Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk https://books.openedition.org/iblpan CC0 sekretariat@ibl.waw.pl Katastrofy i wypadki w czasach romantyków Po raz pierwszy przemknęła mi myśl o tytułowej tematyce, gdy 12 września 2001 roku, w dzień po zamachu na World Trade Center, ujrzałem na Krakowskim Przedmieściu orszak manifestacyjny prowadzony przez prominentnego polityka; uczestnicy nieśli tabliczki z napisem: ”Oto kara za świat bez Boga” i śpiewali religijne pieśni. Zastanawiało mnie, do jakiej tradycji przypisać to wydarzenie i słowa na transparentach: do polskiej romantycznej, w której Bóg gotów jest w odwecie za ludzkie zło i brak wiary wysadzić planetę niczym Julian Ordon redutę i w której Chrystus ratuje in extremis cywilizację europejską, rażąc spojrzeniem jej destruktorów, takich jak Pankracy i jego wspólnicy, bohaterowie dramatu Krasińskiego? Czy też bezpośrednio do odwiecznego imaginarium karzącej opatrzności, z którego do dziś jeszcze wyrastają jak świat długi i szeroki idee w taki czy inny sposób prowidencjalistyczne, dopuszczające możliwość interwencji boskiej zsyłającej katastrofę na ludzkość za niepomyślny i przez nią zawiniony obrót spraw ziemskich?

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/13233 2024-03-25 Marek Bieńczyk Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Mapy romantyków The book by Dorota Siwicka is terrific for several reasons. Firstly, it combines cartography (geography) with historical and literary thought and a Humanist imagination, which is not common in our times. Secondly, the metaphor of ‘cartographical pact’ as an equivalent of Lejeune’s ‘autobiographical pact’ seems particularly accurate. Cartography always becomes an image of the soul, which Benjamin knew very well when he attempted to write Parisian Passages and when he quoted eighteenth-century French authors. In her exquisite book, Dorota Siwicka demonstrates the way in which maps became the landscape of the soul of Polish Romantics. Thirdly, a fantastic culinary metaphor reigns in Maps of the Romantics, which cements the ‘interdisciplinarity’ of the whole project: gâteau des rois. For sharing. A theme analysed by Dorota Siwicka with rigour and consistency. In contemporary French, it is referred to as galettes des rois. Inside the galette there is feve: a grain. The analyses of Dorota Siwicka have reached the feve, that is the hearth of Romantic cartography. (Prof. Krzysztof Rutkowski)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/14143 2024-03-25 Dorota Siwicka Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Medycyna Model romantyczny, choć dziś już jest głównie częścią historii medycyny, może być oceniany rozmaicie. Niektórzy, istotnie, uznają go za niewiele znaczący epizod w dziejach sztuki lekarskiej, do tego o charakterze konserwatywnym albo nawet wstecznym. Inni natomiast, i chyba nie są oni w mniejszości, uważają, że medycyna romantyczna odegrała pewną rolę zarówno w przezwyciężeniu kryzysu, jaki zapanował w XVIII stuleciu, jak i w ponownym samookreśleniu się medycyny somatycznej i materialistycznej – a co za tym idzie, w jakimś stopniu przyspieszyła ukształtowanie się medycyny w jej nowoczesnym rozumieniu. […] pewne idee medycyny romantycznej stały się przedmiotem twórczej reinterpretacji i powracają również i dzisiaj, nawet jeśli ich przytuliskiem jest przede wszystkim medycyna alternatywna […] również naukowo ugruntowane formy terapii nie zajmują się jedynie mechanizmami cielesnymi i fizjologicznymi, ale – poniekąd na sposób holistyczny – coraz częściej podejmują również kwestię podmiotowości pacjenta, wzbogaconej o elementy psychiczne i społeczne, co – pewnie z emfazą i przesadą – można by nazwać pośmiertnym triumfem romantyzmu. Wreszcie nie można zapomnieć, że to właśnie medycynie romantycznej, z jej nastawieniem na łączność ducha i ciała, istotne impulsy rozwojowe zawdzięczają psychoanaliza (Freud traktował przecież choroby jako zjawiska psychosomatyczne), psychologia i psychiatria. 

