veren gayet sıkı bir rejime girer. Isaac’ın deneyimi ve araştırmaları neticesinde ortaya yirmi kadar orkestra, vokal ya da enstrüman için yazılmış eser çıkar ve hepsi de, empresyonist gruba bağli iki yazar, Maurice Bouchor ve Armand Sylvestre’in şiirleri üzerine bestelenmiştir. 10 Mart 1904’de Erard salonunda bir odisyon verme kararı alır. Seçkin davetliler, Le Figaro’dan Charles Joly, Le Gaulois’dan Arthur Meyer gibi gazeteciler, yakınları, Moïse de Camondo, Erlangerler, Gabriel Astruc, Claude Debussy ve Gaston Salvayre özel provaya katılırlar. Orkestrayı, sert dışgörünümün altında narin bir duygusallık saklamasıyla ün salmış, şef Camille Chevrillard yönetmektedir. Lucy Berthet, arasına “çoksesli izlenimlerle” ve Şark’tan bir ezgi, Bosphorescence’ı serpiştirdiği –ki bu da bestecinin doğduğu ülkeye çok ihtiyatlı bir göndermesidir– Musette, Rajeunissement, Au Bord du Ruisseau’yu söyler. Isaac haklı bir başarı kazanır, dinleyicileri müziğinin karmaşıklığı ve seçiciliğinden etkilenirler. Isaac’la çok yakın olduğu için tarafsızlığı şüpheli olan Arthur Meyer, onu “neredeyse profesyonellerle aynı mertebe” ye koyar ve bu davetten “amatörler için gerçek bir olay”38 diye bahseder. Eleştirmenler Isaac’ın sanatının içtenliği ve modemliğinden etkilenmişlerdir. Hepsi, eserlerinden bazılarının gözkamaştırıcı “rengine” dikkat çekmekte ve “müzikte empresyonizm” den dem vurmaktadırlar, bu da Isaac’ı kendinden geçirir. Buna rağmen hâlâ amatör bir müzisyen olarak addedilmektedir, ama yeteneğiyle devrin en büyük orkestra şeflerinden biri Édouard Colonne’un takdirini kazanan bir amatör:

  • 39 NCMA, Isaac’ın mektupları, tarihsiz.

Aziz Mösyö Camondo,
3 kez (altı üç defa çizilmış) odisyonunda bulunmaktan zevk aldığım ve okudukça takdir ettiğim güzel partisyonunuzu okumayı bitirmiş bulunuyorum.
Bu da bende bu sezon konserlerimizde sizden bir şeyler çalma arzusu uyandırdı. Hazır bir şeyiniz var mi? Neredesiniz? Sizi görebilir miyim?
Benim ve eşimin en sıcak sevgilerimizle.
39

25Başarısının yankıları, tebriklerini yollayan Konstantiniye’ye kadar ulaşır. Léonce’un kardeşi mimar Gabriel Tedeschi’nin Isaac’a yolladığı mektuptan, bu ailenin fertlerinin Camondolara karşı besledikleri sadakat hislerinin derecesi görülmektedir:

  • 40 NCMA, Isaac’ın mektupları, 3 Nisan 1904.

Kont Hazretieri,
Yeni seyahatten dönmüş bulunuyorum ve vakit geçirmeden size güzel bestelerinizle kazandığınız ve herkesin mutabık kaldığı büyük başarınız için tebriklerimi sunmak istedim. Ne zamandır, yaptığımız özel sohbetlerde, kardeşimin sizin beste yapmaktaki kabiliyetinizle ilgili sitayişkâr sözlerini duyuyordum ve Paris’e gelip sizin sanat koleksiyonlarınızı görme imkânı bana bahşedildiğinde, sanat alanında bu kadar ince bir zevke sahip olan birisinin, tutkunuz olduğunu bildiğim başka bir sanatta, müzik alanında da kabiliyetini göstereceğine dair sezgimden daha bir emin olmuştum.
Kaydettiğiniz bu güzel başarıdan duyduğum memnuniyetin bir diğer sebebi de, Muhterem Kont hazretieri, ailemiz de size karşı olan vazifemizi lâyıkıyla yerine getirmenin dışında, sizin ve müteveffa Kontların uzun senelerdir bize göstermiş olduğunuz ihtimama olan minnetimizi ifade etmek için bulduğum tek imkân olmasıdır. Bu başarınızın devamının gelmesi temmenileriyle, sadık bendeniz selamlarını sunar.
40

26Gerçekten de Isaac bununla yetinmeyecektir. Başarısının verdiği şevkle, çalışmaya koyulur. Niyeti çok daha kapsamlı bir müzik eseri bestelemektedir ve çevresinde de bu niyetinden bahseder. Nihayet, sakin ve zarif opera sanatçısı, usanmaz çapkın ve boş zamanlarında Le Figaro’ya yazan Victor Capoul, Isaac’a Le Clown (Palyaço, –ç.n.) başlıklı bir opera senaryosu yazar. Aslında, Auguste adlı bir palyaçonun başka birini seven istikrarsız Zéphirine’le olan umutsuz aşkını anlatan senaryonun konusu yeni değildir. Eserin kuluçka dönemi uzun sürer ve yazdığı versiyonlar sürekli düzeltilir hatta bazen iş işten geçtikten sonra bile! Victor Capoul, konserden sonra Isaac’a

  • 41 NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, 9 Ekim 1906.

Ah, nasıl oldu da Zéphirine’i Auguste fondayken çıkarmak gibi basit bir şeyi düşünemedim. Sahne böylece çok daha trajik bir yoğunluk kazanacaktı. Sadece Zéphirine’in rolü öne çıkamakla kalmayacak, Palyaço’nun kısalan ölüm sahnesi, hem kendisi için hem de etrafındakiler için çok daha kolay oynanır hale gelecekti Lütfen bu yeni versiyon sizi sinirlendirmesin...41

27diye dert yanar. Büyük kararsızlıklardan ve bitmez tükenmez tartışmalardan sonra eserin, 1906 Nisan sonunda veya Mayıs başında sahneye konmasına karar verilir. İş bir gösteri salonu bulmaya kalmıştır, bu da zorluklara, endişelere ve hayal kırıklıklarına sebebiyet verecektir:

  • 42 Aynı, 15 Aralık 1905, Tedeschi’ye.

Mösyö
Madam Sarah Bernhardt tarafımıza gönderdiği bir telgrafla, Nisan ayının ikinci yarısının, Mösyö Catulle Mendès’in Sainte Thérèse adlı eserinin provaları ve ilk temsilleriyle geçeceğinden, başlattığımız görüşmelere devam etmenin mümkün olamayacağını bildirmektedir. Madam Sarah Bernhardt ve bendeniz, bu kadar güzel bir sanat faaliyetinin Théâtre Sarah’da sahnelenememesinden büyük üzüntü duymaktayız, tabiî eğer sizin tarihlerinizde bir değişikliğe gitmeniz mümkün olamayacaksa.
42

28Bir de oyuncuları bulmak gerekmektedir, mümkünse en iyilerini! Isaac asabî ve yorgundur, yaratıcılığın ve Le Clown’un sahnelenmesinin karın ağrılarnı çekmektedir. Çevresindekiler de, tabiî Tedeschi, editörü ve eseri sipariş eden Gabriel Astruc ve kuzeni Moïse de bundan etkilenmektedir. Herkes önerilerde bulunur, tartışır, dinler, ikna etmeye çalışır, fikrini beyan eder:

29Monte-Carlo’da dinlediği genç opera şarkıcısı Matmazel Farrar’ın cazibesine kapıları Moïse şöyle demektedir:

  • 43 Aynı, 11 Şubat 1906.

Matmazel Farrar ses, oyun zarafet açısından tam ideal ve Kont Isaac’ın bu kararından ancak memnuniyet duyabilirim, her açıdan daha iyisini bulmak güç: oyuncu, tragedyacı, genç bir sesi var, taze ve lâtif bir gençkadın. (...) (kendisiyle tanışma zevkini tatmadan) Matmazel Farrar’a bir çiçek yollamanın yerinde olacağını düşündüm, yanına da üzerinde ben Le Clown’un bestecisinin kuzeniyim ibaresi taşıyan bir kart iliştirdim.43

30Mürşidi Gaston Salvayre ile temas halindeki Isaac, bazen kendisine danışır ve kararlarını açıklar:

  • 44 Isaac, 1905’te yaşlı ve zor durumdaki sanatçılara yardım gayesiyle Opera Sanatçıları ve Dostları De (...)
  • 45 NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, 2 Kasım 1905.

Yollamış olduğunuz o güzel mektup için teşekkür ederim, muhterem üstadım, size bu satırları hâlâ yatağımdan yazıyorum (...) Le Clown’la ilgili plânlarımız sürekli değişiyor ve sonunda en iyi şeklinin şu olacağına karar verdim. Artistes et Amis de l’Opéra’nın44 (Opera Sanatçıları ve Dostları, –ç.n.) başkanı sıfatımla, eserimin prömiyerinin gelirini onlara bırakacağım, böylece orkestra, vs. gibi kolaylıklarından faydalanabileceğim. Temsillerimi ticarîleştirmek istemiyorum, ilk gece Opera sanatçıları için olacak, ikincisi Coquelin’in talebi üzerine La Gaîté tiyatrosunda, Coquelin’in eseri için oynanacak, üçüncü ve sonuncu temsil de artık oynayamayan oyuncular için oluşturulan bir dayanışma kuruluşu için verilecek. Bu, konserimin plânı gibi gayet sarih bir plân, zira, sübvansiyonlu iki tiyatro salonu dışında, masrafları ödemeden temsil verme imkânımız yok, iyisi mi açık olalım. (...) Ümit ederim yeniden sağlığıma kavuşmuş olurum, o kadar agn çektim ki ölüyorum sandım. Peki siz nasılsınız? Sizi en yakın zamanda görmek ümidiyle, sadık bendeniz.45

***

  • 46 Musica, Mayıs 1906, G. Pioch imzalı makale.

31Mösyö Victor Capoul’un yeni müzikali, bestesi Mösyö I. de Camondo’ya ait olan Le Clown’un ilk temsili, 24 Nisan (1906)’da Le Nouveau Théâtre’da verilmiştir. Bu yeni lirik eser heyecanla beklenmekteydi; sahnelenmesi eser hakkındaki beklentilerin ne kadar yerinde olduğunu tescil etmiştir.46

  • 47 La Revue Illustrée, Mayıs 1908.
  • 48 Musica, Ocak 1908, Isaac de Camondo imzalı makale.

32Le Clown tıklım tıklım bir salonda sahnelenir! Tabiî eser başarılı olmak için ne lâzımsa her şeye sahiptir: eseri sahneye koyan, Opéra-Comique’in müdürü, yeteneği hakkında kimsenin kuşku duymadığı Albert Carré’dir. Dekorlar, devrin en büyük sahne dekoratörü Lucien Jusseaume’a aittir. Mösyö Catherine’in yönettiği Opera orkestrası “olağanüstü girift”47 bu eserin tuzaklarından yüzünün akıyla çıkar. Géraldine Farrar’ın “kadife tınılı, billur berraklığındaki”48 sesi herkesi hayran bırakır. Tebriklerini sunan seyirciler arasında Isaac’ın birçok dostu bulunmaktadır. Bazıları, mesela Ernesta Stern gibi methiyeler düzerler:

  • 49 NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, tarihsiz.

Muhterem Kont,
Müziğiniz kalbime yerleşti, kanıma girdi.O canlı, insancıl, gençlik saçan eserinizi üç kez alkışlama imkânı buldum; üç seferinde de oyuncularınızla sarsıldım, ağladım, güldüm, ısdırap çektim, onların heyecanlarını, tedirginliklerini yaşadım.
49

33Kontes Greffulhe gibi kimileri de daha bir ölçülüdür. Kontes temsili, Altesleri Gran Düşes Wladimir’in eşliğinde seyretmiştir:

  • 50 Aynı, 1 Mayıs 1906.

Eseriniz Le Clown’un bende uyandırdığı hazdan dolayı size teşekkürlerimi sunarım. Eserinizde, bazen cüretkâr ama hakikî olduklarından şüphe etmediğim, samimiyet, hayat, canlılık, haraketlilik buldum. İkinci kısımda bazı kesintilere gitmekte fayda olduğu kanısındayım. Bu intibaanım gerekçelerini, sizi bir daha görme zevkine nail olduğumda anlatacağım. (...) Gran Düşes Wladimir daha dün gece yine Le Clown’dan bahsetti ve dinlemekten zevk aldığı eseriniz için sizi tebrik etmeyi arzu ediyor.50

  • 51 Aynı, 11 Ekim 1909.

34Mürşidi Gaston Salvayre’e gelince, “aslında son derece ilginç olan orkestrasyonu basitleştirmeyi”51 önerecektir.

35Genç yeğenleri Nissim ve Béatrice de hocaları Matmazel Willemsens ile birlikte amcalarını alkışlamaya gelmişlerdir:

  • 52 Aynı, 25 Nisan 1906.

