Version classiqueVersion mobile

Apartman

 | 
Ayşe Derin Öncel

Önsöz

Nora Şeni

Texte intégral

1Bu kitabın önsözünü kaleme almak benim için birden fazla sebepten dolayı heyecan verici. Kitabın konusu ve cevaplandırmak üzere yola çıktığı sorular memnuniyetimin ilk sebebi. Derin Öncel bu kitapta geleneksel Osmanlı kent yaşamında ailenın yuvalandığı yapıdan, tek ailenin oturduğu ev ya da konaktan, müstakil dairelere ayrılmış kolektif konut yapılarına yani apartman yaşamına nasıl ve hangi ara merhalelerden geçildiğini izler. Galata mahallesine ise ilgi yeni değil. Kaybedilmiş cennet misali özlenen, fevkalade idealize edilip nostalji beslenen, o şekerlendirilmiş ve dillerden düşemeyen, mesela 2010-İstanbul Avrupa Kültür Başkenti Ajansının en önemli reklam malzemesi ettiği malum çokkültürlülüğün en iyi yansıdığı mekânlardandır Galata ve bu vesileyle de bu çokkültürlülük –hadi modasi demeyelim– “hassasiyetinden” komşusu Pera gibi nasibini almıştır. Ancak burada söz konusu olan merak bambaşka bir alandadır, mimari, tarihsel ve yaşam biçimlerinin değişimiyle ilintili bir ilgidir. Bu konu için en uygun mahalle olarak Galata’nın seçilmesi bu yeni konut biçiminin İstanbul’da ilk yoğunlaştığı yerlerden birinin burası olduğu varsayımına dayanır ki Öncel’in araştırması bu varsayımı tamamen doğrulamayacak, dikkati yeni sorulara ve alanlara yöneltecektir.

  • 1 Kitap 1939 ilk kez İngiltere’de basılmış ve dikkati çekmeden unutulmuştur. İkinci Dünya Savaşı’ndan (...)
  • 2 Monique Eleb, Anne Debarre, Architectures de la vie privée xııie-xıxe siècles, Hazan, Paris, 1999. (...)

2Konut mimarisinin toplumdaki yaşam tarzlarını, bu tarzların değişimini yansıtabilme coeffıcient’i hayli yüksek. Belirli bir sosyal kesimin güncel yaşamında içeriyle dışarının (özel ile kamusalın, mahrem ile namahremin, biz ile onların, ev sahipleriyle ziyaretçilerin) nasıl ayrıştığnı, kadın-erkek ve nesil ilişkilerini, hanedeki hiyerarşileri, güncel hayat işlevlerinin hangi mekân bölümlerinde ve nasıl seyrettiğini, bütün bunların hangi mantıkların etkisiyle evrildiğini konutun mimari organizasyonundan okumaya çalışmak mümkün. Ancak, İstanbul’da konutun mekânsal –iç ve dışdağılımları ve yaşam biçimleri hakkında mimari, tarihsel ve antropolojik bir bakış gerektiren bir yaklaşımla gerçekleştirilmiş pek fazla araştırma mevcut değil. Bazı mahallelerin belirli bir tarihsel kesit içindeki konut biçimleri, ya da daha tematik bir seçimle, örneğin nüfustan yola çıkarak ve demografık bir yönelimle gerçekleştirilmiş gayet değerli araştırmalar mevcut. Ama Osmanlı İstanbulu’nda konut mimarilerinin hangi mantıkların ve sosyal güçlerin güdümünde, nasıl geliştikleri hakkında kapsayıcı çalışmalar boşluğu var. Burada sözünü ettiğim bilimsel duruş mimariye de, yaşam biçimlerine de toplumsal inşaatlar (constructions sociales) olarak yaklaşan ve oradan yola çıkarak tek çizgide gelişmeyen süreçler çerçevesinde ikisini ilişkilendirmeye çalışan bir duruştur. Konut içi mekânsal organizasyonu, ev içinde kullanılan eşyaları (mobilya, masa, yatak, çatal, bıçak) yaşam biçimleriyle ilişkilendiren, bunlardan hangisinin evriminin diğer elemanları belirleyici bir şekilde etkileme potansiyeline sahip olduğunu araştıran başyapıt tabii Norbert Elias’ın çalışmaları, özellikle The Civilization Process kitabıdır.1 Avrupa’da Ortaçağ’dan moderne konut içi yaşam biçimlerini belirleyen sürecin self control, nefsin ve bedenin terbiyesi ekseni üzerinden geliştiğini gösterir. Şövalyelerin sofraya kılıç kuşanmadan (ki o kılıç et olarak önlerine parçalara bölünmeden konan pişmiş hayvanları kesmeye yarayacaktır) oturabilecek kadar kendilerini güvencede hissedebildiklerinde pişmiş hayvan etleri önce mutfaklarda bölünüp kesilerek yemek masasına getirilebilecek, sofrada kılıç ya da benzeri büyük aletler yerine bıçak dediğimiz küçük kesiciler yeterli olacaktır. Daha kısa bir evre üzerinde gelişen ve daha dar bir sosyal kesiti ilgilendiren bir araştırmaya örnek olarak da Fransız akademisyen Monique Eleb’in Architectures de la vie privée xviie-xixe siècles2 (17. yüzyıldan 19. yüzyıla Özel Hayatın Mimarileri) adlı kitabı gösterilebilir. Burada Fransız burjuvazisinin 19. yüzyıla geçerken “özel hayat”a değer vermeye başlaması ve mahremiyet (privacy) duygusunu geliştirmesiyle evlerinde “koridor” olgusunun ortaya çıkışını ilişkilendirir. Bu tür tarihsel antropoloji ve mimarlık yöntemleriyle ilerleyen araştırmaların İstanbul için de çoğalması gerekir.