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/14457 2024-03-25 Grzegorz Marzec Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Magnetyzm Antologia poświęcona jest doktrynie magnetyzmu zwierzęcego, której podstawy sformułował pod koniec XVIII wieku Franz Anton Mesmer. Choć określany dziś mianem pseudonauki, magnetyzm zwierzęcy wywarł ogromny wpływ na dziewiętnastowieczną kulturę Zachodu, a działalność Mesmera i jego uczniów pozostaje ważnym rozdziałem w historii badań nad hipnozą. Fragmenty zawarte w antologii zaczerpnięte zostały z utworów literackich, rozpraw naukowych i filozoficznych, prasy, prywatnej korespondencji. Najstarszy tekst pochodzi z 1775 roku (list Mesmera do Johanna Christopha Unzera d’Altona), najmłodszy – z 1930 roku (nowela Tomasza Manna Mario i czarodziej). Zgromadzeniu w jednym miejscu wyimków z tak różnorodnych gatunkowo i odległych czasowo źródeł przyświecała idea stworzenia katalogu obrazów i tropów, charakterystycznych dla pewnego imaginarium, które z czasem powstało wokół seansów magnetycznych.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/15057 2024-03-25 Katarzyna Czeczot Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Praktyki psychiatrii The topic of this anthology is not insanity as it is understood in the spirit of Nerval or other Romantic authors. That was covered, to a large extent, by the book published in the first series of ‘The Romantic Library’, Ciemne drogi szaleństwa [Dark Paths of Madness] by Alina Kowalczykowa. The authors of the texts published in the present anthology are only those who use the term ‘illness’. This is, most often, doctors: authors of scientific works, case studies, expert opinions in court. It is not just them, however. It is also public officers, authors of bills on the operation of public hospitals, as well as managers of private hospitals. In this way, the author of the anthology aims to include the various ways in which the medical knowledge functions and is utilised: to show how diagnoses were made, what the process of admitting the insane to the hospital was, how they were treated there, and on what basis they were declared insane. Psychiatry is, however, mostly presented here as one of the languages of creating and maintaining public order.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/15775 2024-03-25 Katarzyna Czeczot Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Zwierzęta na zakręcie Książka Zwierzęta na zakręcie, przygotowana przez Beatę Mytych-Forajter, to antologia tekstów romantycznych, traktujących o relacjach ludzi wieku XIX ze zwierzętami, podziwianymi, budzącymi fascynację, ale także stanowiącymi źródło lęku. Nieludzcy towarzysze dają do myślenia i dziwią, dotrzymują towarzystwa, nadto – karmią, ubierają i transportują człowieka. Romantyczne teksty ujawniają silny związek z dzisiejszymi ogólnoświatowymi tendencjami oraz rosnącą świadomością ekologiczną, pokazując, iż to właśnie wtedy, w wieku XIX ludzkie myślenie o wzajemnych zależnościach oraz powinnościach „weszło w zakręt”, w którym pozostaje do dziś, w klinczu przeciwstawnych sił. Prof. Bachórz, recenzując książkę, docenił wybór tekstów spoza literackiego kanonu: „[...] „Zakręt" Beaty Mytych-Forajter ostentacyjnie się obchodzi bez rymotwórstwa, w tym także bez arcydzieł romantycznej poezji. Jest on za to wymownie pamiętliwy dla zapisów bogactwa i rozmaitości spostrzeżeń świadczących o coraz bardziej nadciągającym pobliżu naszych zmartwień ekologicznych i naszych tęsknot wegetariańskich” (fragm. rec. wyd.)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/16083 2024-03-25 Beata Mytych-Forajter Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Przemoc filosemicka? Interesowały nas zjawiska komentowane w polskiej i zagranicznej debacie publicznej jako znak przemiany świadomości społecznej i „nowe otwarcie w stosunkach polsko-żydowskich” na przełomie pierwszego i drugiego dziesięciolecia XXI wieku. Pytaliśmy, czy istotnie mamy do czynienia z nową narracją o przeszłości. Czy i jak dalece przekształciły się warunki opowieści, a wraz z nimi zbiorowe imaginarium współtworzące społeczno-kulturową ramę porządkującą wiedzę rzeczową, której dostarczają badania nad Zagładą z ostatnich kilkunastu lat? Pytaliśmy też, czy i jak zmieniło się wyobrażenie dominującej większości o sobie samej oraz jej stosunek do własnej historii i tożsamości. Czy następuje i na jakich warunkach przebiega inkluzja wszystkich poddanych dawniej antysemickiemu wykluczeniu? Oglądowi poddaliśmy film Po-lin Jolanty Dylewskiej (2008), rekonstrukcję likwidacji getta w Będzinie (2010), akcje Tęsknię za tobą Żydzie i Płonie stodoła Rafała Betlejewskiego (2010), upamiętnienia gettowego mostu nad ulicą Chłodną w Warszawie (1996, 2007-2011) oraz warszawski Dom Kereta (2012). Analiza tych inicjatyw artystycznych i wydarzeń kulturalnych, powodowanych najlepszymi intencjami, skłoniła nas do wniosku, że głos mniejszości wprowadzony do głównego nurtu dyskursu podlega ograniczającym wymogom, naciskom i hierarchiom, które w dużym stopniu przypominają dawne formy dyskryminacji. Co więcej, opresja definicyjna w stosunku do mniejszości – przekształcająca podmiot w przedmiot – nie jest ani dekonstruowana, ani przezwyciężana. Przeciwnie: ma się dobrze. Polega zaś na przemocy filosemickiej.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/9748 2024-03-06 Elżbieta Janicka, Tomasz Żukowski, Elżbieta Janicka et Tomasz Żukowski Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Literatura polska wobec Zagłady (1939-1968) Kiedy czyta się ten ogromny tom, trzeba od razu z podziwem wyznać: tutaj słowo „książka” jest zbyt skromne, trzeba mówić o dziele. Dziele imponującym nie tylko rozmiarami, ale – przede wszystkim – rozległością i wszechstronnością ujęcia, zasięgiem uwzględnionych materiałów, a także – dociekliwością w ich analizie, dokonywanej z różnych perspektyw, zawsze się dopełniających. W konsekwencji ten wielki tom daje obraz nie tylko poszczególnych ogniw składających się na literaturę polską poświęconą Zagładzie, ale także przedstawia wizję całości, jej przemian i ewolucji. Jest to zatem monumentalny podręcznik, ale zarazem także dzieło o charakterze encyklopedycznym.