Muhterem beyefendi,
Dün Le Clown gösterisi vesilesiyle sayenizde geçirmiş olduğum harikulâde gece için çok teşekkür ederim. (...)
Nini ve Béatrice pek memnun kaldılar ve bugün de heyecanla bana güzel eserinizden bahsediyorlardı;
müzik pek hoşlarına gitmiş, Béatrice bugün partisyonunu edinmek istediğini söyledi.
Oğlundan haklı olarak gurur duyan zavallı anneciğinizin şayet yaşasaydı bu başarıya şahit olmaktan ne kadar bahtiyar olacağını düşündüğümü söylememe herhalde gerek yok. (...)
En samimi selamlarımla.
52

36Ve nihayet tabiî bütün müzik basını da hazır ve nazırdır:

  • 53 Aynı, 27 Nisan 1906.

Sevgili Isaac, diye yazmaktadır kuzini Gerina Halfon, gazetecim bugün sayende bana hayatının satışını yaptı. Daha şimdiden, Le Figaro’yu, Le Gaulois’yı, Le Matin’i, Le Siècle’i, Le Petit Journal’i, L’Écho de Paris’yi, Le Journal ve daha burada zikretmediğim bir sürü gazeteyi okudum, hepsi de güzel başarını yazıyorlar.53

  • 54 Le Mercure musical, No: 10, 15 Mayıs 1906.
  • 55 Haziran 1906.
  • 56 Le Mercure musical, No: 10, 15 Mayıs 1906.
  • 57 Le Théâtre, Haziran 1906.

37Peki gazetelerde neler yazılmaktadır? Hepsi parlak ve sosyetik bir dinleyici kitlesi nezdindeki başarısından dem vurmaktadır. Hepsi yorumcuları alkışlamaktadır. Bazıları librettoyu yerin dibine sokmakta, birçoğu bestecinin orijinal ve cömert kişiliğinin cazibesine kapılırken, müzik yeteneği konusunda şüpheci davranmaktadır. Ama her halükârda tarz nazik ve ölçülüdür. Bu “mürekkep”, “ince”, “tasannulu” müziğin ilham kaynakları konusunda da fikirler muhteliftir: kimisi “Wagnervari bir doluluk”54 diye nitelerken Musica ve Le Théâtre55 “modern İtalyanvarilik” den bahsetmektedir. Yine Le Théâtre’da müziğin estetiğinin Richard Strauss’u andırdığı okunmaktadır. Massenet ve Charpentier’ye gönderme yapan Le Mercure musical “Mösyö de Camondo her zaman birilerine benzemeye çalışmaktadır”56 diye yazmaktadır... Ama müziğinin renkliliği de farkedilmiştir, dolayısıyla Isaac’ın amacına ulaştığı söylenebilir: “Mösyö de Camondo hissettiklerini gerçekten son derece güçlü bir canlılıkta seslerle ifade eden bir empresyonisttir. Titreşen renklerle sarmalamadığı melodisi yok. Çokrenklilik tutkusunun kendinden menkul olduğu hemen farkediliyor; hayâl dünyası ışıl ışıl.”57

38Bestekâr çırağı, başarısı karşısında istediğini yapamama hissinin frenlediği bir gumr duymaktadır. Sağduyusunu yitirmemiştir. Bu başarısını müziğinin gerçek kalitesinin takdir edilmesinden ziyade, kişiliğinin insanlarda doğurduğu meraka, hatta dalkavukluğa borçlu olduğunu düşünmektedir. Biraz hayal kırıklığı içinde Le Gaulois’nın muhabirine şu satırları yazmaktadır:

  • 58 NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, 10 Mayıs 1906. Bütün endişelerine rağmen, Le Clown, 1908 ve 19 (...)

Azizim Mösyö Fourcault,
Yollamış olduğunuz ufak not beni sevince gark etti. Partisyonumu yeniden dinlediğinizi görmekten büyük bir mutluluk duydum, hatta gururum okşandı, bunu öyle bir nezaket, öyle bir zarafetle yaptınız ki....
Bana gelecekten bahsederken çok cesaret veriyorsunuz, ancak bu herhalde çok uzak bir gelecek olacak, zira bu son zamanlarda yerine getirdiğim emprezaryo, yönetmen ve bestekâr görevi sinirlerimi laçka etti, beni yordu.
İki perdemin çok oynanacağından bahsediyorsunuz...belki bir
Camondo değil de sıradan birisi olsaydım haklı olabilirdiniz... ama kim bilir.58

“Doğuştan Komanditer” Biri

39Le Clown ve Isaac’ın diğer besteleri yüzyıla damgasını vurmasa da, Paris’in müzik hayatına yaptıkları önemli katkı inkâr edilemez. Isaac’ın müdahil olduğu kurumsal girişimler, Fransiz başkentinin opera fizyonomisini ve altyapısını kökten değişterecektir.

  • 59 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 139.
  • 60 30 Ocak 1901 tarihli noter akti. Isaac, 1908’de Gailhard şirketinin yerine geçecek olan Messager ve (...)
  • 61 J. Gourret, Histoire de l’Opéra de Paris, s. 77.

40Doğuştan komanditer59 biri! Çağdaşları onu böyle görmektedirler, çünkü Isaac Opera ve Opéra-Comique’i idare eden kuruluşlarla çok sıkı maddî ilişkiler içindedir. O sırada Müzik Müzesi’nin başında enerjik biri olan Pedro Gailhard vardır. 1901’de, Isaac, Théâtre National de l’Opéra’yı işletme ayrıcalığına sahip olan Gailhard Komandit Şirketi’nin yirmi hissesinin dördünü alır.60 Isaac ile Pedro arasında su sızmamaktadır. İkisi de Wagner hayranıdır ve Isaac, mesleğin her türlü inceliklerine vakıf olan bu tenorun hayat dolu canlılığına hayranlık duymaktadır: Gailhard provalara nezaret ederken, bazen yönetmenlik yapmakta ve hatta, suflör deliğinden, gelmeyen bir sanatçının repliklerini bile vermektedir. İnisiyatif sahibi birisidir. Afişlere ilk defa orkestra şefinin ismini yazdıran Gailhard, aynı zamanda opera tarihindeki ilk matineleri de başlatmıştır.61

  • 62 A. Carré, Souvenirs de théâtre, 1950.

41Favart salonunda faaliyet gösteren Opéra-Comique’in çok önemli bir rolü olacaktır. Bu kuruluş da komandit şirket şeklinde işlemektedir. Isaac altmışdört hisseden sekizine sahiptir. Paris’in renkli siması tiyatronun önemli ismi, Opéra-Comique’in müdürü Albert Carré, “müdürlüğümün idarî kısmı, mutlu insanların hayatı gibi sorunsuz” diyecektir. “Arkamda, ilk abone çekirdeğimi oluşturan ve kendiliklerinden 1.200.000 franklık yatırım yapan bir komandit vardı.”62 Bu enerjik şahsın meziyetleri sayesinde müzik aleminin önemli bir merkezi haline gelen Opéra-Comique’te halka yeni kreasyonlar, eski, yeni, Fransız, yabancı eserler sunulmaktadır. Albert Carré’yla Isaac’ın dostluğu sayesinde, Le Clown 1908 ve 1909’da bu itibarlı kuruluşta yeniden sahneye konulacaktır.

42Isaac’ın opera sanatına gösterdiği maddî ilginin sonuçları her şeyden önce siyaset alanında olacaktır. Ciddî bir şekilde yerine getirdiği bu komanditer görevi kendisini sanatsal seçimlerde de söz sahibi yapmıştır. Isaac bundan faydalanarak çağdaş müziğe ve yenilikçi kreasyonlara ağırlık vermiştir. 1909’da, Le Temps gazetesine Opera’nın idaresinde karşılaşılan sorunlarla ilgili verdiği bir demeçte, resmen tavır alacaktır:

  • 63 Le Temps, 8 şubat 1909, Cumartesi.

Hep, Paris’in hiçbir tiyatro salonunda, Opéra ya da Opéra-Comique’teki kadar kel kafalıya rastlanmadığını söylemişimdir. Saçlarını hâlâ muhafaza eden tiyatro meraklıları, yani yeni nesiller, sübvansiyonlu bu iki tiyatro kurumumuzdan uzaklaşmaktadırlar. Ben burada bütün tiyatro müdürlerinin istifade etmesi gereken bir ders görmekteyim. Bu arada unutmayalım ki hiçbir sanat müzik kadar çabuk inkişaf etmez. (...) Eğer halkın müzik zevkini bir diyagram halinde göstermek mümkün olsaydı (...) çağdaş eserleri yükselen bir hattın temsil ettiğini görürdük. Yani Opera gençleşmeli, kendini yenilemelidir. Komanditerlerin menfaati. meselesine gelince, ben şahsen onlar için iyi bir avukat olamayacağımı itiraf etmek zorundayım. Ancak, kanımca, sanatsal bir kuruluşun komanditerlerinin niyetleri ve beklentileri, ticarî bir şirketin hissedarlarıyla aynı olamaz. Her zaman söylediğim bir şeyi tekrar edeceğim yine: ben sübvansiyone ettiğim sanatsal girişimlerden sadece “sanatsal temettüler” bekliyorum. Ve bu temettülerden vazgeçmem de sözkonusu olamaz.63

  • 64 NCMA, Isaac mektupları, 5 ve 7 Ekim 1909.

43Devir yenilik devridir. Konser salonları kendilerine çeki düzen verirler, konser cemiyetleri her geçen gün artar ve senfonik müziğin gelişmesine katkıda bulunur. Isaac, herkesin memnuniyetle yenilikçi fikirlerine başvurduğu bir otorite olmuştur. Bu, örneğin Le Temps gazetesinin bir yazarının, tiyatroların büyük bir çoğunluğunda uygulandığı şekliyle müzik aletlerinin yerleri ile ilgili “nihaî” fikrini kendisinden “ısrarla” öğrenmek üzere yolladığı mektupta görülebilmektedir. Isaac hemen cevap verir, uygulama yanlıştır, değiştirilmelidir, müzik aletlerinin yerleri “akla uygun” değildir, hatta “seslere uygun” değildir, mesele bir “müzik hijyeni”64 meselesidir.

44Herkesçe itibar gören Isaac, müzikle yakından uzaktan ilgili her harekete katılır: Beethoven Komitesi, La Schola’nın dostları, Bach Cemiyeti... Bu arada Ut minör musikişinaslarının akşam yemeklerini de kaçırmaz. Başında gastronomi düşkünü iki Wagnerci, F. Custot ve P.A. Chéramy’nin bulunduğu bu cemiyetin amacı amatörlerle profesyonellerin temasını sağlamaktır. Cemiyetin ana düsturu kadın düşmanlığıdır: hanımlar cemiyete üye olamazlar! Bu beyler her şeye rağmen ilk sene hanımlar şerefine bir özel gece vermeye tenezzül ederler, sonraki senelerde de kurallarını yumuşatırlar. Belki de, Kontes Greffulhe’nin başrahibesi olduğu Büyük Fransa Konserleri Cemiyeti’nin hamileri Düşes Decazes, Prenses Edmond de Polignac’ı ve cemiyetin diğer ağırtop hanımlarını görmezden gelemeyeceklerini anlamışlardır.

  • 65 G. de Diesbach, Proust s. 151.
  • 66 Bkz. A. de Cossé-Brissac, La Comtesse Greffulhe, age., s. 206, Mayıs 1907.

45Ah o Kontes Greffulhe! Fransız dili bu kadını tasvirde yetersiz kalmaktadır... Marcel Proust bile kelimelerini bulmakta güçlük çekmektedir. “Yargılaması güç bir kadın, zira büyük bir ihtimalle yargılamak mukayese etmek olur ve bu kadında, başka hiçbir kadında, başka hiçbir yerde rastlanabilecek hiçbir unsur mevcut değil” diye yazar kontesi gördükten sonra. “Ama güzelliğinin bütün sırrı, gözlerinin ışığında, esrarında. Hayatımda onun kadar güzel başka bir kadın görmedim.”65 Elisabeth Greffulhe, gençkızlık adıyla Caraman-Chimay, aristokrasinin en zeki, en asıl ve de en sanatçı ruhlu üyeleri arasında yer almaktadır. Efsanevî cazibesine rağmen kocasının kendisini açıkça aldatmasına engel olamamaktadır... kuzeni Robert de Montesquiou, kontesin benzersiz cazibesinin çektiği ve bağladığı devrin edebiyat elitini, Greffulhe konağıa toplamaktadır: Edmond de Goncourt, José Maria Heredaia, Henri de Régnier, Edmond Rostand bunların arasındadır. Elisabeth Greffulhe’nin saltanatı devrinin çok değişik insanlarını hakimiyeti altına almıştır: Pasteur, Pierre ve Marie Curie, İmparator II.Wilhelm, VII. Edward, Félix Faure, Léon Blum, Lizst bu kadının cazibesine yenik düşecektir.66

46Kontesin müziğe olan tutkusu, büyük bir zerafetle, yüksek cemiyetten kadınların iktifa etmekle zorunlu oldukları münhasıran kibarlık ve hayırseverlik icabı müzik ilgisinin ötesine geçmesine önayak olur. Genç müzisyenlerin kendilerini tanıtmakta karşılaştıkları güçlüklerin bilincinde olan ve dostu Gabriel Fauré’nin desteğini arkasına alan kontes, bu amaçla, 1890’da Büyük Fransa Konserleri Cemiyeti’ni kurar. Paris’in bütün ekâbiri derhal cemiyete üye olur. Isaac’ı baştan çıkarıp kontese yanaşması için bu yeter de artar bile. Üstelik kontes Le Clown’a da büyük bir ilgi göstermiştir. Bu arada tanışırlar. Kontes Isaac’ı ziyaret eder, Astorg sokağındaki Greffulhe konağıa davet edilen Isaac, kontesin velinimetler listesine girmiştir. Kontes uzun ve ince yazısıyla Isaac’a şu satırları yazar:

  • 67 NCMA, Isaac mektupları, 27 Mayıs 1906.