3Derin Öncel’in kitabı İstanbul hakkında böyle bir ihtiyaca cevap veriyor, bu alandaki boşluğun doldurulmasına katılıyor. Yeni konut tiplerini sınıflandırmak uğruna şemalaştırmayan, ezberlerden kaçınan, kabul görmüş varsayımları yeniden sorgulayan bir yönelimle sağlam ölçüler bulmaya özen gösteren, konuttaki yeniliğin nasıl eski yaşam biçimlerine adapte edilerek, ara biçimler icat edilerek uygulandığını anlatıyor. Daha eski bir iç mekân dağılımının ana elemanı olarak “sofa”nın yeni konut tipindeki akıbetini soruşturuyor mesela, salona dönüşmesini, dönüşememesini ya da hangi yeni düzen uğruna, hangi sosyal kategorilerin apartmanda yok olduğunu izliyor. Cevap veremediği soruları sormaktan kaçınmıyor, mesela başoda dışındaki odaların belirli kişilere hasredilerek kullanıldığına emin olmadığını soyluyor. Verdiği cevaplar kadar sorduğu sorulardan çok şey öğrenilen bir metin sunuyor Öncel. Bir modernlik macerasi olarak da sunduğu bu gelişmenin İstanbul’la benzerlikleri olan Kahire, Beyrut gibi Arap şehirlerinde nasıl seyrettiğini de izliyor. Konut tiplerinin evrimini bu kenttekiyle mukayese ettiğinde Galata’nın –her ne kadar gelenekseli benimseyerek içselleştirse de– yeniliği daha süratle adapte ettiğini gösteriyor.

4Beni heyecanlandıran ikinci sebep bu kitabın yeni bir yayın serisinin ilki olması, yeni bir işbirliğini başlatması, Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü (Institut français d'études anatoliennes, IFEA) ile Kitap Yayınevi işbirliğinin ilk taşını koymuş olmasıdır. 2008’den beri idaresini üstlendiğim bu enstitünün yayınlarını Türkçe de yapması başından beri elzem olarak gördüğüm bir misyon. Barındırdığı araştırmacıların ürettiklerini, üstlendiği araştırmaların neticelerini IFEA’nın Türk okurlarla paylaşmasına bir zaruret olarak bakıyorum. Bunun yanında IFEA kendi araştırmaları çerçevesinde oluşmamış olan ama desteklediği çalışmalar da bu koleksiyonlarda yayınlanmaya çalışacak... Derin Öncel’in bu kitabı için yaptığı gibi.

5Hedeflediğim şey, Fransız Anadolu Araştırmaları Enstütüsü’nün (IFEA) gerçekleşmesine imkân verdiği çeşitli çalışmaları Türkiye’nin okurlarıyla paylaşmak...

6İstanbul, Ağustos 2010

Notes

1 Kitap 1939 ilk kez İngiltere’de basılmış ve dikkati çekmeden unutulmuştur. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra yeniden basılmış ve bu kez önemi iyi anlaşılmıştır. Fransızcası iki cilt halinde çevrilmiştir; La Civilisation des mœurs, Pocket 1974 ; La Dynamique de l’Occident. Pocket, 1975

2 Monique Eleb, Anne Debarre, Architectures de la vie privée xııie-xıxe siècles, Hazan, Paris, 1999. Bu kitabında Eleb Fransız burjuvazisinde gelişmeye başlayan özel hayata önem vermek ihtiyacının ailenin buluşma işlevini yüklenen bir mekân oluşturmak gibi eğilimlerin yanı sıra özel hayata artık hizmetkârları da karıştırmamak, onlarla daha mesafeli olmak ihtiyacını da getirdiğini gösterir. Dolayısıyla hizmetkârlarla ev sahiplerinizin dolaşım güzergâhlarını ayırmak gerekecektir. Var olan, birbirilerine açılan, birbirine geçiş veren odalar silsilesine paralel olarak bu odalar dizisinin yanında, paralel bir koridor oluşur. Ev sahipleri bir odadan diğerine geçerken hizmetkârlar koridordan hareket edip odanın diğer girişini kullanırlar. Bu tür araştırmalara başka örnekler için bkz. Jean Louis Flandrin, Familles, Parenté, maison, sexualité dans l’ancienne société, Hachette, 1976 ; Monique Eleb, L’apprentissage du chez-soi : le groupe de Maisons ouvrières, avenue Daumesnil, 1908, Parenthèse, Marseille.

© Institut français d’études anatoliennes, 2010

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Cette publication numérique est issue d’un traitement automatique par reconnaissance optique de caractères.

Acheter

Volume papier

amazon.fr
Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search