(prof. Michał Głowiński)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/9823 2024-03-06 Sławomir Buryła, Dorota Krawczyńska, Jacek Leociak, Sławomir Buryła, Dorota Krawczyńska et Jacek Leociak Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Pomniki pamięci Książka […] opowiada o rezultacie spotkań badaczy z uniwersytetów w Hamburgu, Warszawie, Poznaniu i z PAN, podczas których uformowała się w dyskusji ważna i trudna materia, dotykająca „historyzacji” tego, co pamiętane. A ściślej pamiętania Zagłady w dwóch, mocno splecionych rodzajach przedstawień. To znaczy w organizowanych wokół dyskursu postkatastroficznego realizacjach memorialnych; w pomnikach, muzeach, osobach-świadkach (ich „pomnikowa” rola), również w literaturze, w plastyce, w filmie – także w swoistych derealizacjach pamięci, tzn. w memorialnych przedstawieniach, które coś ukazując, coś innego (albo to samo) zacierają, wypierają, redefiniują, reorganizują i – w istocie – dokonują zabiegu anestezji/amnezji. Uśpienia prymarnej pamięci, jej u-nieistotnienia. A definicyjnie trafny tytuł, wiążący miejsca pamięci i niepamięci (to coś innego, niż nie-miejsca Marca Augé), wskazuje na rozmaite praktyki historyczne tego pamiętania/uniepamiętniania i na całą sferę osnuwanych wokół zaburzania pamięci takich praktyk-obrządków, motywowanych różnie, psychospołecznie (wyparcie, poczucie winy) i historycznie (tzw. konkurencja pamięci), i religijnie („rywalizacja” martyrologii), ale zawsze ważnych i zawsze też dalekich od politycznej niewinności. (Prof.  Andrzej Zieniewicz)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/10062 2024-03-06 Katarzyna Chmielewska, Alina Molisak, Katarzyna Chmielewska et Alina Molisak Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Szkice młodopolskie Szkice młodopolskie zawierają piętnaście tekstów napisanych na przestrzeni mniej więcej trzydziestu lat. Całość rozpoczyna się i kończy nawiązaniem do Marcela Prousta, bo przecież autor W poszukiwaniu straconego czasu to niemal rówieśnik Berenta, Staffa, Przybyszewskiego. I  Stanisława Wyspiańskiego, rzecz jasna, który jest ukrytym bohaterem zbioru. A prócz niego – Miriam, Rittner, Ostrowska, Reymont, Miciński… Zamiast Żeromskiego – jego wielki temat, zaborcza szkoła, znana najlepiej z Syzyfowych prac. I jeszcze próba odpowiedzi na pytanie, co zdarzyło się w roku 1890, oraz przypomnienie najpiękniejszych książek Młodej Polski (przynajmniej niektóre spełniłyby może marzenia Miriama i Prousta o arcydziełach sztuki edytorskiej drukowanych na eleganckim papierze, efektowną czcionką, z szerokimi marginesami i artystycznymi okładkami).

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/10182 2024-03-06 Jan Tomkowski et Jan Tomkowski Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Prywatna historia poezji i koniec wieku Prywatna historia poezjiMałgorzaty Baranowskiej, której niektóre odcinki ukazywały się wcześniej m.in. na łamach „Twórczości” i „Tekstów Drugich”, opublikowana została przez Wydawnictwo Sic! w 1999 roku i znalazła się wkrótce na liście książek nominowanych do nagrody „Nike”. Przez środowisko naukowe, poetów i wielbicieli poezji przyjęta została bardzo dobrze jako nowa propozycja lektury twórczości wybranych przez autorkę twórców, wykreślająca nie tylko specyficzną perspektywę interpretacji, ale także przy nosząca scalające spojrzenie na dwudziestowieczne dzieje polskiej liryki (w tle z dziewiętnastym wiekiem i nie tylko). Przez ostatnie lata swojego życia, walcząc z ciężką chorobą, Baranowska przygotowywała drugą część książki, pt. Prywatna historia poezji i koniec wieku, którą zamknęła na krótko przed śmiercią. Jest to kontynuacja książki z roku 1999; ostatni znajdujący się tam zapis nosił datę 15 marca 1997, pierwszy zaś zapis w książce przygotowanej do druku – 16 sierpnia 1997. Swój specyficzny pamiętnik przygód z poezją autorka zamyka na dacie 4 lipca 2005, przedłużając tytułowy „koniec wieku” o wyraziste rozdanie nowego stulecia. (prof. dr