Mösyö,
Sèze sokağı 8 numaradaki Georges-Petit Galerisi’nde tertip etmiş olduğumuz Gustave Moreau sergisi vesilesiyle, Fransız sanatçı ve edebiyatçılarının, faaliyetlerimiz için bağışta bulunduklarını söylememe müsaade ediniz (...) Sizden ricam bu eserlerden satin alarak faaliyetlerimize katkıda bulunmayı arzu edip etmeyeceğinizi bana bildirmeniz. Tablolar, resimler, Rodir’in heykelleri, Monet, Gardet, Lévy-Dhurmer vs. ve Paris’in en tanınmış şahsiyetlerine ait bu eserlere şahsen özel bir itina göstermekteyim. Bu eserler arasından istediğinizi, istediğiniz fıyattan seçebilirsiniz. Bu eserler arasında, varını yoğunu kaybetmiş zavallı hanımların el işleri bile bulunmaktadır.
67

47Kotesin ikna gücüne rağmen, Isaac’ın parasız pulsuz bir markizin eserinden ziyade Monet’nin yeteneğinin cazibesine kapılacağı aşikârdır. Ancak, Elisabeth Greffulhe için Isaac her şeyden önce tertiplediği konserlerinde kendisine kıymetli yardımları olabilecek bir danışmandır. Bu ilişkinin semereleri özellikle, dinamik kontesin isteği üzerine, 1908’de Versailles tiyatrosundaki lirik gösterinin sahneye koyulması esnasında toplanacaktır.

  • 68 Aynı, 24 Mayıs 1908.

Mösyö,
Versailles tiyatrosu meselesinde karar verecek olan şahıslarla tesadüfen geçen pazar günü evimde karşılaşmamız vesilesiyle, konuyu daha etraflı bir şekilde Senato divanına sunmam konusunda bana son derece kıymetli nasihatlarda bulunabileceğinizin farkına vardım. Size pazar günü bahsetmek istemediğim bazı ayrmtıları da aktaracağım. Sanırım bu proje geleceği olan bir projedir ve dolayısıyla, ikimizin de meftunu olduğumuz sanat davasına hizmet edecektir. Eğer müsaitseniz bu konuyu önümüzdeki cuma ayın 28’i akşamı görüşebilir miyiz? (...) Ayrıca, bizim argümanlarımızı, oylama öncesi Senato’da müdafaa edebilecek zeki birisine de ihtiyacımız var. Muhaliflere karşı mücadele edecek vakti kazanmak için Başkan’dan oylamayı ayın 8’i perşembe gününe almasını rica ettim.
O zamana kadar dostlarımı harekete geçirip takviye almayı düşünüyorum. Sizi proje hakkında haberdar edeceğim ve müracaatımı yazdığım şekliyle göstereceğim. En samimî hislerimin kabûlünü istirham ederim.
Caraman-Chimay Greffulhe
68

48Büyük bir ihtimalle o gece rahatsız olan Isaac’ın bulunamamasına rağmen gösteri tam bir başarıyla sonuçlanır. Kontes bilinen zarafetiyle Isaac’a minnetlerini sunar:

  • 69 Aynı, 26 Ekim 1908.

Paris’ten ayrılmadan Versailles’a gitme ihtiyatsızlığında bulundum ve orada, büyük bahçede güzel bir müzik dinlemeyi, Büyük Asır’ın sakinlerinin hülyalarını yaşamayı hayâl ettim. XV. Louis’den beri aydınlatılmayan sütunları aydınlattırmayı ve beyzî bir şekil oluşturmak üzere yerleşen dinleyicilerin, danslar eski Yunan ritüellerindeki gibi ortadaki heykelleri sardığında, gösteriye katılmalarını istedim. Ve o güzel yaz mehtabında her şey istediğim gibi oldu, gösteriye katılanlar uzun süre unutamayacakları bir intibaa edindiler. Maalesef siz yoktunuz, bulunabilseydiniz muhakkak ki bu kraliyet ortamının tuhaf şekilde geçmişi yad eden şiirini ve hatıralar dışında her şeyin silindiği o melankoliyi içten hissedenlerden biri de siz olurdunuz.69

Gabriel Astruc

  • 70 Aynı, 1 Eylül 1907.

Bilhassa kral naibine bir konser tertip etmek için Münih’e gelen Kontes Greffulhe’nin yolladığı önemli bir mesaj sebebiyle önümüzdeki 2-3 gün daha burada kalmak zorundayım. Çok önemli. Bütün iş sezonum buna bağli. Lütfen hiç kimseye bir şey söylemeyin, gelecek kiş sezonunun sırrı bu.70

  • 71 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 20.

49Gabriel Astruc heyecanını kadim dostu ve mürşidi Isaac’la paylaşmaktadır. İki adam birbirlerini yıllardır tanımaktadır. Gabriel çocukluk yıllarını babasını beklerken oynadığı Monceau sokak 61 numaranın avlusunda geçirmiştir. Portekiz havrasının hahamı ve Crémieux ile birlikte Alliance Israélite’in kurucusu olan babası Aristide Astruc “genç konta dinî vecibelerini öĝretmekle”71 görevlidir. Birkaç sene sonra, yolu Isaac’ın kuzeni Moïse de Camondo’yla, ikisinin de devam ettiği Fontanes lisesinin koridorlarında kesişir. Dostluklarının kökenini bu hatıralar oluşturmakla birlikte, Isaac ile Gabriel’i asıl birbirlerine bağlayan sebep müziğe olan kayıtsız tutkulandır.

  • 72 Le Théâtre des Champs-Élysées. 1973, Orsay Müzesi dosyaları, s. 105.
  • 73 A. de Cossé-Brissac, La Comtesse Greffulhe, age., s. 206, Mayıs 1907.
  • 74 G.Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 221.

50Gabriel Astruc karizmatik bir adamdır. Coşkun, enerji dolu bir kişiliğe sahiptir. Zeki ve ihtiraslıdır. Gazetecilik ardından da editörlük yıllarında kazandığı müzik bilgisi sayesinde hem müzisyenlerin hem de entelektüel ve sosyete ortamın sempatisini toplamıştır. Kontes Greffulhe’e göre Astruc, verdiği sanat gecelerinin “vazgeçilmez düzenleyicisi72”dir. Kontes 1905’te Parislileri Chaliapine’le tanıştırıldığında yanında o vardır. Ve şimdi de, Astrog sokağındaki konağının salonlarında, Gabriel Astruc’ün sahneye koyduğu ve milletin izdiham yarattığı Salomé’nin ilk okuması için musikişinas dostlarını ağırlamaktadır. Aslında konu ve temsil ortalığı bayağı karıştırmıştır. Düşünün bir kere: cehennemlik Oscar Wilde’ın yeniden can verdiği ve Richard Strauss’un tahammülün fevkindeki müziğiyle, İncil’in pek de hayırlı olduğu söylenemeyecek bir siması, Salomé’nin meşum hikâyesi; üstelik de tamamı Almanca ve Alman sanatçılarınca oynanmakta! Faubourg’un iyi aile hanımlarının bu küstahlık karşısında nutku tutulur. Ama, Büyük Fransa Konserleri’nin başkanı oralı bile değildir ve ilk temsili cumhurbaşkanı Fallières’in yanında seyreder.73 Gabriel Astruc kontesin bu cesaretine hayrandır. İlişkilerini geliştirmek ve projelerine arka çıkmak konusunda ona güvenebileceğini bilmektedir. Astruc, bir yandan yabancı üstad ve yorumcuları Fransa’ya çekmek, diğer yandan da Fransız sanatçılarına Avrupa ve Amerika sahnelerini açmak için bir de Uluslararası Sanat Hamiliği Komitesi kurar. Komitenin bu fanî dünyanın büyüklerinin desteğine ihtiyacı vardır. Nitekim, kontes, kendisini o sıralar Bavyera prensesi olan, geleceğin Belçika kraliçesi Elisabeth’e takdim eder, Astruc prensesin tam desteğini alır.74 Yine güzel kontesin himayesinde, Fransız komitesine, Astrog sokağının müdavimleri, bestekâr Saint-Saëns, Amssenet, D’Indy, Windor ve Fauré gibi meşhur isimleri toplar. Rus balelerinin Paris’teki zaferini de kontesin himayesinde yine Astruc tertip edecektir.

  • 75 G.Astruc, age., s. 211.

51Gabriel Astruc’ün çevresinde Isaac de Camondo’nun önemli bir yeri vardır. Isaac, her şeye ve herkese rağmen, bir babanın oğluyla olduğu gibi ısrarsız fakat etkin bir şekilde, Astruc’e arka çıkar, ona tavsiyelerde bulunur. Birliktelikleri yüzyılla birlikte başlayacaktır. O zamanlar Gabriel Astruc, kayınpederi, müzik editörü Enoch’un yanında çalışmaktadır. “Yayın evinin faaliyet alanını tiyatroya, konserlere, basına teşmil etmek”75 isteyen Astruc’ün bu işiyle yetinemeyeceği hissedilmektedir. İşe ilk Fransız dergisi güvenilir Fémina’nın denetimi altında Musica gazetesini çıkararak başlar. Gazetenin her sayısıyla birlikte ek olarak bir partisyon albümü verilmektedir. Gabriel buraya, devrinin avangard sanatçıları César Franck, Debussy ya da Ravel’in eserlerini sokmaya gayret gösterir. Bundan sonra konser tertiplemeye atılacak bir adım kalmıştır ki o adımı da çok çabuk atar, zevkine uygun büyük bir iş kurmaksa artık sadece maddî imkânları sağlamaya kalmıştır. Isaac da bu imkânları ona sunacaktır:

  • 76 C.Astruc, age., s. 214.

Kont Isaac de Camondo’ya gidip kendisine plânlarımdan bahsettim. Ellibin frank civarında bir sermayem vardı. Camondo bana bunun iki misli tutarında bir çek verdi ve Enoch limanının bu mütevazı savaş ganimetiyle terkederek yelkenler fora denize açıldım (...) tarih Nisan 1904’tü ve La Société Musicale (Müzik Cemiyeti, -ç.n.) böylece kurulmuş oldu.76

  • 77 Mayıs 1904 tarihli noter akdi. Armand Aron, Paris’te noter, 28, Opéra caddesi. “G. Astruc ve Şüreka (...)

52Gabriel Astruc’ün Isaac’la kurduğu bu komandit şirket, kurucusunun beklentilerini yansıtan geniş bir faaliyet alanına sahiptir: şirketin amacı “bir edisyon fonu teşkil etmek ve kullanmak, hem Fransa’da hem de yurtdışında her türlü müzikle ilgili ticarî faaliyette bulunmak ve müzikle alâkalı her türlü operasyonlar yapmak” tır.77

  • 78 NCMA, Isaac mektupları, Mayıs 1904.

Muhterem Kont hazretleri,
Boulevards des Italiens 33 numarada Hanover paviyonuna yerleştiğimi ilk bilenin siz olmanızı istedim. Yarın sabah, bana bahşettiğiniz bu eve, kalbim ümit dolu bir şekilde ilk adımımı atacağım. Şahsınızda bulduğum baba desteği için size yeniden teşekkürlerimi sunarım. Bendeniz,
Gabriel Astruc
78

53Astruc hemen işe koyulur ve projeleri hakkında komanditerine gerekli bütün bilgileri verir:

  • 79 Aynı, 12 Eylül 1904.

Mösyö lö Kont,
La Société Musicale’in Concerts Lamoureux ile bir mukavele yaptığını ve bu mukavele uyarınca, Mösyö Chevrillard’ın orkestrasıyla Almanya, Belçika ve taşrada 3 Ekim’den itibaren bir dizi konser vereceğini bildirmekten şeref duymaktayım. Bilaistisna bütün konserlerin programında, eseriniz, yaylı sazlar için ninni
Et l’enfant s’endort (Ve çocuk uyuya kalır –ç.n.) yer alacaktır (...) Sizin de 10.000 frankla katılma inceliğini gösterdiğiniz bir de küçük teminat kasası oluşturduk. Tabiî eğer Société Musicale Chevrillard’ın turnesinden zarar etmezse bu meblağ size iade edilecektir. Aksi takdirde, zarardaki payınız orantılı olacak ve tabiî hiçbir şekilde teminat payınzı aşmayacaktır. (...)79

54Şenşakrak yola koyulan Astruc’ün keyfı çabuk kaçacaktır. Sanatsal açıdan tam bir başarı olan turne, maddi açıdan bir yıkım olmuştur: “Bu bir felaket”, diye Tedeschi’ye itirafta bulunur,

bu Allahın belası iş, sadece kontun teminat sermayesi olarak verdiği onbin frankı değil, bir de şirket sermayesinin otuzbin frankını da yuttu. Şaşırtıcı, anlaşılmaz bir durum. Oysa her şey mutlak bir titizlik ve şuurla hesaplanmıştı. Şahsen kendimi sorumlu hissettiğim bir hatam yok. Kör talih ve kör talihe karşı da yapacak bir şey yok. En korkuncu bu için içinden nasıl çıkacağımı bilmemem. Siz sözü dinlenir bir adamsınız, bana bir tavsiyede bulunun. Katiyen kont nezdinde onu rahatsız edecek herhangi bir teşebbüste bulunmak istemiyorum. Bana karşı iki senedir bir baba gibi davranıyor, ona rahatsızık vermekten imtina etmem için bu bile yeter(...)