hab. Ewa Paczoska)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/10286 2024-03-06 Małgorzata Baranowska et Małgorzata Baranowska Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Spory o Grossa Godne podkreślenia i wyróżnienia jest to, że wśród istniejących już badań tego tematu Paweł Dobrosielski obiera drogę odrębną i proponuje swoją własną autorską problematyzację. (…) Jego podstawowym zamierzeniem jest nie tyle odtworzenie tego, co zostało powiedziane w publicznych debatach wokół Grossa, ile raczej rozpoznanie warunków możliwości mówienia oraz leżących u podstaw dyskursu reguł jego wytwarzania. (…) Wartość poznawcza pracy Pawła Dobrosielskiego, a także jej wymiar heurystyczny oraz jej moc perswazyjna nie polegają tylko na zgromadzeniu i uporządkowaniu rozległej bazy źródłowej, lecz przede wszystkim na trafnym, przekonującym i nowatorskim jej sproblematyzowaniu. (…) Paweł Dobrosielski dokonał pionierskiego pod względem zakresu źródłowego i przyjętej metodologii, w pełni autorskiego opracowania problematyki recepcji pism Jana Tomasza Grossa. (…) Powstała książka, której znaczenie nie wyczerpuje się tylko na opisie pewnych praktyk dyskursywnych, lecz odsłania mechanizmy wytwarzania imaginarium społecznego Polaków i profilowania narodowej tożsamości, dla której doświadczenie Zagłady okazuje się dziedzictwem często niechcianym, odrzucanym, na różne sposoby oswajanym, ale przecież — niezbędnym. (Prof. Jacek Leociak)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/10338 2024-03-06 Paweł Dobrosielski et Paweł Dobrosielski Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Nowoczesny Orfeusz Najsłynniejsza powieść Stanisława Lema oparta została na schemacie mitu o Eurydyce i Orfeuszu. Enigmatyczny liryk Aleksandra Wata jawi się jako rewelacyjna gramatyka tworzenia sceny powtórnej utraty Eurydyki. Czesław Miłosz jest autorem jednego z najbardziej odkrywczych odczytań historii orfejskiej, zarazem typowego dla naszej „świeckiej epoki”. W napisanym w czasie II wojny światowej dramacie Anna Świrszczyńska podjęła się włączenia w dzieje podróży do Hadesu postaci Orfeusza – bohatera wspólnoty, pozbawionego dotąd własnej fabuły. Dramat o herosie projektował też śmiertelnie chory Stanisław Wyspiański; analogiczne zamierzenia snuł w obozowych notatkach Konstanty Ildefons Gałczyński. To tylko przykłady zaskakująco bogatej i różnorodnej, a dotąd w małym stopniu rozpoznanej polskiej recepcji opowieści o pierwszym artyście. Niniejsza monografia poświęcona jest literaturze polskiej ostatnich stu lat, ale również wielowiekowym dziejom przemian mitu Orfeusza w sztuce Zachodu. Znaleźć w niej można propozycję mitologicznej lektury dzieł nieodnoszących się do fabuły wprost, refleksję nad alternatywną historią recepcji oraz przyszłymi losami tematu. W tekst wkomponowano 15 fragmentów kontekstowych, które dotyczą istotnych elementów i klasycznych realizacji mitu: mogą one być czytane w dowolnej kolejności jako hasła dotąd nieistniejącej encyklopedii orfejskiej.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/10403 2024-03-06 Maciej Jaworski et Maciej Jaworski Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Refleksja nad literaturą w polskim piśmiennictwie emigracyjnym Rozprawa Andrzeja Karcza poświęcona jest zjawisku wartemu refleksji, które nie znajdowało dotąd należytego uznania. Badacze zajmujący się piśmiennictwem pozakrajowym po 1939 roku kierowali uwagę przede wszystkim ku twórczości literackiej czy poetyckiej, pomijając niewątpliwą zasługę krytyki emigracyjnej w analizie twórczości pisarzy polskich i obcych. Autor stawia czoło temu zaniechaniu, dokonując analizy twórczości krytycznej osób o różnych rodowodach intelektualnych i zainteresowaniach pisarskich, których kompetencje i dokonania nie budzą wątpliwości co do trafności dokonanego wyboru. […] Autor daje dowód umiejętności analizy twórczości literaturoznawczej Terleckiego, Miłosza i Herlinga-Grudzińskiego oraz znajomości ich postaw wobec literatury.

(fragm. recenzji prof. dr. hab. Rafała Habielskiego)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/10618 2024-03-06 Andrzej Karcz et Andrzej Karcz Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Polska ballada gotycka Przedmiotem książki jest analiza występowania i charakterystycznych cech gotycyzmu w balladzie. Podjęta w pracy problematyka była dotąd poruszana w polskim literaturoznawstwie ogólnikowo, przede wszystkim przy okazji omawiania innych problemów związanych z funkcjonowaniem i charakterem estetyki grozy i niesamowitości w kraju oraz teoretycznych rozważań nad opowieściami balladowymi jako gatunku. Rezultatem tej analizy jest propozycja wprowadzenia do polskiego literaturoznawstwa terminu „ballada gotycka”. Pojęciem tym została objęta grupa tekstów o charakterze balladowym, napisanych na przełomie XVIII i XIX wieku. Omawiany zespół wierszy jest niejednorodny wewnętrznie, gdyż współtworzą go ballady, dumy, śpiewy historyczne, elegie oraz dzieła o charakterze rozmyślań i dumań. Włączenie do jednej kategorii wymienionych gatunków uzasadnione zostało odwołaniem do świadomości krytyczno-genologicznej przełomu stuleci.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/10712 2024-03-06 Paweł Pluta et Paweł Pluta Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Czyja dzisiaj jest Zagłada? Czyja dzisiaj jest Zagłada? Marty Tomczok jest w moim pojęciu książką świetną, znakomicie napisaną, inspirującą i pobudzającą poznawczo, otwierającą ciekawe ścieżki literaturoznawczej refleksji. W kontekście stanu badań nad reprezentacjami Zagłady w polskiej prozie współczesnej jest pracą wnoszącą nowe, oryginalne rozpoznania interpretacyjne. […] tytułowe pytanie książki brzmi dramatycznie w kontekście końca ery pamięci i ery świadków. Mamy do czynienia z gwałtowną i niekontrolowaną erupcją post-pamięci, czy wręcz „post -post -pamięci”, niejednokrotnie zdradzającej historię dla wyrafinowanej polityki historycznej; prawdę (rozumianą jako odpowiedzialność epistemologiczną i etyczną) dla post-prawdy; trud rozumienia i ryzyko samopoznania dla komfortu iluzyjnych autoafirmacji i tożsamościowych mitów. Autorka jest niezwykle wyczulona na te wszystkie zjawiska, bada je nie tylko narzędziami doświadczonego historyka i krytyka literatury, antropologa kultury i popkultury, lecz także w ostatecznym rachunku człowieka zatroskanego − by się tak wyrazić − o stan narodowej wyobraźni, o kondycję Polaków. Ten moralny wymiar książki Marty Tomczok uważam za szczególnie cenny. (Prof. Jacek Leociak)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/13007 2024-03-06 Marta Tomczok Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Wojna i okolice Wojna i okolice Sławomira Buryły stanowi część szeroko zakrojonego opracowania tematyki wojennej w literaturze polskiej, zmierzającego ku syntezie problemu. Buryła jest dziś najwybitniejszym znawcą literatury polskiej dotyczącej wojny i okupacji oraz najaktywniejszym zwolennikiem jej kompleksowego opracowania. Przynajmniej od pięciu lat – początek tej refleksji przypada na wydane w 2013 roku Tematy (nie)opisane – zgłasza konieczność sproblematyzowania piśmiennictwa poświęconego drugiej wojnie światowej i czyni to zarówno jako przyszły autor takiej syntezy, jak i metodolog. (Dr hab. Marta Tomczok) 

Wojna i okolice w idei całościowego ukazania nieznanych problemów albo ponownego sięgnięcia po już poruszane pytania i wątpliwości badawcze, usytuowania ich na szerokim tle historycznoliterackim, społeczno­-politycznym i kulturowym, nawiązuje do zamysłu przyświecającego moim poprzednim książkom: Tematom (nie)opisanymWokół Zagłady oraz Rozrachunkom z wojną.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/13106 2024-03-06 Sławomir Buryła Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Po Jedwabnem Wraz z końcem debaty jedwabieńskiej zaczęła wzbierać fala odrzucenia i rewizjonizmu historycznego. Dały o sobie znać rozmaite operacje przeprowadzane na polskiej pamięci, dyktowane chęcią powrotu do Polski niewinnej i bohaterskiej, której granice naruszyli Sąsiedzi. Rozpoczęła się szarża w obronie dobrego imienia Polaków rzekomo pomawianych en masse o współudział w zagładzie Żydów. Innymi słowy, po Jedwabnem nastąpił backlash i o nim właśnie mówi ta książka. Jej głównym tematem jest bowiem reaktywna polityka historyczna, którą w odpowiedzi na Jedwabne od kilkunastu lat prowadzi się w Polsce, lecz jej adresatem jest również światowa opinia publiczna. Polityka ta nie jest własnością jakiejś jednej partii politycznej. Aplikowana jest niczym lekarstwo bez względu na to, która z nich akurat znajduje się u sterów władzy.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/14353 2024-03-06 Piotr Forecki Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Opowieść o niewinności Rekonstruujemy narracyjne sposoby budowania figury świadka w wybranych tekstach kultury od wojny do współczesności. Przedstawiają one polskiego świadka oddzielonego od hitlerowskich zbrodni jako niewinnego, bezradnego obserwatora, który „pomagał tyle, ile było można w tych warunkach”. Przemilczają jednak wpływ polskich zachowań na los Żydów, nasz współudział w Zagładzie. Taka narracja nastawiona na obronę autowizerunku na długo zdominowała dyskurs publiczny oraz powszechną świadomość. Pytamy o trwale obecne wzory kultury. Co rzeczywiście znaczyło być świadkiem Zagłady w Polsce wtedy, ale także co znaczy przez mijające dekady do dzisiaj? Jak formowały się głosy krytyczne wobec apologetycznego wizerunku świadka? Analizujemy nadal aktualną współobecność oraz rywalizację obu tych nurtów w naszej kulturze. 