  • 80 Cazeteci, Le Figaro’da müzik eleştirmeni.
  • 81 NCMA, Isaac mektupları, 11 Ekim 1904.

55Allahtan hamişte iyi bir haber de vardır: “Joly80 konta, bu akşamki konserdeki ninniden bahsetmek üzere yazacak. Şimdiye kadar her yerde başarımız –sanatsal açıdan– tam oldu.”81

  • 82 Aynı, 6 Eylül 1907.

56Her şeye rağmen bir hamle yapılmıştır. Bu şirket birçok başarıya imza atacaktır. Takip eden senelerde, Astruc’ün yönetiminde, değişik gösteri mekânlarında binden fazla konser verilecektir. Gabriel Astruc her ilkbahar La Grande Saison de Paris (Paris’in Büyük Sezonu, –ç.n.) organizasyonunu yapar. Arthur Rubinstein ilk burada sahneye çıkar; Caruso, Toscanini, New York Metropolitan Opera Orkestra ve Korosu, Diaghilev burada halkla buluşur... Ama bazen rizikolu tarafları da vardır bu için, zira Gabriel Astruc iyimser, inisiyatif sahibi, önsezisi kuwetli biri olmakla birlikte, idareci olarak pek parlak değildir. İktisat gerçekten hakim olmadığı bir alandır ve nitekim para işlerini hor görmektedir. Maddî kayıplara rağmen, iyimserliği ve cesaretiyle, uzun zamandır kafasını meşgul eden yeni bir projeye soyunur: “Ah, Paris’ten bir Bayreuth nasıl çıkar!...”82

  • 83 Aynı, 14 Haziran 1906.

Sevgili Kont hazretleri,
La Société Musicale için yaptıklarınıza yeniden bütün samimiyetimle teşekkür etmeden Karlsbad’a gitmenize gönlüm el vermedi. İşte ikinci malî senenin de sonuna geldik. Size parlak bir bilanço sunmak isterdim –şirketimin gelişeceğine olan inancım kadar parlak bir bilanço sunmak isterdim, ama biliyorsunuz iyi işler yaptığım gibi, rizikolu ve hatta sonu felâketle biten işlerle de karşılaştım. Ancak bunlar sadece maddî yaralar açtılar. Açılan bu yaraları kendi imkânlarımla iyileştireceğim ve bunu başaracağımdan da eminim.
Size aklımı çok kurcaladığını bildiğiniz büyük projemden bahsetmek istiyorum. Baron Henri de Rothschild’den aldığım destekten size bahsetmiştim; artık hedefime yani Champs-Élysées’deki arazinin imtiyaz hakkının alınmasına yaklaştığımı hissediyorum. Ancak sizin yardımınız olmadan hiçbir şey yapmam mümkün değil. Maddî yardımdan bahsetmiyorum: tabiî maddi desteğiniz de benim için çok kıymetlidir, ama asıl şiddetle ihtiyacını duyduğum sizin manevî desteğinizdir. Ailelerimizi her zaman birleştiren ilişkilerin hatırasına, sizin de bildiğiniz gibi bütün enerjimi, bütün gücümü seferber ettiğim Le Clown’un hatırasına, sizden ricam Baron de Rothschild’e benim hakkımdaki düşüncelerinizi, benim çalışkanlığıma ve işbilirliğime olan inacınızı iletmeniz.
Bunun için size ilelebet minettar kalacağım. O zaman bir konser salonu sahibi olabileceğim ve bunun da Fransa’daki müzik hayatı ve hatta bestekârların geleceği üzerinde büyük bir etkisi olacaktır.
Siz de en azından benim kadar bu eserin yerinde ve faydalı olacağını biliyorsunuz ve beni en iyi şekilde savunacağınıdan da en ufak bir şüphem yok.
Muhterem Kont hazretleri, müsaadenizle geçmişte yaptıklarınız ve gelecekte yapacaklarınız için size yeniden teşekkürlerimi sunmak ve sadakatim konusunda sizi temin etmek isterim, Gabriel Astruc
83

  • 84 Le Théâtre des Champs-Élysées. 1913, Orsay Müzesi dosyaları, s. 104.
  • 85 age., s. 24.

57“Konserler, lirik sanat, koregrafisiyle, her türlü müziğin bağımsızca yer alabilecei”84 bir filarmoni sarayı: işte Gabriel Astruc’ün yapmak istediği budur. Bu işe atılmasının sebepleri muhteliftir. Paris’teki tiyatro salonlarının yetersizliği herkesçe malûmdur, lirik temsillere uygun şartlar sunabilecek ise sadece dört sahne mevcuttur. Öte yandan, Gabriel Astruc, salon müdürlerinin ataletinden ya da eserlerini çalmaya cesaret edemeyip kemikleşmiş bir repertuvarın arkasına sığınan müzik topluluklarından çağdaş müzisyenlerin çok şikâyetçi olduğuna birçok kez şahit olmuştur. Değişik gösteriler sunarak rizikoyu bölmek amacıyla üç salondan oluşacak olan bu saray şimdiye kadar görülmemiş bir konfora ve güvenliğe sahip olacaktır. Dinleyiciler nerede olurlarsa olsunlar, gösteriyi duyup seyredebileceklerdir, koltuk araları rahat, sıra araları ferahtır. Opéra-Comique’inkinden daha geniş olan sahnede en son teknik yenilikler kullanılacaktır.85

58Astruc ideal yerleşimi bile bulmuştur: Champs-Élysées caddesinde, 1901’de yıkılan Yaz Sirki’nin yeri. Théâtre des Champs-Élysées’nin ancak binbir badireden sonra –karmaşık plânlar, sürekli değişen mimarlar, alınamayan imtiyazlar– 1913’te Montaigne caddesinde açılması Gabriel Astruc’ün inanılmaz azminden bir şey kaybettirmez. Projesine tam destek veren Isaac’ın kayıtsız şartsız yardımı bu kararlılığının teminatı olacaktır.

  • 86 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 215.

Neredeyse her sabah, yazıhaneye gitmeden önce, büyük dostum Isaac de Camondo’yu selâmlamaya giderdim. Camondo’yu, sırtında bej pelüşten bir kaftan, elinde bir kalem, piyanosunun başında orkestra partisyonlarına kargacık burgacık notalar yazarken bulurdum. (...) Bu büyük finans adamının tavsiyeleri benim için çok kıymetliydi. Ama olayların gelişimi, tavsiyelerini her zaman uygulamama müsaade etmedi:‘Théâtre de Champs-Élysées’, diyordu bana,’sizin için geçmiş, gelecek ve şimdiki zaman olmalı. Nakdî getirileri harcamalarınızı karşılayarak geçmişinizi; kadrolu müdür mukavelesiyle şimdiki zamanınızı ve bundan sonraki bütün müzik faaliyetlerine katılımıyla da geleceği temsil etmeli.’86

  • 87 H. Lottman, La Dynastie Rothschild, s. 203.

59Isaac, Gabriel Astruc’ün bütün isteklerine cevap verir: sadece kuzeni Moïse ile birlikte Société des Champs-Élysées’ye, kurucu hissedar sıfatiyla 50.000 franklık bir katılımda bulunmakla kalmaz, müzikten zerre kadar hazzetmeyen Henri de Rothschild’i de ikna etmeyi başarır! Bu yapılı, sade ve saf kalpli adam, çılgın bir sosyetik, yorulmaz bir seyyah ve büyük bir nadir kitap koleksiyoncusudur. Aynı zamanda da yazardır. Hekim olduğu için bilimsel eserler vermekte, ama aynı zamanda, Paris sahnelerinde sergilediği ve belli bir başarı kazanan eğlenceli komedilere de imzasını atmaktadır. Isaac’ın müdahalesi sayesinde, Henri de Rothschild, Théâtre des Champs-Élysées’nin en büyük hissedarlarından biri haline gelir!87 175.000 franklık hisse alır.

  • 88 NCMA, Isaac mektupları, 17 Temmuz 1908.

Muhterem Kont hazretleri,
Bu sabah, siz de farkettiniz, size ne diyeceğimi bilemiyordum... ve niye böyle olduğunu da anlamışsınızdır. Bu bana gösterdiğiniz son alâka, bana verdiğiniz destek bir kere daha beni çok mütehassis etti.
Beş senedir, sayenizde kurduğum şirketimde çok çalışıyorum ve bu şirket bugün bütün dünyada genç ve güçlü bir kuruluş olarak tanınmakta. Faaliyet alanımı daha da genişleterek devam edeceğim ve ümit ederim senelerdir sarfettiğim muazzam çabaların semerelerini toplayacağım.
Size yeniden yürekten teşekkür ederim, sevgili kont hazretleri, sizi temin ederim, bana verdiğiniz bu bitmez tükenmez destek dolayısıyla pişman olmayacaksınız!
88

60Isaac 1911’de, tiyatronun inşası tamamlanmadan ölecektir.

  • 89 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 230.

611913 sezonunun açılışı sanatsal açıdan son derece parlak olur: konserler, dans gösterileri, lirik geceler birbirini takip eder. Sezon bir “ses kasırgası” olan Bahar Ayini’nin ıslıklı, ulumalı, gürültülü patırtılı müziği ile kapanır. Bu büyük klasik Asrtuc’ün “ölüm fermanı” olur.89 Şirketin hesaplarının durumu fecidir ve Société Immobilière’in dayattığı astronomik kira ve Diaghilev’in akıl almaz ücret taleplerinin sebep olduğu açıkları kapatacak herhangi bir devlet sübvansiyonu da bulunamaz. Bunlara bir de siyasî ortamın karışıklığı eklenir. Bu gürültülü iflâs, yeni bir kin ve yahudi düşmanlığı dalgasına yol açar. Arthur Meyer, dinini değiştirenlere mahsus bir hırçınlık ve inanılmaz bir acımasızlıkla bu akıma çanak tutar. Astruc’e şöyle diyecektir:

  • 90 G. Astruc, age., s. 235

Siz Museviler çok hızlı ilerlemek istiyorsunuz, merdivenleri dörder dörder tırmanarak hata yapıyorsunuz. İnişiniz de aynen öyle olacak.90

62Isaac’ın desteğini devam ettiren ve kendine sonuna kadar arka çıkan Moïse de Camondo’ya, “Tamamıyla battım”, diye yazacaktır, altüst olan Astruc her şeye rağmen metanetini korumaktadır:

  • 91 NCMA, Moïse mektupları, 6 Ocak 1914.

Yirmi senelik bir gayretin meyvası helak oldu. Benim kurduğum Société Immobilière du Théâtre des Champs-Élysées hissedarlarına bile danışmadan beni attı. İdarî şirket adlî tasfıyede. İlk işte kaybım 4.000.000 frank sermaye ve 200.000 frank nakdî para. İkinci işte ise 100.000 frank kaybettim, üstelik bütün alacaklılara karşı kendi mal varlığımla mesulüm; netice: Kont Isaac’la kurduğumuz, Hanover Paviyonu Müzik Şirketi de diğerleri gibi battı. Oturduğum eve bile icra memurları el koydu. (...) Ne ben ne Madam Astruc sizden aldığımız paranın ödenmemesini bir an bile aklımıza getirmedik. Ancak zamana, bol zamana ihtiyacımız var. (...) Sizin gibi bize tiyatroda kullanılmak üzere para veren diğer alacaklılarımın neredeyse tamamı, Mösyö Deutsch, Mösyö de Rothschild, Mösyö Menier, Mösyö Halphen, alacaklarından vazgeçtiler. Kont Isaac’tan da bunu yapmasını talep edebilirdim, ama sizden böyle bir şey talep etmeye hakkım yok. Ancak, size borcumu ödeyebilmek için, durumumu düzeltmem, toparlanmam zaman vermenize bağli.
Bu izahatları size bilhassa vermek istedim, ancak bunları yazılı olarak size belirtmekten rahatsızık duymuyorum. Gerçek olabileceğine inandığım bu sanat rüyasının gerçekleşmesi için çok fedakârlıklarda bulundum. Bu acı deneyimde her şeyi kaybettim ama şerefimi kurtardım. Sizin de aralarında olduğunuza inandığım dostlarım bugün bana yardımcı olurlarsa, yeniden ayağa kalkabileceğime inanıyorum.
91

63Bu hareketli ve sallantılı başlangıcına rağmen Théâtre des Champs-Élysées, bilinen kültürel rolünü oynayacak ve başarı kazanacaktır. Bu kurumun kapısından içeri atılan her adımda her ne kadar akla Gabriel Astruc’ün yeteneği ve hayâl gücü gelse de, ismi uzun bağış sahipleri listesinde boğulup giden Isaac’ın zarif ama bir o kadar da etkili rolü hatırlanmaz...