Wydanie angielskie: The Holocaust Bystander in Polish Culture, 1942-2015. The Story of Innocence, ed. Maryla Hopfinger, Tomasz Żukowski, Palgrave Studies in Cultural Heritage and Conflict, Palgrave Macmillan 2021.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/14484 2024-03-06 Maryla Hopfinger et Tomasz Żukowski Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Holokaust i Hiroszima w perspektywie porównawczej Zestawienie Hiroszima–Nagasaki i Holokaust budzi odmienne reakcje w Japonii i na Zachodzie. (…) Artykuły zawarte w książce poruszają następujące zagadnienia: 1) pamięć i narracja o Zagładzie w Polsce, 2) recepcja Holokaustu i innych wydarzeń wojennych w Japonii, 3) dyskurs społeczno-polityczny na temat zrzucenia bomby atomowej na Hiroszimę i Nagasaki. Biorąc za punkt wyjścia te dwa wydarzenia: Zagładę oraz zrzucenie bomby atomowej, zamierzamy stworzyć platformę do poszukiwania podobieństw i różnic między pamięcią o II wojnie światowej, jaka funkcjonuje w przestrzeni krajów różniących się położeniem geograficznym, powojenną historią, geopolityką, jak Polska i Japonia.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/15224 2024-03-06 Ariko Katō et Jacek Leociak Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Lata czterdzieste Odtwarzamy początki polskiej narracji równoległej do dokonującej się Zagłady. Analizujemy jej dominujące składowe (dyskurs antysemicki, niemieckie barbarzyństwo i wina polska). Przedstawiamy też odmienną, krytyczną diagnozę polskiego świadka Zagłady oraz groźnych przejawów antysemityzmu tuż po wojnie. Ich wspólnym źródłem okazują się trwałe wzory kultury.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/15808 2024-03-06 Maryla Hopfinger et Tomasz Żukowski Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Non omnis moriar? Punktem wyjścia dla zawartych w tej książce rozważań była potrzeba refleksji nad różnymi formami obecności wieku XIX w naszej współczesności. Paląca wydaje się potrzeba przekroczenia dotychczasowych obiegów wiedzy o kulturze wieku XIX – swoista „próba scalenia” tego, jak kształtuje się wiedza o tym stuleciu, a także jak jest ono czytane, odbierane, przerabiane, wykorzystywane czy przywoływane w różnych obiegach i kultury – od wiedzy profesjonalnej, poprzez literaturę różnych nisz, popularyzację, eseistykę, interpretacje filmowe i serialowe, internet czy gry komputerowe. Obecnie rozpoznania z obiegu naukowego słabo przenikają do innych obszarów kultury – warto choć próbować ten stan rzeczy zmienić. W centrum książki znajduje się najsłynniejsza powieść Bolesława Prusa. Zanim jednak poruszy ona temat Lalki, poświęca nieco uwagi jej autorowi, postaci nieco niedocenianej, uznawanej za nudną, a także bohaterowi powieści, który wydaje się bytem o zdecydowanie mocniejszym statusie w kulturze polskiej. Przy okazji dokonuje też próby odczarowania bohatera, w którym zakochiwały się rzesze czytelników przez całe dziesięciolecia.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/15858 2024-03-06 Bartłomiej Szleszyński Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
"Osobiste sprawy i tematy" Problem konfrontacji artysty z obcą kulturą stanowi jedno z kluczowych zdarzeń egzystencjalnych oraz wyzwań estetycznych Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, który z powodów politycznych zdecydował się opuścić Polskę. Celem niniejszej książki jest opisanie fenomenu inkulturacji pisarza z perspektywy historycznoliterackiej. Egzemplifikacją tego ogólnego problemu, ujętego od strony teoretycznej, będzie włoski etap biografii i twórczości Herlinga. W książce autorka kreśli obraz literatury włoskiej obecnej nie tylko w polskojęzycznych publikacjach Grudzińskiego (ta perspektywa narzuca bowiem polonocentryczny punkt widzenia), ale również (a nawet: przede wszystkim) we włoskojęzycznych szkicach oraz artykułach Herlinga, jedynie sporadycznie przywoływanych dotąd w polskich opracowaniach – w polskim literaturoznawstwie pisarz istnieje właściwie wyłącznie jako twórca tekstów pisanych po polsku. Nie należy jednak zapominać, że część jego publicystycznego i recenzenckiego dorobku to prace pisane po włosku i że w pewnym momencie kontekst kultury włoskiej okazał się w jego twórczości dominujący.