Koleksiyoncu

  • 92 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 139.

64Isaac müzik için yanıp tutuşuyordu, ama bu tutkusu hiçbir zaman onun koleksiyon merakına köstek olmayacak, aksine onu teşvik edecek, merakının tamamlayıcısı olacaktır. 1893 yılında Monceau sokağından ayrılarak yeni bir hayata başlar. Yeni hayat yeni bir dekor gerektirmektedir. Kendine seçtiği dekor daha iyi olamaz: Opera’nın “abone örneği”,92 Gluck sokağında, Garnier sarayının kulis girişinin tam karşısına yerleşir. Bu yeni evi koleksiyonları için bir mahfaza olacaktır. Banka’dan ve İstanbul’un yükünden kurtulan Isaac kendini satin alma çılgınlığına kaptırır. Çılgınlığı öyle boyutlara ulaşır ki önce ikinci sonra da üçüncü bir daire kiralamak zorunda kalır. Bu yeni konutların, sanatçıların, müze müdürlerinin, siyasetçilerin düzenli olarak ziyaret ettikleri bir sergi mekânına dönüşmesi uzun sürmez. Misafirleri, Double müzayedesinde satin aldığı nadir ve kıymetli mobilyanın arasında taht kuran Üç Güzeller Saati’nin süslediği bu evi hayranlıkla gezmeye gelirler. Harikaları arasında, dostu Michel Manzi’nin kendisine tedarik ettiği dörtyüz Japon baskısı da bulunmaktadır. Isaac baskıları büyük bir sevgiyle yerleştirmiştir,

  • 93 G. Migeon, Louvre’un Dostları Derneği Genel Kurulu, 13 Ocak 1907, s. 7

(...) bu kıymetli ve nazik eserlere en uygun mahfazanın ne olacağını uzun süre düşünmüş ve neticede, Japon evlerinde, narin kumaştan terlikleri okşayan ve etrafa tatlı bir bal kokusu yayan, son derece ince bir hasır bulmuştu. Bu güzel uyum, Harunobu, Kiyonaga ve Outamaro’nun nazik çiçeklerinin, nadide orkidelerinin, menşeilerini hatırlatan bir ortamda serpilmesi için biçilmiş kaftandı.93

65Herkes, ek bir cazibe öğesi olarak kullandığı, doğduğu Türkiye’nin hatıralarının tamamıyla kaybolmadığı evini görmek için can atmaktadır. Georges Clémenceau ve Louis Barthou’yu getiren dostu Gabriel Astruc, Isaac’ın şaşaalı davetierini tumturaklı bir üslûpla anlatmaktadır:

  • 94 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 139.

Camondo’nun evinde yemek odası da, salonları gibi adeta bir resim galerisiydi. Bir bardak tatlı Sisam şarabının ardından, kırksekiz saat kızgın yağda kızartılıp servis edilen, Şark usulü yumurta, üstüne de pişmekten adeta şekerlenmiş Türk usulü kalkan yedik. Otuz senedir Camondo ailesine hizmet veren Konstantiniyeli bir aşçıbaşının elinden çıkan bu yemekler, duvarlardaki tablolara lâyık birer sanat şahaseriydi.94

  • 95 Paris, Orsay Müzesi, RF 4.039.
  • 96 Paris, Orsay Müzesi, RF 4.043, RF 1.985, RF 1.900.
  • 97 E.Blot, Histoire d’une collection de tableaux modernes. Cinquante ans de peinture, s.15.
  • 98 Paris, Orsay Müzesi, RF 1.992.
  • 99 Paris, Orsay Müzesi, RF 2.007.
  • 100 Paris, Orsay Müzesi, RF 2.021.
  • 101 S. Monneret, L’Impressionnisme et son époque. Dictionnaire international, c. I, s. 392.
  • 102 J. B. Jongkind’in kırkbeş suluboya resminin satışı, 17 Aralık 1902. Isaac 247, 251, 253, 254, 257, (...)
  • 103 NCMA, Isaac, sanat eserleri faturaları, 1895.

66Isaac artık değerlerini pek umursamadan önüne gelen empresyonist tabloyu koleksiyonuna katmaktadır. 1892’de, harekete geçer: aldığı ilk pastel Buket Tutan Dansöz95 konulu hoş bir tablodur, bir sonraki sene dansüzüne sekiz tablo daha ekler! Banyodaki Kadın, Ütücüler, Yarış Alanı96... Hayatının sonuna geldiğinde, en çok sevdiği, ama çelişkili bir şekilde pek az ilişkide olduğu bu ressamın otuz kadar eserinin sahibi olacaktır. Degas’nın yanaşılması zor bir adam olduğu doğrudur. Bir kere yahudi düşmanıdır. Sanatçının buruk ve sert mizaçlı olduğu rivayet edilir, tabiî gitgide vahimleşen korlüğü de durumunu hafifletmez. Isaac aklı başından gitmiş bir vaziyette, sarhoş gibi galerileri dolaşmakta ve yavaş yavaş empresyonizmin diğer müridlerini keşfetmektedir. Oysa bu akıma hâlâ şüpheyle bakılmaktadır ve alenen alay edilen, şiddetle eleştirilen bu resimleri almak için tehlikeyi sevmek gerekmektedir. Ancak bu tepki Isaac’ı etkilemez. Dürtülerine kulak verirken, senelerdir “hayranlık verici bir güvenle Monet’leri, Sisley’leri, Pisarro’lari, Guillaumin’leri, Renoir’ları toplayan”97 ferasetli sanat tüccarı Durand-Ruel’in görüşlerini de göz önünde bulundurur. Isaac, Manet’nin Düdükçü’sü,98 Monet’nin Parlamento’su,99 Sisley’in Sel Zamanı Kayık100 gibi koleksiyonunun en değerli birkaç parçasını, empresyonistlerin yılmaz savunucusu olan bu tüccardan alacaktır. Boudin’i ve muhteşem sergisi sayesinde büyük bir ticarî başarı sağlayan Jongkind’i’101 de burada keşfeder. Isaac kendini öylesine kaptırmıştır ki Jongkind’in suluboyalarını düzineyle alır!102 1895’de Cézanne’ı eserlerini sergilediği tüccar Ambroise Vollard’ın galerisinde keşfeder. “Bu kâbusvari vizyon” kendilerinde fikir beyan etme hakkını görenleri dehşete düşürüken, Isaac’ı cezbeder. Aynı sene, ressamın beş suluboya resmini alır.103

67Renoir ve genç nesil postempresyonistler, Van Gogh, Toulouse-Lautrec, Matisse veya Cross’un, Isaac’ın dikkatini çekmeleri için yeni yüzyılı beklemek gerekecektir.

* * *

  • 104 NCMA Isaac’ın mektupları, 3 Mayıs 1908.

Mösyö lö Kont, hâlâ sizin ilginç koleksiyonunuzu görmeyi arzu etmekteyim, hatırlayacaksınız bana epeyi bir zaman önce müsaade etmiştiniz. Mart ayında koleksiyonunuzu görebileceğimi düşünmüştüm ama zamanı değilmiş. Acaba bana ne zaman sizi rahatsız edebileceğimi bildirebilir misiniz? Sizi evinizde selâmlamak benim için büyük bir şeref olacaktır. Saygılarımla...
Auvers-sur-Oise
L. Van Ryssel (Paul Gachet)
104

  • 105 Le bulletin de la vie artistique, 1 Nisan 1920.

68Ziyaret talebinde bulunan sadece Van Gogh’un hayırhah hamisi değildir. Paris’te amatör profesyonel kim varsa Isaac’ın koleksiyonunu görmek için sıraya girmektedir. Isaac’ın bir “günü” vardır: tapınağının kapıları pazar günleri açılır. Isaac burada davetlilerini samimiyet ve sadelik içinde, bazen üzerinde, Félix Fénéon’un dediğine göre rengi Diderot’nunkinden daha da atmış bir sabahlıkla, kabul eder.105 Koleksiyonu görme ateşiyle yanıp tutuşan Fénéon geçerli bir bahane bulur:

Mösyö, bir süreden beri özel bir şahısta çok güzel bir Cézanne tablosu olduğunu ve bu şahsın tablosunu satmayı kabul ettiğini öğrendik. Söz konusu tablo, sizin elden çıkarmış olduğunuz bir Cézanne tablosuyla kompozisyonu açısından benzerlik gösteren (ön plânda iki ağaç, arka plânda evler ve yeşillik), gayet özel ve hatta istisnaî bir güce, cazibeye sahip olan Bouffan Ağılı’dır; fiyatı 30.000 frank.

  • 106 NCMA Isaac’ın mektupları, 11 Haziran 1910. Isaac bu tabloyu Jean ve Paul Bertrand’a bırakacaktır.

69Artık yeni resmin amatörleri arasında yer alan Isaac, bu akımın destekçileri olan tüccarların sürekli aradığı adam olur. Başarılı ve ince bir kişiliğe sahip olan Félix Fénéon postempresyonist tabloların sergilendiği Bernheim galerisinin müdürüdür. Isaac’ın ilgisini yeni yeteneklere çekmeye çalışır. İnandırıcılığı ve zarif ticarî kafasıyla Fénéon bazen Isaac’ı ikna etmeye muvaffak olmaktadır. “Mösyö, günümüz şartlarında pek ticarî bir yaklaşım olmasa da, Mösyö Henri Matisse’in (...) Sardunya tablosu için 2.250 franklık teklifinizi kabul etmekten şeref duyacağım. (...) ”106

  • 107 A.Vollard, Souvenirs d’un marchand de tableaux, s. 120.

70Buna rağmen Isaac avangard bir alıcı değildir. Başarısını kanıtlamamış ressamlar söz konusu olduğunda, Isaac başkalarının fikirlerine başvurmakta, seçimini yapmadan uzun uzun düşünmektedir. Kendisini pek sevmeyen tüccar Ambroise Vollard, ilgilendiği tabloların geçen pazar günü “ev sahibinin ressimlerini almadığı ve dolayısıyla kanaatince tarafsız bir şekilde fikir beyan eden ressamların katıldığı bir öğle yemeği esnasında”107 çok sıkı bir incelemeye tâbi tutulduklarını ileri sürüyordu.

71Isaac yetenekleri yeni ortaya çıkaran birisi değilse de, herhangi bir sergiye katılması, serginin başarısının teminatıdır. Meşhur vodvilci Feydeau da bunu bilmektedir:

  • 108 NCMA Isaac’ın mektupları, tarihsiz. (muhtemelen Şubat 1901)

Aziz Dostum
Bu sene tiyatrodan pek fazla gelir elde edemediğimden, eldekileri çıkarmak zorunda kaldım. İşte bu sebeple, bu cumartesi, müzayede salonunda birkaç tane tablomu, ismimi belirtmeden, satışa sunacağım. Oysa satış mevsiminin ilerlemiş olması sebebiyle iyi alıcı bulamamaktan korkmaktayım. (...) Dolayısıyla bu zor şartlarda dostlarıma güveniyorum. Sanat konusunda söyledikleriniz Allah kelâmı gibidir. Bu sebeple lütfen etrafınızda satışın bahsini edin, insanları ikna edin ve sürükleyin.’Bak bu güzel! Bunu alın’deyin!
Allah’tan beklediğim tek lütuf bu. Ümit ederim gerçekleşir.
Size şimdiden minnetlerimi sunarım.
108

72Double müzayedesinden sonra, Isaac’ın bu konudaki otoritesi artık kabul görmüştür. Bu müzayedede aldığı möble kendisine koleksiyon yapma zevkini aşılamıştır. Yirmi sene sonra, sonsuza değin yayılan ses dalgaları gibi, meşhur saat sadece herkesin hayranlığını kazanmamış, onun da ötesinde, müze müdürleri için, bu kültürlü insanlar için Isaac’ı bir cazibe merkezi yapmıştır. Koleksiyonunun klâsik bölümü sürekli çeşitlenmekte, Emile Molinier, Carle Dreyfus ve özellikle de Louvre Müzesi’nden Gaston Migeon’la olan ilişkileri sayesinde zenginleşmektedir.

  • 109 NCMA Isaac’ın mektupları, 10 Haziran 1908.

Muhterem Mösyö ve Aziz Dostum,
5 gün önce Larcade’ta Bardac’ın küçük sehpasını gördüm. Gerçekten ufak bir şaheser ve son derece de sade.
Kendisinden bu parça için size en makul fiyatı vermesini bilhassa rica ettim.
Mutabık kaldığınızı öğrenebilmekten çok mutlu olacağım! Saygilarımla,
Gaston Migeon
109

73Isaac’ın bu tüccarla bu alışverişi yapmak konusundaki aceleciliğinin ve ısrarının sebebi nedir acaba? Gayet basit, Isaac’ın Gluck sokağındaki dairesi Louvre Müzesi’nin vestiyeri haline gelmiştir de ondan! Tabir caizdir. Isaac daha elli yaşındayken, 1897’de, intifa hakkını saklı tutmak kaydıyla, –hibe tarihinde bir ilk olmak üzere– koleksiyonun, heykellerden, Ortadoğu ve Rönesans sanat eserlerinden ve Sharaku’ya ait muhteşem bir Japon baskısı dizisinden oluşan bir kismını Müze’ye bırakmıştır. Devam etmeye de söz verir! 1903’te ve 1906’da yeniden hibede bulunur. Bu tarihten sonra artık koleksiyonunun tamamını Müze’ye vereceğini hiç kimseden saklamaz olmuştur. Louvre Müzesi’ne Japon sanatını sokmak konusunda öncülük eden Gaston Migeon, Isaac’ın bir numaralı muhatabıdır. İleride bölümünü girmesini istediği parçaları o belirlemektedir. Arzu ettiği bir eser Louvre’un satin alma bütçesini aştığında Isaac’a müracaat etmektedir.

  • 110 Aynı, 16 Kasım 1909.

Muhterem Mösyö ve aziz dostum,
Çin’den üzerinde gayet güzel yazıların bulunduğu bir mezar taşı yollandı. (...) Eğer hoşunuza giderse bu küçük taş işinin koleksiyonunuza katılmasından çok memnun olacağim . 850 frank istenmektedir, ancak fiyatı düşürebileceğimizi sanıyorum.
110

  • 111 Louvre Müzesi müdürü.

74Isaac bu teşviklere sıksık karşılık vermektedir, ama her zaman da değil! Danışmanın etkisi ile koleksiyoncunun zevki arasında net bir sınır vardır. Isaac bazen bir müze müdürünün “teklifini” kabul etmekte, söz konusu parçayı satın almakta, birkaç gün evinde tuttuktan sonra fikrini değiştirip iade etmektedir. Emile Molinier’nin111 Isaac’ın bu huyunu öğrenmesi pahalıya mal olacaktır. Kırılmasına rağmen, nezaketi elden bırakmayarak, Isaac’a şu satırları yazar:

  • 112 NCMA Isaac’ın mektupları, Louvre Müzesi müdürü Emile Molinier’nin mektubu, Haziran 1902.

Sizin zevkinize hitap etmeyen bir parçayı koleksiyonunuza dahil ettirmiş olmaktan üzüntü duyardım. (...) Siz böyle karar verdiyseniz, sizin akordsuz olarak telakki ettiğiniz bir enstrümam almanız için katıyen ısrar etmem.112

  • 113 Les Donateurs du Louvre, s.98.

751897 yılı Isaac için son derece önemli olacaktır. Son adımını da atar ve kendisini sanat hamisi mertebesine çıkaran giriçimde bulunur. Sadece koleksiyonunun bir kismını Louvre’a hibe etmekle kalmamış, Müze’ye kıymetli desteklerini hâlâ bugün de vermeye devam eden bir kurumun kurucuları arasında yer almıştır. Fransa’yı ikiye bölen Dreyfus davasının en şiddetli zamanında, Prens Roland Bonaparte, Kont Greffulhe gibi asilzadeler, Camille Groult gibi sanayiciler ve Edmond de Rothschild, Isaac gibi Yahudi bankacılar toplanarak Société des Amis du Louvre’u (Louvre Dostları Cemiyeti, –ç.n.) kuracaklardır. “Dava sadece bir sanat davası değil, aynı zamanda bir vatanperverlik davasıdır.”113 Demeğin amacı, müzenin koleksiyonlarını zenginleştirmeye kâfı gelmeyen imkânlarını geliştirmek ve National Gallery ya da Berlin Müzesi gibi, nispeten genç müzelere karşı, bu asıl kurumun artılarını güçlendirmektir. Dernek, Isaac’ın nakdî cömertliğinden sıksık faydalanacaktır.

  • 114 G. Astruc, Le Pavillon..., age., s.77.
  • 115 E. Weber, Fin de siècle, s. 163.

76Bu olgunluk çağı Isaac’ın hayatındaki en mutlu dönemlerinden biri olacaktır. Zaten kırılgan olan sıhhatinin gitgide kötüleşmesine –özellikle, lezzetli davetlerin ve zengin sofraların bedeli olarak ellisinde ödenen gut nöbetleri– ve Fransız kamuoyunu sarsan yahudi düşmanlığının, Dreyfus davasıyla şahikasına ulaşmasına rağmen, sanat hamisi mutludur. Yahudi üstelik de yabancı olması hasebiyle Isaac belli başlı hedeflerden birini oluşturur. Ancak, Isaac, bu konuda, “Garp’a delicesine aşık bir Şarklı”114 olarak, aynen Cemaat Kurulu’nun en yüksek makamlarını işgal edenler ve, en azından görünürde, Paris sosyetesince kabul gören, zengin Yahudiler gibi, açıkça tavır almaz. “Baget ekmek kadar Fransızlara has”115 bu olgu karşısında, tevekkülle, sineye çekmeyi seçer. Mesela Isaac, nesillerdir Camondo ailesinin dostu sıfatını taşıyan Arthur Meyer için, bu din değiştirmiş yahudi düşmanı için ne düşünmektedir acaba. İkbal avcısı, gündelik ekmeğini kazandığı sosyeteye meftun bir adam olan Meyer, bir düelloda Drumont’u tereddüt etmeden yaraladıktan sonra, çoğunluğu Dreyfusçu olan aristokrasinin kendisini tasvip etmediğini hisseder hissetmez, büyük bir ustalıkla rüzgârın geldiği yöne dönmüçtür. Anılarında hiçbir yanlış anlamaya meydan bırakmadan açıkça şunları yazar:

  • 116 A. Meyer, Ce que mes yeux ont vu, age., s.254.

O olaydan beri ortak çalışmalarımız beni Edouard Drumont’a yaklaştırdı. Onu tanımayı öğrendim, onun şahsında, çağımızın en büyük yazarlarından birini, alçak gönüllü bir öncüyü keşfettim ve onu yaraladığım için daha bir vicdan azabı çeker oldum.116

  • 117 H. Arendt, La Tradition cachée, age., s.124.

77Sosyetenin peşine takılan Meyer’i hiçbir şey durduramayacaktır. Katolik dinine geçmekte beis görmez, yakın dostlarından Düşes d’Uzès’in de teşvikiyle vaftiz olur. Ardından, gülünç olmak pahasına, altmış yaşındayken, güzel isminden başka hiçbir şeyi olmayan ve dengesizliği çabuk su yüzüne çıkacak olan Matmazel de Turenne’le evlenir. Hannah Arendt’in de dediği gibi “asimile olmuş Yahudilerin en bariz özelliği, dostlarını düşmanlarından ayırd edemez olmaları ya da hakaretle iltifatı birbirinden ayıramaz hale gelip, bir yahudi düşmanı kendilerini hedeflemediğini, kendilerinin istisnaî Yahudiler olduğunu söylediğinde gururlanmalarıdır”.117

Bağışçı

  • 118 NCMA, Isaac’ın mektupları, 19 Temmuz 1907.
  • 119 G. Astruc, Le Pavillon..., age., s. 216.
  • 120 NCMA, Tedeschi’nin mektupları, 22 Haziran 1907.
  • 121 Deyim Isaac’a aittir. Bkz. NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, 11 Haziran 1906, Réjane’a gönderilm (...)
  • 122 NCMA, Moïse’in mektupları, 16 Ağustos 1907.

781907 yine her şeyin altüst olduğu bir yıl olacaktır. Isaac, içi sızlayarak Gluck sokağındaki mahfaza yuvasını terketmek zorunda kalır. “Burada huzur içinde yaşama hayalim yerle yeksan oldu, bu durum beni anlatamayacağım kadar çok üzdü.”118 Umutsuzdur. Sulhnameyi “içi kan ağlayarak” imzalar. Ancak acısı işbilirliği ni etkilemez. Dostu Gabriel Astruc, “malikânesinden ayrılmak için, Camondo, tazminat olarak, yeni ödeyeceği kiraya mukabil, 33.000 frank rant getirecek bir sermaye talep etti”119 diye yazacaktır. Vazgeçilmez Tedeschi, Isaac’a ufak bir şaheser bulmuştur bile: “Güzelliği, ihtişamı su götürmez bu daireyi ziyaret ettim, kanımca tam size göre. Champs-Élysées’de, bütün gün güneş gören devasa bir salon ve iki oda. “Avlu”ya bakan odalar, saat 10-11’e kadar güneş alıyor.”120 Ah sevgili Tedeschi! Isaac bu koruyucu meleği olmadan ne yapardı? Tedeschi her zaman, işbitirici, dakik, uyanık ve sadık bir “ikinci ben121i olacaktır Isaac’ın. Zevk düşkünü Isaac’ı boğan cansıkıcı ayrıntıların başarıyla üstesinden gelen bir vekilharç olacaktır Tedeschi. Şefkat dolu dikkatini Isaac’ın üzerinden eksik etmeyen başka birisi daha vardır. “Paris’in güzel dairelerinden biri, koleksiyonuna layık bu evde karar kılmasına çok memnun oldum. Böylece temiz havada yaşayacak ve her sabah evinin önünde ufak bir gezinti yaparsa, sıhhatine de iyi gelecek.”122

Isaac de Camondo’nun Champs-Élysées Caddesi 82 rumaradaki evi. Nissim-de-Camondo Müzesi

  • 123 NCMA, Isaac’ın mektupları, 22 Temmuz 1897.

79Bu sıcak satırları Tedeschi’ye yazan Moïse, çılgın kuzeni için çok endişe duymaktadır. Aralarında on yaş fark vardır, kişilikleri birbirine terstir, birinin içi dışı birdir, diğeri ise daha çekingen bir tabiata sahiptir, biri hayatını özgürce yaşarken diğeri kurallara bağli bir yaşam sürmektedir. Buna rağmen birbirlerine son derece bağlıdırlar. Moïse kendinden yaşça büyük kuzenine karşı hayranlıkla karışık bir şefkat hissi beslemektedir. Ancak büyük bir ihtimalle Isaac’ın sabah gezintileri ve geçici istekleri konusunda yanılmaktadır. Zira, Isaac’ın, kendisini Villeneuve-sur-Yonne’a davet eden Thadée Nathanson’a cevabı, “katıyen zevk almadığım bir şey varsa o da köy hayatıdır” olacaktır.123

  • 124 Bu iki tablo özel koleksiyonlarda bulunmaktadır. İkisi de imzalı olan tablolardan biri, Ader Picard (...)

80Sabahlarını, Degas’larının ortasında, piyanosunun başında geçirmeyi tercih eder Isaac. Ya da dostu Henri Lebasque’la hasbıhal ederek. Bu son zamanlarda ressam, zamanının büyük bir kasmını Isaac’ın evinde, oğulları Jean ve Paul’ün portrelerini yapmakla geçirmektedir. Uzun süre poz vermeye gönüllü olmayan ufak oğlanın iki çırpıda bir eskizini yapar. Çocuk, altın varaklı bir koltukta, kahvaltısını etmektedir. Önünde, XVIII. yüzyılın büyük mobilya ustalarından birinin imzasını taşıyan marköteri bir masanın üzerinde, bir kâse ve dumanı tüten bir çaydanlık bulunmaktadır. Herhalde daha sabırlı olan büyük oğlanı resmederken, ressam, modeli bahane ederek, en ince noktalarına kadar bulunduğu evin ihtişamını tasvir etmiştir.124 San lüle lüle saçlı bu uslu çocuk, Isaac hakkında ne düşünmektedir? Acaba bu yorgun yaşlı adamın babası olduğunu bilmekte midir? İçinde yaşadığı bu hoş ve sıcak ortamın çok yakında yitip gideceğini, etrafındaki eserlerin tarihin en büyük sanat eseri hibesinin parçaları olduğunun bilincinde midir?

  • 125 NCMA, Isaac, elyazısı vasiyetname, 22 Temmuz 1897.

Tüm koleksiyonumu, 100.000 frank nakil masrafıyla birlikte, Louvre Müzesi’ne bırakıyorum. Louvre bütün eserleri almak ve sergilemekle mükelleftir: bu şart kabul edilmediği takdirde, koleksiyonum Petit Palais’ye kalacaktır. (...) Louvre, koleksiyonumu, elli sene müddetle benim ismimi taşıyan özel bir salonda sergileyecektir.125

81Bu elli senelik müddet hükmü pek bir tuhaftır. Şimdiye kadar öne sürülmemiş bu şart, hibenin yapılış sebebini bile ortadan kaldırmaktadır. Hibede bulunmanın amacı unutulmama arzusu değil midir? Oysa Isaac şunu der gibi gözükmektedir: “Benim hatırlanmam o kadar önemli değil. Aslında, ismimin gelecek nesillere kalacak bir mermer parçası üzerine kazınması umurumda bile değil.” Bu zaman kısıtlaması, acaba koleksiyonunda yer alan altmış kadar empresyonist tablonun niteliği hakkında şüpheleri olmasından mi kaynaklanmaktadır? Aksine, daha ziyade ileriyi gören bir insanın tepkisidir bu. Skandal yaratan bu tabloların, daha ressamlarını bir çoğu hayattayken, Louvre’a sokulmasının imkânsız olduğunu bilmektedir: bu konuda son derece katı kuralları vardır müzenin. Ressamı en az on sene önce ölmemiş bir eserin müzeye girmesi yasaktır. Bazı ressamlara karşı olan tereddütü de bilmektedir: örneğin Cézanne, resmî zevk havarilerinin çoğunun midesini bulandırmaktadır. Kararlılıkla ve maharetle işi zamana bırakarak, gelecek nesillerin bu eserleri huzur içinde, baskısız değerlendirmelerini arzu etmektedir. Bu arada Beaux-Arts’ın yönetimini de karşısına almaktan kaçınmaktadır.