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/16129 2024-03-06 Magdalena Śniedziewska Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Nie wiem, jak ich mam cenić… Książka Justyny Kowalskiej-Leder jest książką ważną, odważną, a i nowatorską. Widać to na tle wielu znaczących przecież publikacji dotyczących Zagłady wydanych w Polsce w ostatnich latach, a może właśnie dopiero na tle tychże prac. Stanowi świetną i niezwykle sumienną rekapitulację, ale i rewizję ustaleń dotychczasowych. Autorka wskazując na złożoność relacji pomocowych proponuje perspektywę badań do tej pory na gruncie polskim nie podejmowaną. Zwraca uwagę na nieoczywistość kategorii epistemologicznych i kwalifikacji etycznych zazwyczaj używanych w opisie doświadczeń granicznych. Wydobywa chętnie pomijaną moralną ambiwalencję widoczną w postawach i w relacjach ofiar, świadków i  ratujących. Również konsekwencje po - mijania splotu ambiwalencji czynnych w konstruowaniu krytycznego namysłu nad pamięcią indywidualną, namysłu nad uwikłaną w historyczne zaszłości pamięcią zbiorową, a wreszcie nad debatą publiczną na temat polskiego doświadczenia wojny i Zagłady. Te zabiegi prowadzą do krytycznej refleksji nad pojęciami używanymi do konceptualizacji stosunku Żydów i Polaków (i odwrotnie) i nad emocjonalną intensywnością debaty – zarówno tej publicystycznej, jak i naukowej. Nie bez znaczenia jest też i to, że autorka podnosi rolę zaniedbywanych do tej pory czynników różnicujących doświadczenia związane z Zagładą, takich jak płeć, wiek, stan cywilny, poziom edukacji, pochodzenie klasowe oraz czynniki osobowościowe i psychologiczne – słowem, podkreśla wagę miejsca, z którego mówi i działa podmiot świadczący/świadkujący. (Prof. Marek Zaleski)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/16228 2024-03-06 Justyna Kowalska-Leder Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Migracyjna pamięć, wspólnota, tożsamość Nasza pamięć (indywidualna, rodzinna, środowiskowa...), pamięć każdego, kto nie dosięga PRL-owskiego doświadczenia, wydaje się trwale podzielona - i to w obu naraz znaczeniach tego słowa. Po pierwsze dlatego, że rozdziela, odróżnia, izoluje to, co jest prawdą naszego doświadczenia, od doświadczenia będącego (ponoć) powszechnym udziałem - i to ostatnie kontestuje, subwersywnie podkopuje, rozkłada na zatomizowaną konstelację indywidualnych przypadków czy świadectw. Po drugie, jest to jednak przecież pamięć podzielona z innymi - w tym sensie, w jakim podziela się czyjś los czy czyjeś zdanie; a więc taka, która ma udział, która uczestniczy w ponadjednostkowym, a może też i w jego wytwarzaniu... Wygląda, że wszędzie tam, gdzie - jak to w kulturowej pamięci i kulturze w ogóle - nie potrafimy oddzielić "nagich" faktów od ich wartości i znaczeń (tego, o czym sądzimy, że się wydarzyło, od tego, co się faktycznie wydarzyło), ustalić, czym naprawdę było to, co było, tam więź jednostkowego i wspólnotowego nie tworzy homogenicznej całości, lecz raczej rodzaj węzła czy splotu, w którym odmienności i powinowactwa są nawzajem dla siebie czynnikiem zarazem jedności i odróżnienia; czynnikiem, który antagonistycznie spaja podzieloną wspólnotę naszej pamięci. (prof. Ryszard Nycz)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/11211 2024-02-01 Roma Sendyka, Tomasz Sapota et Ryszard Nycz Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Akuszerki transformacji Książka poświęcona jest procesom przemian tożsamości kobiet w Polsce po 1989 roku, zarejestrowanym we współczesnych tekstach kultury: w literaturze pięknej, (auto)biografistyce, kulturze popularnej, publicystyce. Moment przecięcia ról genderowych i narodowych jest tu kluczowy: pytaniu o rolę kobiet w warunkach polskiej demokracji po 1989 roku towarzyszy pytanie o to, czym różni się ona od roli wyznaczanej Polkom w poprzednich okresach historycznych, oraz o działania, które one same podejmują w celu wypracowania całkiem nowych ról - tych na miarę sytuacji, w której znajduje się dziś Polska. Analizy tożsamości kobiet usytuowane są na szerszym tle przemian, którym podlega całe polskie społeczeństwo, rzucone po 1989 roku na głębokie wody wolnego rynku, globalnej polityki, a zarazem uwikłane w wewnętrzne spory wokół historii, pamięci, tradycji. Autorka korzysta z narzędzi krytyki feministycznej do analizy tekstów literackich autorstwa kobiet, ale też do analizy samego dyskursu feministycznego w Polsce po 1989 roku. Śledząc mechanizmy konstruowania społecznych ról kobiet, tropi uwikłanie owych ról w relacje władzy, od której nie jest wolny także feminizm.