  • 126 NCMA, Isaac mektupları, 25 Mart 1911.

82Isaac bu hibesinin kendisine vereceği şan şereften ziyade, yaptığı işin niteliğini ve faydasını düşünmektedir. Bunun en iyi kanıtlarından biri, kendisine, kurucularından birisi tarafından, başından beri kurucu üyesi, başkan yardımcısı ve cömert bağışcısı olduğu Société des Amis du Louvre’un başkanlığı teklif edildiğinde gösterdiği tepkidir. Oysa derneğin başkanlığına getirilmesiyle otomatik olarak Müzeler Komisyonu’nun üyesi vasfını kazanacaktadır. Ancak, bu görevi de bir yabancının ifa etmesi mümkün değildir. Isaac, zarafet ve belagatla bu teklifi, “eserlerin umumî menfaati”ni bahane ederek geri çevirir.126

  • 127 NCMA, Isaac mektupları, 15 Şubat 1911. Bu “anormalliğin” farkına varan hükümet sonunda kendisine Mi (...)

Muhterem dostlar,
Mösyö Koechlin ve Mösyö Metmann bana Société des Amis du Louvre’un başkanlığını teklif etmiş bulunuyorlar. Bu tekliflerinden son derece mütehassis oldum ve eğer bu konuda bir pürüz olmasaydı, bu görevi büyük bir memnuniyetle kabul ederdim. Bugüne kadar, Les Amis du Louvre’un başkanı, fiilen, Louvre’da, (mantıklı olarak) Müzeler Komsiyonu’nun da üyesi oluyordu. Oysa bana teklif edilen güdük bir başkanlık. Les Amis du Louvre’un başkanlığına evet, ama Müzeler Komisyonu üyeliğine hayır. Yabancı tabiyetinde olmam buna imkân tanımıyor; hayatı boyunca ve ölümünden sonra bile müzemizin eserlerini zenginleştirmeyi hedef edinen biri için bu yabancı kelimesi kulağa pek bir tuhaf geliyor.
Daha önce Louvre’a şartlarımı kabul ettirmekte güçlük çekmiştim, zira özel bir şahsın intifa hakkıyla, daha hayattayken müzeye hibede bulunması alışılmış bir uygulama değildi. Bu tuhaflığa karşı üç sene mücadele verdim: eserlerimi kabul ediyorlardı, ancak noter masraflarını benim karşılamam gerekiyordu. Reddettim.
Şimdi bugün de yeni bir tuhaflıkla karşı karşıyayız ve ‘Les Amis du Louvre’un başkanının Müzeler Komisyonu’ndan dışlanması’gibi yeni bir uygulamanın altına imza atmaktansa bana bahşedilen bu şerefi, şahsım için değil, gelecekte bu görevi deruhte edeceklerin itibarı için reddediyorum, eğer bu şekilde, gelecekte başkalarına böyle bir şart ileri sürülmesinin önüne geçebilirsem mutlu olacağım.
Bu sanatsal, insanî ve felsefî, nasıl diyeyim... manasılığı değiştirmeniz mümkün olabilir mi bilmiyorum, ama her halükârda benim için değişmeyen bir şey var, o da, büyük faydamın dokunabileceğini düşündükleri bir eserin başkanı olarak arkadaşlarımın bana bahşettikleri mutluluk ve şereftir, ve gelecekte de, yabancı olduğum halde, zenginleşmesine yabancı olmadığım müzenizin koleksiyonuna katkılarımı sürdürmekten geri kalmayacağım (aksi yakışık almaz).
Saygılarımla.
127

83Yabancı! Bu kelime, yaklaşan ölümünden sonra da, hibesi vesilesiyle, ona karşı kullanılacak, eleştirmen Paul Jamot, La Gazette des Beaux-Arts’da, hınçla şunları yazacaktır:

  • 128 P. Jamot, GBA, 1914, s.388.

Yabancı olması, herhangi bir eserin Louvre’a kabulü için eser sahibinin ölümünün üzerinden en az on yıl geçmesini gerektiren bu geleneği bizim kadar iyi algılamamasına bir özür teşkil etmektedir.128

84Zira, Isaac’ın da tahmin ettiği gibi, empresyonizm zevki, kimilerinin sert tepkisine yol açacaktır. L’Illustration’un yazarı da tepkisini gösterir:

  • 129 G.Babin, L’Illustration, Haziran 1914.

Her şeye rağmen, bir amatörün, ne kadar aydın olursa olsun, kendi zevki için, davetlerini şenlendirmek için oluşturduğu koleksiyonu, böyle hemen, olduğu gibi, otoritesini kullanarak Louvre gibi meşhur bir sunağa taşıyıp yerleştirmek istemesi ihtiyatsızlıktan; bu vesileyle, geçmiş yüzyılların hayranlığına mazhar olmuş sayfalarla dolu büyük bir müzede kendi ufak müzesini kurmaya yeltenmek ise cüretten başka bir şey değildir129

  • 130 P. Picasso, 1907.

85Oysa bu makaleler 1914 yılına aittir... ve kübizmin estetik ve teknik devrimi bitmiştir, Picasso’nun Avignonlu Gençkızlar’ı130 olgun birer kadın olmuşlardır... ama iyi zevkin bekçileri hâlâ empresyonistlerin yetenekleri konusundaki kararsızlıklarından ya da açıkça mahkûm edemediklerinden, sinsi bir tebessümle “kuralları” öne sürmektedirler.

  • 131 P. Jamot, GBA, 1914, s.388.
  • 132 NCMA, Moïse’in mektupları, Nisan 1911.
  • 133 G. Apollinaire, Chroniques d’art, 1902-1918, 19 Temmuz 1914, s.516.
  • 134 S. Bonmariage, Mémoires fermés, s.270-272.

86Oysa karar vermek gerekecektir. Allahtan “hibe edilen eserlerin yüksek değeri, idarenin, böyle bir eweliyatın hasıl olmasına rağmen, muhafaza edilmesi gereken bu kuralı bir kereye mahsus olarak ihlâl etmesini affetirici niteliktedir!”131 8 Mayıs 1911’de, Millî Müzeler Kurulu, Isaac’ın hibesini onaylar. Hibenin değeri sekiz milyon olarak takdir edilmiştir. Onayın derhal, tereddütsüz verildiği sanımaktadır. Hibeyi yapan şahsın kişiliği, bazı parçaların kalitesi ve güzelliği konusunda herkes hemfikirdir, şartlara uyulmaması da zaten söz konusu olamaz. Koleksiyonun Louvre’a yerleştirilmesinde bazı sorunlar yaşanır: önce binanın Tuileries’nin ve Flore Paviyonu’nun sağ kanadının birinci katı düşünülür, ancak sonra vazgeçilir. Ardından, sarayın Lefuel tarafından inşa edilen kısmının, Mollien merdiveni ile su kenarındaki büyük galeri arasında kalan ve hem Lefuel kulesi hem de Carrousel Meydanı’ndan ışık alan ikinci katı önerilir. Isaac’ın vasiyetini tenfize memur Moïse önceleri pek taraftar olmaz, ancak Gaston Migeon Moïse’i ikna eder: “Bu salonların hem boyutları koleksiyona çok uygundur, hem de çok güzel ışık alırlar.”132 Plânlar, Louvre’un mimarı Mösyö Blavette tarafından çizilir, bulunan çözüm uygulamaya konulur. Çalışmalar yaklaşık iki sene sürecektir. Mollien merdiveni bitirilir, bu iş için bir asansör yerleştirilir. Birbirlerine açılan sekiz salon koleksiyona ayrılır. Sergide Isaac’ın koleksiyonunu düzenlediği şekle sadık kalınmaya çalışılacaktır. Bu amaçla, Isaac’ın evindeki birkaç eski ahşap işi kullanılır. İlk salon Ortaçağ ve Rönesans heykellerine ayrılmıştır. Ardından Uzakdoğu eserleri ve Japon baskıları gelir. XVIII. yüzyıl mobilyası, Vendôme Meydanı’ndaki eski Paris Askerî Hükümeti binasından gelen ahşap işleriyle bezenmiş bir salonda ve ona açılan iki kabinede sergilenmektedir. Geriye kalan üç salonda da empresyonist ressamların eserleri yer almaktadır. Apollinaire, Louvre’un böylece “Paris’in gerçek anlamda modern sanat müzesi” haline gelmesini sevinçle karşılayacaktır.133 Savaştan iki ay önce açılan bu bölümün resmî açılışı için 1920 yılını beklemek gerekecektir. Yazar Sylvain Bonmariage’ın yazdığına göre, bu tarihten önce bu yeni bölümü gezmek bile zor olacaktır.134

  • 135 Paris, Orsay Müzesi, RF 1.999, 2000, 2001, 2002.
  • 136 Paris, Orsay Müzesi, RF 1.790.
  • 137 Paris, Louvre Müzesi, Catalogue de la collection du comte Isaac de Camondo, No: 208.

87Keyfî bir şekilde yanyana konan bu sanat şaheserlerinin eski düzenlemesinden, günümüzde pek bir şey kalmamıştır. Bugün bu parçaların büyük bir kısmı Orsay Müzesi’nde, Guimet müzesinde ve Louvre’un sanat eşyaları bölümünde bulunmaktadır. Isaac’a müze müdürlerinin minnetini ifade eden, loş bir atmosferin hakim olduğu bir “Camondo” salonu, koleksiyoncunun XVIII. yüzyıl merakına şahitlik eder. Halk, empresyonizmin büyük ustalarının eserlerini görebilmek için Orsay Müzesi’nin ikinci katına akın etmektedir. Monet’nin Katedraller’i,135 Cézanne’ın Asılan Adamın Evi,136 Van Gogh’un Lâleler’i,137 sanat tarihinin, nitelikleri saya saya bitirilemeyen ancak menşeileri hakkında çok az bilgi sahibi olunan, hatta bazen hiç bilinmeyen abideleridir. Isaac’ın dayattığı elli sene hükmü uygulanmıştır. Ardından yavaş yavaş eserlerin etiketlerinden silinen Isaac’ın ismi, hatıralarımızdan da silinip gitmiştir. Isaac kendisine kara çalan bir iftiracıya şu satırları yazacaktı:

  • 138 F. Fénéon, Bulletin de la vie artistique, s. 249.

Mösyö, babamın ölümüne sebebiyet vermek, kızkardeşimi iğfal etmek, ailenin tasarruflarını çarçur etmek, partisyonlarımı umutsuz müzisyen bozuntularına yazdırmakla itham edildim. Daha duyulmamış herhangi bir iftira bulabilirseniz size kasamın kapılarını açacağım. Sakın benim resimden hiçbir şey anlamadığımı söyleyerek liste çıkacağınızı sanmayın, bu iftirayı çok duydum...138

88Ressam dostlarının yeteneğine duyduğu sarsılmaz güven, kararlarını verirken Isaac için ebedî bir şöhret merakından daha çok yönlendirici bir his olmuştur. Ancak, acaba bu emsâlsiz zarafetin arkasında ne vardı? Vasiyetnamesindeki “elli sene hükmü” yle aradan çekilip çıkma kararlılığı nereden kaynaklanıyordu? Isaac’ın sanatçı ruhu, isyankâr ve ferdiyetçi yönü, onu, Rothschildlerin, cömertliklerinin izlerini bırakma eğilimlerini aşmaya yöneltmiştir. Isaac, sanatçıların hamisi ve bağışçı rolünü, şöhret ve entegrasyonun bir bedeli olarak kullanmayı reddetmiştir.

89Isaac’ı hayatı boyunca yönlendiren ne olmuştur?

90Babası Abraham-Béhor’un hayırseverliği Yahudi cemaatine vatandaşlık yolunu açmayı hedefliyordu. Isaac’ın cömertliğinin hedefı farklıydı. Bu cömertliğin amacı, “genel insanlığa” sanatsal yaratıcılık aşkını aşılamaktı. Baba oğul Don Kişotlar herkese rağmen kendilerine iş edindikleri davanın peşinde koşmuşlardır. Bu hayırseverlik ve sanat hamiliği, modernliğe doğru seyreden bir gidişatın iki aşaması olmuştur.

91Şüphesiz Isaac’ın, sanat ve sanatçılarla dayanışma içinde ifade ettiği evrensellik, cemaatçi tutumlarından kopan Yahudi elitlerin modernist eğilimlerinin, bu XX. yüzyıl başındaki en gelişmiş şeklidir.

92Isaac, tekilliğini dışa vurmaya ve kendisi için çizilmiş kaderden sıyrılmaya ihtiyaç duyuyordu. Onu tek ilgilendiren, kişiliğini geliştirmekti. Böylece kasten kendini mensup olduğu grubun dışına itmiş, korumasız bırakmıştır. Artık hatırası ve ailesinin yazgısı her türlü saldırıya açıktı.

Notes

1 S. Zweig, Le Monde d’hier. Souvenirs d’un Européen, s. 29.

2 Ebeveynlerinin ölümünden sonra, Isaac ve Moïse bu eşyaları dağıtırlar. Bir kısmını Buffault havrasına (bkz. NCMA, Kontes Nissim de Camondo, miras, 6 Temmuz 1910) bir kısmını da, Cluny Hamamları’ndaki Ortaçağ Ulusal Müzesi’ne verirler (bkz. V. Klagsbald, Catalogue raisonné de la collection juive du musée du Cluny).

İbranî takviminde haftanın son günü olup istirahat günüdür. Cuma akşamı gün batımı ile başlayıp cumartesi günü gün batırmında sona erer. Bu süre zarfında çalışılmaz. (–e.n.).

3 NCMA, Isaac’ın mektupları.

4 Degas, Grand Palais sergisi, Şubat-Mart 1988, s. 455-456.

5 P. B. Gheusi, Cinquante ans de Paris, c. II, s. 124.

6 Frodsdorf’ta Chambord Kontu’nun şeref hizmetlilerinden. Keskin zekâsıyla ünlü Laure de Sade ile evlidir. Laure de Sade, Guermantes Düşesi tiplemesinde Proust’a ilham kaynağı olmuştur.

7 Banker ve koleksiyoncu.

8 E. de Gramont, Mémoires. Au temps des équipages, s. 42.

9 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, s. 145.

10 B. de Castellane, Mémoires, s. 273.

11 S. Monneret, L’Impressionnisme et son époque. Dictionnaire international, age., c. II, s. 292.

12 age., c. I, s. V.

13 B. Gavoty, Reynaldo Hahn, age., s. 73.

14 age.

15 P. B. Gheusi, age., c. II, s. 222-223.

16 LMA, sanat eserleri bölümü. Bkz. Isaac’ın satin aldığı sanat eserlerini not ettiği cep defteri.

17 E. ve J. de Goncourt, Journal, 17 Haziran 1875.

18 age., 31 Mart 1875.

19 S. Monneret, L’Impressionnisme et son époque. Dictionnaire international, age., c. II, s. 198.

20 Le Figaro, ı Haziran 1881.

21 Paris, Louvre Müzesi, Catalogue de la collection du comte Isaac de Camondo, No: 30-31, 36-38, 48-57, 64, 73, 75-78, 80-82, 93, 96.

22 Paris, Louvre Müzesi, AO 6 525.

23 P. Erlanger’in J. F. Yavchitz ile 5 Ekim 1982 tarihli mülakatı, özel arşiv.

24 Bu vesileyle Abdülhamid hem kendisini, hem de babasını Mecidiye nişanıyla taltif edecektir (1882).

25 L’art musical, 4 Ocak 1894.

26 age., 26 Haziran 1894.

27 Isaac’ın aryacı Lucy Berthet’den Jean (1902-1980) ve Paul (1903-1978) adlı iki de oğlu olacaktır. Ancak bu çocukları resmen tanımaz. İki oğlu da mirasçı bırakmadan ölecektir.

28 V. Joncières, “Notes sans portées” Revue interationale de la musique, 1 Mart 1898.

29 A. Lavignac, Le voyage artistique à Bayreuth, 1897.

30 Musica, 1904, s. 366.

31 age.

32 P. B. Gheusi, age., c. I, s. 75.

33 T. Baket, N. Slonimsky, Dictionnaire biographique des musiciens “Léo Delibes”

34 Le Théâtre, No: 296, Nisan 1911.

35 NCMA, Isaac’ın mektupları, ı Aralık 1902.

36 NCMA, Isaac’ın mektupları, ı Aralık 1902.

37 Le Figaro, 1875, bkz. S. Monneret, L’Impressionnisme et son époque. Dictionnaire international, c. II, s. 97.

38 Le Gaulois, 25 Şubat 1904.

39 NCMA, Isaac’ın mektupları, tarihsiz.

40 NCMA, Isaac’ın mektupları, 3 Nisan 1904.

41 NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, 9 Ekim 1906.

42 Aynı, 15 Aralık 1905, Tedeschi’ye.

43 Aynı, 11 Şubat 1906.

44 Isaac, 1905’te yaşlı ve zor durumdaki sanatçılara yardım gayesiyle Opera Sanatçıları ve Dostları Derneği’ni kurar ve ölümüne kadar derneğin başkanlığını yürütür.

45 NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, 2 Kasım 1905.

46 Musica, Mayıs 1906, G. Pioch imzalı makale.

47 La Revue Illustrée, Mayıs 1908.

48 Musica, Ocak 1908, Isaac de Camondo imzalı makale.

49 NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, tarihsiz.

50 Aynı, 1 Mayıs 1906.

51 Aynı, 11 Ekim 1909.

52 Aynı, 25 Nisan 1906.

53 Aynı, 27 Nisan 1906.

54 Le Mercure musical, No: 10, 15 Mayıs 1906.

55 Haziran 1906.

56 Le Mercure musical, No: 10, 15 Mayıs 1906.

57 Le Théâtre, Haziran 1906.

58 NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, 10 Mayıs 1906. Bütün endişelerine rağmen, Le Clown, 1908 ve 1909’da Opéra-Comique’te yeniden sahnelecektir. 1910’da da Marsilya Operası ve Vichy Kazinosu’nda ufak bir değişiklikle sahneye konulacaktır. G. Astruc’ün Almanca konuşan bütün ülkeler için münhasır temsil hakkını devretmesiyle, Le Clown 1910’da Anvers, 1911’de de Köln seyircisiyle buluşacaktır. Bu tarihten sonra bir daha oynanmamıştır.

59 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 139.

60 30 Ocak 1901 tarihli noter akti. Isaac, 1908’de Gailhard şirketinin yerine geçecek olan Messager ve Broussan şirketinde de dort hisseye sahip olacaktır.

61 J. Gourret, Histoire de l’Opéra de Paris, s. 77.

62 A. Carré, Souvenirs de théâtre, 1950.

63 Le Temps, 8 şubat 1909, Cumartesi.

64 NCMA, Isaac mektupları, 5 ve 7 Ekim 1909.

65 G. de Diesbach, Proust s. 151.

66 Bkz. A. de Cossé-Brissac, La Comtesse Greffulhe, age., s. 206, Mayıs 1907.

67 NCMA, Isaac mektupları, 27 Mayıs 1906.

68 Aynı, 24 Mayıs 1908.

69 Aynı, 26 Ekim 1908.

70 Aynı, 1 Eylül 1907.

71 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 20.

72 Le Théâtre des Champs-Élysées. 1973, Orsay Müzesi dosyaları, s. 105.

73 A. de Cossé-Brissac, La Comtesse Greffulhe, age., s. 206, Mayıs 1907.

74 G.Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 221.

75 G.Astruc, age., s. 211.

76 C.Astruc, age., s. 214.

77 Mayıs 1904 tarihli noter akdi. Armand Aron, Paris’te noter, 28, Opéra caddesi. “G. Astruc ve Şürekası Adi Komandit Şirketi, Tedeschi Isaac’ı temsil eder.”

78 NCMA, Isaac mektupları, Mayıs 1904.

79 Aynı, 12 Eylül 1904.

80 Cazeteci, Le Figaro’da müzik eleştirmeni.

81 NCMA, Isaac mektupları, 11 Ekim 1904.

82 Aynı, 6 Eylül 1907.

83 Aynı, 14 Haziran 1906.

84 Le Théâtre des Champs-Élysées. 1913, Orsay Müzesi dosyaları, s. 104.

85 age., s. 24.

86 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 215.

87 H. Lottman, La Dynastie Rothschild, s. 203.

88 NCMA, Isaac mektupları, 17 Temmuz 1908.

89 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 230.

90 G. Astruc, age., s. 235

91 NCMA, Moïse mektupları, 6 Ocak 1914.

92 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 139.

93 G. Migeon, Louvre’un Dostları Derneği Genel Kurulu, 13 Ocak 1907, s. 7

94 G. Astruc, Le Pavillon des fantômes, age., s. 139.

95 Paris, Orsay Müzesi, RF 4.039.

96 Paris, Orsay Müzesi, RF 4.043, RF 1.985, RF 1.900.

97 E.Blot, Histoire d’une collection de tableaux modernes. Cinquante ans de peinture, s.15.

98 Paris, Orsay Müzesi, RF 1.992.

99 Paris, Orsay Müzesi, RF 2.007.

100 Paris, Orsay Müzesi, RF 2.021.

101 S. Monneret, L’Impressionnisme et son époque. Dictionnaire international, c. I, s. 392.

102 J. B. Jongkind’in kırkbeş suluboya resminin satışı, 17 Aralık 1902. Isaac 247, 251, 253, 254, 257, 258, 259, 265, 266, 268, 273 ve 274 numaraları satin alır.

103 NCMA, Isaac, sanat eserleri faturaları, 1895.

104 NCMA Isaac’ın mektupları, 3 Mayıs 1908.

105 Le bulletin de la vie artistique, 1 Nisan 1920.

106 NCMA Isaac’ın mektupları, 11 Haziran 1910. Isaac bu tabloyu Jean ve Paul Bertrand’a bırakacaktır.

107 A.Vollard, Souvenirs d’un marchand de tableaux, s. 120.

108 NCMA Isaac’ın mektupları, tarihsiz. (muhtemelen Şubat 1901)

109 NCMA Isaac’ın mektupları, 10 Haziran 1908.

110 Aynı, 16 Kasım 1909.

111 Louvre Müzesi müdürü.

112 NCMA Isaac’ın mektupları, Louvre Müzesi müdürü Emile Molinier’nin mektubu, Haziran 1902.

113 Les Donateurs du Louvre, s.98.

114 G. Astruc, Le Pavillon..., age., s.77.

115 E. Weber, Fin de siècle, s. 163.

116 A. Meyer, Ce que mes yeux ont vu, age., s.254.

117 H. Arendt, La Tradition cachée, age., s.124.

118 NCMA, Isaac’ın mektupları, 19 Temmuz 1907.

119 G. Astruc, Le Pavillon..., age., s. 216.

120 NCMA, Tedeschi’nin mektupları, 22 Haziran 1907.

121 Deyim Isaac’a aittir. Bkz. NCMA, Isaac’ın mektupları, Le Clown, 11 Haziran 1906, Réjane’a gönderilmiş.

122 NCMA, Moïse’in mektupları, 16 Ağustos 1907.

123 NCMA, Isaac’ın mektupları, 22 Temmuz 1897.

124 Bu iki tablo özel koleksiyonlarda bulunmaktadır. İkisi de imzalı olan tablolardan biri, Ader Picard Tajan müzayedesi, Drouot Montaigne, Paris, 24 Mart 1990 ibaresini taşımaktadır; diğeri ise 1910 tarihli olup, XII. Antikacılar bienali, Paris, 20 Eylül 27 Ekim 1984, De Jonckheene, maîtres impressionnistes’de yer almaktadır.

125 NCMA, Isaac, elyazısı vasiyetname, 22 Temmuz 1897.

126 NCMA, Isaac mektupları, 25 Mart 1911.

127 NCMA, Isaac mektupları, 15 Şubat 1911. Bu “anormalliğin” farkına varan hükümet sonunda kendisine Millî Müzeler Komisyonu üyeliği verecektir.

128 P. Jamot, GBA, 1914, s.388.

129 G.Babin, L’Illustration, Haziran 1914.

130 P. Picasso, 1907.

131 P. Jamot, GBA, 1914, s.388.

132 NCMA, Moïse’in mektupları, Nisan 1911.

133 G. Apollinaire, Chroniques d’art, 1902-1918, 19 Temmuz 1914, s.516.

134 S. Bonmariage, Mémoires fermés, s.270-272.

135 Paris, Orsay Müzesi, RF 1.999, 2000, 2001, 2002.

136 Paris, Orsay Müzesi, RF 1.790.

137 Paris, Louvre Müzesi, Catalogue de la collection du comte Isaac de Camondo, No: 208.

138 F. Fénéon, Bulletin de la vie artistique, s. 249.

Table des illustrations

Légende Isaac de Camondo (1851-1911) Nissim-de-Camondo Müzesi
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1613/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 80k
Légende Isaac de Camondo’nun Champs-Élysées Caddesi 82 numaradaki evi. Nissim-de-Camondo Müzesi
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1613/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 84k
Légende Isaac de Camondo’nun Champs-Élysées Caddesi 82 rumaradaki evi. Nissim-de-Camondo Müzesi
URL http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1613/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 83k

© Institut français d’études anatoliennes, 2010

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search