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/12552 2024-02-01 Agnieszka Mrozik Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Romantycy i technika. Tom 2 W świetle założeń dawnej Biblioteki Romantycznej, która - według noty zamieszczanej na tylnej okładce tomów - "pragnie dotrzeć do wielogłosowego świata epoki, w której tkwi jedna z ojczyzn duchowych współczesnego człowieka", należy odnotować, że w książce Wojciecha Tomasika Romantycy i technika założenie to realizuje się przewrotnie i dosadnie. Współczesność przegląda się tu w romantyzmie w tym obszarze, który nasza epoka bezczelnie (albo tylko bezmyślnie) usiłuje zawłaszczyć, zapominając o romantycznych korzeniach tego zjawiska, jakim jest nie sam tylko postęp techniczny, ale przede wszystkim jego wpływ na wszystkie inne sfery życia - od prac mechanicznych i wygód codziennych poczynając, a na moralności i religii kończąc. (Dr hab. Marek Dybizbański)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/12626 2024-02-01 Wojciech Tomasik Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Kobieta - Historia - Literatura Trzy słowa klucze [...] kobieta, historia, literatura – tworzą bardzo ogólną i pojemną ramę dla siedemnastu [...] zgromadzonych tu artykułów, podzielonych na cztery grupy tematyczne (części). [...] część pierwsza wprowadza w problemy kobiecego widzenia historii i definiowania kobiecości „w jej historycznych i narodowych odmianach”, część druga skupia się na kobiecych bohaterkach utworów „odwołujących się do wydarzeń historycznych”, część trzecia poświęcona jest polskim powojennym emigrantkom, a czwarta zawiera szkice „związane z kobiecymi relacjami literackimi odnoszącymi się do ważnych momentów historycznych”. [...] Kompozycja ta – przypominająca bricolage – ma [...] niepodważalną zaletę: staje się źródłem zaskoczeń. [...] Nieoczywistość [...] sąsiedztw może dziwić, ale zarazem daje do myślenia, co jest zresztą właściwością większości rozpraw i studiów autorstwa Bożeny Karwowskiej. (Prof. Ewa Kraskowska)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/6793 2024-01-08 Bożena Karwowska Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Zapomniana rewolucja Przedmiot refleksji analitycznej Agaty Araszkiewicz stanowią nie tylko nieznane pisarki dwudziestolecia (Aniela Gruszecka, Wanda Melcer), ale także te niedocenione (Irena Krzywicka) oraz te, których popularna sława przyćmiewa ich prawdziwą wartość (Pola Gojawiczyńska). Za pomocą narzędzi krytyki feministycznej autorka zastanawia się, czy w tworzonych przez kobiety powieściach pojawił się nowy typ podmiotowości i czy te „artystyczne osiągnięcia feminizmu”, o których pisała krytyka epoki, poszerzyły kanon literatury polskiej. Obecny w tych utworach potencjał staje się widoczny dzięki wyczuleniu Agaty Araszkiewicz na nowe tematyzacje (zdobywanie artystycznej tożsamości twórczej przez kobietę, relacja matka - córka, kobieca homoseksualna niewyrażalność, somatyczne doświadczenie ciąży opisane jako fenomen filozoficzny). Autorka kreuje własną kartografię kobiecej subkultury literackiej dwudziestolecia, która pojawia się jako świadomie odnosząca się do siebie grupa tekstów. Eksperymenty literackie czy odmienne manifestacje językowe ujawniają pracę nad kobiecą podmiotowością tekstualną oraz wpisane w nią inne doświadczenie ciała, roli społecznej i kulturowej. Interpretacje Araszkiewicz, wykorzystujące z jednej strony anglosaską krytykę feministyczną skupioną na tożsamości autorki, a z drugiej strony francuskie koncepcje autoekspresji "écriture féminine", przypisują nowatorskie odczytania problemom znanym, przesuwając akcenty na to, co w tradycyjnej optyce było na marginesie. Najciekawsze i najbardziej odkrywcze są właśnie te przesunięcia. (Prof. dr hab. Maria Janion)

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/7158 2024-01-08 Agata Araszkiewicz Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk
Warszawa w oczach pisarek Portret dawnej Warszawy (1864-1939), nakreślony przez polskie pisarki, oraz ukazane przez nie doświadczenia kobiet w przestrzeni miejskiej - oto najważniejsze tematy książki. Autorka zaprasza do odczytania kobiecych powieści, opowiadań, reportaży i felietonów związanych ze stolicą, powstałych między upadkiem powstania styczniowego a wybuchem drugiej wojny światowej. Przedmiotem studiów są dzieła piętnastu pisarek, od Elizy Orzeszkowej i Marii Konopnickiej po Polę Gojawiczyńską i Magdalenę Samozwaniec. Książka analizuje, jak teksty z okresu obfitującego w ważne zmiany cywilizacyjne odzwierciedlają rozwój metropolii i postępującą emancypację kobiet, a ich bohaterki z różnych warstw społecznych negocjują swą obecność i role w sferze publicznej. Warszawa traktowana jest podczas lektury i jako ogólny przykład nowoczesnego miasta, i jako miejsce konkretne, ze specyficzną historią i topografią. Autorka sięga do kontekstów z wielu dziedzin humanistyki, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstów varsavianistycznych. Perspektywa gender pozwała uwypuklić kwestie dotąd w badaniach nad miastem i literaturą niepodejmowane.

]]>
https://books.openedition.org/iblpan/7267 2024-01-08 Małgorzata Büthner-Zawadzka Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk pl Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk