Ingerencje cenzury w „Polskiej Bibliografii Literackiej”

52Dekretem z 5 lipca 1946 roku powołano Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (dalej: GUKPPiW). Do jego zadań należały: „1) nadzór nad prasą, publikacjami i widowiskami w zakresie, przewidzianym w szczególnych przepisach prawnych, 2) kontrola rozpowszechniania wszelkiego rodzaju utworów za pomocą druku, obrazu, żywego słowa (…)”89. Kontrola odbywała się w celu zapobieżenia: „a) godzeniu w ustrój Państwa Polskiego, b) ujawnianiu tajemnic państwowych, c) naruszaniu międzynarodowych stosunków Państwa Polskiego, d) naruszaniu prawa lub dobrych obyczajów, e) wprowadzaniu w błąd opinii publicznej przez podawanie wiadomości niezgodnych z rzeczywistością”90. W praktyce kontroli cenzury podlegały wszelkie publikacje drukowane, także naukowe, oraz audycje radiowe i telewizyjne, filmy. Zmiany przyniosła ustawa z 31 lipca 1981 roku o kontroli publikacji i widowisk, która zakładała, że kontroli wstępnej nie podlegają między innymi „publikacje naukowe i dydaktyczne szkół wyższych, placówek Polskiej Akademii Nauk, samodzielnych placówek naukowo-dydaktycznych, instytutów naukowo-badawczych i placówek typu naukowo-badawczego utworzonych zgodnie z obowiązującymi przepisami, zakładów kształcenia duchownych i zarejestrowanych stowarzyszeń naukowych, a także druki tych instytucji służące zbieraniu danych dla celów badawczych”91 i „publikacje bibliograficzne oraz dane bibliograficzne”92. Kontrola wstępna polegała na czytaniu przez cenzora maszynopisu i wydaniu zgody (po wprowadzeniu wymaganych poprawek) na skład tekstu. Wyłączenie tekstów naukowych spod kontroli wstępnej oznaczało, że „mogły być wycofane ze sprzedaży dopiero po stwierdzeniu naruszenia prawa”93. Niestety po wprowadzeniu stanu wojennego ustawa przestała obowiązywać. Jej nowelizacja z 28 lipca 1983 roku wprowadziła kontrolę wstępną dla publikacji naukowych i bibliograficznych w celu zapobiegania ujawnieniu informacji stanowiących tajemnicę państwową lub w inny sposób zagrażających obronności kraju94. W praktyce oznaczało to, że publikacje te podlegały cenzurze na zasadach sprzed ustawy z 31 lipca 1981 roku.

53Cenzurę prewencyjną w PRL kojarzymy z działalnością GUKPPiW. W rzeczywistości jednak funkcjonował rozbudowany i sprawnie działający system kontroli, w skład którego – oprócz urzędu cenzury – wchodziły wszelkie instytucje państwowe prowadzące działalność twórczą, naukową i wydawniczą. Zbigniew Romek, rekonstruując zasady działania tego systemu, zwrócił uwagę na kilka czynników, dzięki którym był on skuteczny, a cenzorzy minimalizowali swój udział w kontroli wypowiedzi, delegując swoje uprawnienia na autorów, wydawców, pracowników instytucji naukowych i innych zajmujących się sprzedażą oraz udostępnieniem publikacji. Pierwszym z tych czynników była zasada zbiorowej odpowiedzialności. Niezapisana w przepisach prawa, w praktyce oznaczała, że odpowiedzialność za poprawność każdej wypowiedzi publicznej ponosiły wszystkie osoby biorące udział w jej przygotowaniu (na każdym etapie pracy) i udostępnianiu. W przypadku publikacji drukowanych byli to autorzy, redaktorzy, zecerzy, księgarze, bibliotekarze, archiwiści itp. Ważną funkcję pełnili przedstawiciele partii zatrudnieni w instytucjach:

To kierownictwo partyjne określało, co jest niecenzuralne, i poprzez swych członków na różnych szczeblach partyjnej organizacji rozsianych po terenie całego kraju i usadowionych we wszystkich ważniejszych instytucjach czuwało nad polityczną poprawnością publikowanych treści. Kontrola wypowiadanego słowa miała więc niejako wiele płaszczyzn organizacyjnych i wielu nieformalnych cenzorów, którzy wielokrotnie, także zanim doszło do powstania konkretnego dzieła, mogli wpływać na jego kształt i ostateczną formę95.

54Także pracownicy wydawnictw dbali o takie przygotowanie publikacji, aby nie znajdowały się w niej treści, które mogłaby zakwestionować cenzura państwowa. Romek pisał, że „dobra współpraca cenzury z redakcjami pism czy wydawnictw była dla urzędu kluczowym zadaniem, gdyż przenosiła ciężar ingerencji i pracy nad tekstem z cenzora na wydawnictwo i w efekcie na samego autora”96. Należy wspomnieć też o zjawisku autocenzury. Świadomość tego, jak działa system cenzury, powodowała, że autor często nie podejmował tematów, które mogły zostać zakwestionowane97. Oczywiście każda publikacja przed drukiem musiała uzyskać zgodę GUKPPiW i cenzorzy dokonywali skreśleń, ale tak działający system sprawiał, że treści, które potencjalnie mogły zostać zakwestionowane, usuwane były na wcześniejszych etapach pracy. W przypadku „Polskiej Bibliografii Literackiej” możemy mówić o cenzurze w Instytucie Badań Literackich PAN, ingerencjach ze strony redaktorów wydawnictwa, skreśleniach i zmianach sugerowanych przez GUKPPiW w recenzjach, a z drugiej strony – o działaniach redaktorów naukowych na rzecz przywrócenia do tekstu bibliografii zakwestionowanych opisów bibliograficznych publikacji czy twórców.

55Ingerencje cenzury miały istotny wpływ na kompletność PBL, a właściwie jej brak. Choć muszę zaznaczyć, że zachowane dokumenty poświadczają, iż redaktorzy naukowi bibliografii – zarówno Stefan Vrtel-Wierczyński, jak i Jadwiga Czachowska – podejmowali działania minimalizujące liczbę skreślonych pozycji bibliograficznych. Można powiedzieć, że bibliografia ta poddawana była podwójnej cenzurze. Z jednej strony dokumentowała zawartość książek i czasopism, które były kontrolowane i zatwierdzane do druku przez cenzurę, a z drugiej strony sama poddawana była kontroli cenzury. W czasie funkcjonowania GUKPPiW wydane zostały 33 tomy PBL. Mimo że była to publikacja naukowa, o niskim nakładzie i kierowana do wąskiego grona specjalistów, ingerencje cenzury okazywały się dokuczliwe. Liczba wydanych egzemplarzy oscylowała między 1620 (PBL za rok 1948 wyd. 1954), 600 (PBL za lata 1956 wyd. 1960, 1970 wyd. 1973, 1971 wyd. 1974, 1980 wyd. 1988) a 400 (PBL za rok 1969 wyd. 1972). Po krótkich okresach rozluźnienia cenzury następowało zaostrzenie. Cykl produkcyjny PBL trwał kilka lat. Dlatego ważny jest nie tylko rok dedykacji tomu, ale także rok wydania. W ten sposób możemy mniej więcej określić, w jakim przedziale czasowym trwały prace bibliograficzne i wydawnicze oraz wskazać, na jaki okres w historii kraju działania te przypadały. To ważne, ponieważ zespół autorski, redaktorzy naukowi i Dyrekcja IBL PAN starali się wykorzystywać okresy rozluźnienia cenzury, aby umieszczać w bibliografii pozycje bibliograficzne i nazwiska osób, które wcześniej mogłyby zostać skreślone przez cenzurę, lub by wprowadzać uzupełnienia do tomów już wydanych. Jednak luka między rokiem dedykacji i rokiem wydania mogła działać także na niekorzyść, ponieważ czasami tom zatwierdzony przez cenzurę czekał na wydanie dłuższy czas i ukazywał się w zmienionej rzeczywistości politycznej. W takiej sytuacji nie było możliwości, aby przywrócić nazwiska oraz publikacje skreślone wcześniej przez cenzurę.

56Roman Loth w swoich wspomnieniach dotyczących pracy w IBL PAN napisał, że cenzura zaczynała się już w Instytucie, „a jej egzekutorem we wczesnych latach był Samuel Sandler”98. W latach 1952–1955 pełnił on funkcję sekretarza naukowego IBL PAN i decydował lub współdecydował o skreśleniach w publikacjach naukowych przygotowywanych w Instytucie. „Polska Bibliografia Literacka” prawdopodobnie nie podlegała bezpośredniej kontroli Sandlera. Jej cenzurą zajmowała się wówczas redaktor naukowa PBL Barbara Rafałowska. Zachowała się korespondencja, która świadczy o tym, że Rafałowska przekazywała Vrtelowi-Wierczyńskiemu, kierownikowi Pracowni Bibliograficznej IBL PAN, informacje o pisarzach i tłumaczach, których dorobek nie może zostać odnotowany w tomie PBL za rok 1947. Decyzje te Rafałowska konsultowała z Sandlerem99, dokumenty jednak nie dają odpowiedzi na pytanie, czy działo się tak za każdym razem, czy tylko w niektórych przypadkach. Rafałowska była redaktorem naukowym PBL do 1954, kiedy to zakończyła pracę w Instytucie (w 1956 roku ukazał się tom PBL za rok 1947, ostatni pod jej redakcją). Od 1955 roku redaktorem naukowym PBL był Witold Suchodolski. Krystyna Tokarzówna w artykule Cenzura w „Polskiej Bibliografii Literackiej” podała, że nowy redaktor naukowy PBL:

po zanalizowaniu wymienionego rocznika [PBL za lata 1944/1945 – K.P.], kierując się dotychczasowymi dyrektywami, zwrócił się do Wierczyńskiego z żądaniem, aby usunąć wszystkie pozycje, które ze względu na nazwisko autora lub źródło związane były z działalnością emigracji politycznej, oraz te, które powstały w wyniku opracowania źródeł wyznaniowych100.

57Kilka miesięcy później, w liście z 22 listopada 1955 roku, Suchodolski informował Vrtela-Wierczyńskiego o przedstawionych mu zaleceniach dotyczących pomijania w bibliografii poloników emigracyjnych: „Ostatnia sprawa to polonika emigracyjne. Otóż nie pamiętam już, czy pisałem lub przekazywałem coś w tej materji. Otrzymałem wyraźną dyrektywę »z góry«, że nie należy jej nadal uwzględniać, zatrzymując jedynie odpowiednie kartki wśród materiałów archiwalnych”101. W 1956 roku prace dokumentacyjne, w tym bibliografie, przestały być poddawane cenzurze wewnętrznej w IBL PAN. Redaktor naukowy PBL nadal miał wpływ na kompletność tomów PBL. Jednak w kolejnych latach działalność redaktora naukowego miała odmienny charakter niż w okresie stalinowskim. Odpowiadał on za sprawy merytoryczne bibliografii. Interweniował także w urzędzie cenzury w celu przywrócenia skreślonych pozycji bibliograficznych.

58Zespół autorski PBL z zasady nie miał bezpośredniego kontaktu z urzędem cenzury. Maszynopis do odpowiedniego ze względu na siedzibę wydawcy Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (dalej: WUKPPiW) przekazywali pracownicy wydawnictwa. W okresie działania urzędu cenzury PBL miała dwóch wydawców. Tomy za lata 1944/1945–1949 i 1956 (wyd. w latach 1954–1960) ukazały się nakładem Wydawnictwa Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich i podlegały kontroli wrocławskiego urzędu. Natomiast tomy PBL za lata 1950/1951–1954/1955 i 1957–1983 (wyd. w latach 1962–1991) wydał łódzki oddział Państwowego Wydawnictwa Naukowego. Recenzje cenzury przesyłane były do wydawnictwa, a nie do IBL PAN czy Pracowni Bibliografii Bieżącej IBL PAN w Poznaniu. W późniejszym okresie kontakty z cenzurą należały do obowiązków redaktora naukowego PBL. Z powodu braku źródeł nie wiemy nic na temat działalności Witolda Suchodolskiego w tym zakresie. Natomiast Jadwiga Czachowska, redaktor naukowa PBL w latach 1967–1992, odnosiła się kilkukrotnie w publikacjach do tej kwestii. Obejmując funkcję redaktora naukowego PBL, uznała, że do jej obowiązków należeć będzie:

czujna lektura, strona po stronie, każdego rocznika i przekazywanie moich uwag dotyczących metody opracowania zespołowi autorskiemu, a także ustosunkowanie się do wysuwanych przez nich problemów z zakresu teorii i metody bibliografii. A po drugie do moich zadań będzie należeć obrona PBL przed ingerencjami cenzury, które były mimo niskiego nakładu dzieła bardzo dotkliwe102.

59Niewiele wiadomo o tym, jak w praktyce wyglądały działania redaktorów wydawnictw w zakresie kontroli zawartości PBL. Informacje na ten temat dotyczą pracy nad bibliografią za rok 1968 (wyd. 1971) oraz za 1969 (wyd. 1972). Czachowska wspominała, że praca nad tomem za rok 1968 była trudna, „do czego przyczyniali się teraz redaktorzy w wydawnictwach, obawiając się z góry cenzury państwowej”103. W tamtym czasie był to łódzki oddział wydawnictwa PWN. Badaczka w artykule Zmagania z cenzurą słowników i bibliografii literackich w PRL z 1992 roku opisała szczegóły przeprowadzania cenzury w wydawnictwie:

W 1971 r. w Oddziale PWN w Łodzi wyznaczono jednego z redaktorów specjalnie do wyszukiwania w „Polskiej Bibliografii Literackiej” za rok 1969 pozycji budzących zastrzeżenia polityczne. Wykazując się niezwykłą czujnością, redaktor-cenzor wyeliminował kilkadziesiąt opisów bibliograficznych, w tym 8 całych haseł osobowych poświęconych pisarzom emigracyjnym: Henrykowi Grynbergowi, Herlingowi-Grudzińskiemu, Stefanowi Korbońskiemu, Szechterowi, Wiktorowi Trościance, Leopoldowi Tyrmandowi, Wygodzkiemu, Żytomirskiemu, przy czym w hasłach tych skreślono nawet artykuły krytyczne opublikowane w kraju, np. artykuły Jerzego Putramenta z „Trybuny Ludu” dotyczące Żytomirskiego. W haśle „Jerzy Andrzejewski” usunięto opisy recenzji Apelacji oraz drukowanej we „Współczesności” obszernej rozprawy Andrzeja Mencwela o powieści Miazga (której druk w „Twórczości” w 1966 r. zarejestrowano w odpowiednim tomie)104.

60W tej sytuacji kierownictwo łódzkiego oddziału PWN zleciło temu samemu redaktorowi przeprowadzenie ponownej kontroli tomu za rok 1968, mimo że urząd kontroli w 1970 roku wyraził zgodę na druk tej bibliografii bez skreśleń.

Rezultat działań redaktora był podobny jak poprzednio, w wypadku tomu za rok 1969: ponad sto kilkadziesiąt wyeliminowanych opisów, 12 usuniętych haseł osobowych, w tym m.in. dotyczące Mariana Hemara (2 tomy wierszy: Rzeź Pragi oraz Ściana płaczu, liczne wiersze w czasopismach, wiele recenzji i artykułów o twórczości poety). W wyniku interwencji Dyrektora Instytutu – poprzez dyrekcję PWN – w Wydziale Nauki KC PZPR skreślenia w większości cofnięto, a cenzurowania „Polskiej Bibliografii Literackiej” w wydawnictwie zaniechano105.

61Krystyna Tokarzówna opisała ingerencje łódzkiego oddziału wydawnictwa PWN w tomie PBL za lata 1952/1953 przygotowanym do druku i wydanym w 1972 roku:

przy proweniencji opisów bibliograficznych poloników z Izraela zakwestionowano formułę „z Izraela”. Pracownia otrzymała je dzięki uprzejmości Ryszarda Löwa z Tel-Awiwu i sygnowała [R. Löw], a w spisie źródeł skrót ten rozwiązywała dotąd: [Informacje uzyskane od Ryszarda Löwa z Izraela]. Informacje „hebr.” lub „Izrael” cenzura skreślała także przy czasopismach stamtąd, co czyniło opisy zupełnie bezużytecznymi. Po protestach ze strony Pracowni Państwowe Wydawnictwo Naukowe zaakceptowało tę uwagę i w korekcie owe formuły przywrócono106.

62Przejdę teraz do omówienia recenzji urzędu cenzury dotyczących PBL. W Archiwum Akt Nowych w Warszawie odnalazłam trzy recenzje dotyczące trzech tomów PBL. Są to tomy za lata: 1944/1945 (wyd. 1957), 1947 (wyd. 1956), 1948 (wyd. 1954). Recenzję tomu PBL za rok 1948 opisała wcześniej Maria Kotowska-Kachel107. Recenzje dwóch pozostałych nie były dotąd znane i omawiane przez badaczy. Natomiast zastrzeżenia cenzury dotyczące między innymi tomów PBL za rok 1948 (wyd. 1954) oraz za rok 1947 (wyd. 1956) opisały wcześniej Jadwiga Czachowska w artykule Zmagania z cenzurą słowników i bibliografii literackich w PRL108 oraz Krystyna Tokarzówna w tekście Cenzura w „Polskiej Bibliografii Literackiej”109. Autorki omówiły je nie na podstawie oryginałów recenzji cenzorów (referowanych przeze mnie w dalszej części rozdziału), a opierając się na odpisie pierwszej recenzji PBL za rok 1948 z 6 stycznia 1952 roku, przygotowanym przez Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich (recenzji wcześniejszej niż ta, którą odszukałam), informacjach przekazywanych przez Helenę Devechy, redaktorkę pracującą we wrocławskim wydawnictwie, oraz notatkach dotyczących skreśleń cenzury przygotowanych przez poznańskich bibliografów. Nie przetrwały recenzje cenzury dotyczące tomów za rok 1946 i 1949 (oba wyd. 1958). Wiadomo jednak, że w tych bibliografiach nie dokonano skreśleń110. To, że w archiwum nie ma opinii cenzury na temat kolejnych tomów PBL, może świadczyć o zmianie metod działania tego urzędu, jakie zaszły w 1956 roku. Tak pisała o nich Tokarzówna:

O ile do 1956 r. kontrolę przeprowadzano otwarcie, pozostawiając pełną dokumentację, o tyle potem zaczęto działać podstępnie: nigdy nic na piśmie, znak ołówkiem na maszynopisie z żądaniem usunięcia informacji bez zostawienia jakiegokolwiek śladu, a gdy powstały automatyczne połączenia telefoniczne – sugestie lub polecenia przez telefon. Z tego powodu trudno dziś dokładnie zrekonstruować rok po roku wszystkie ingerencje, tym bardziej że dzięki solidarnemu już teraz z zespołem stanowisku Dyrekcji IBL, zwłaszcza od rocznika 1966, kiedy redaktorem naukowym została energiczna i rzeczowa Czachowska, większość informacji skreślonych przez cenzorów regionalnych udawało się – po interwencji w GUKPPiW w Warszawie – przywrócić. Poza tym materiały usunięte z jakiegoś rocznika podsuwało się nieraz powtórnie w którymś z roczników następnych111.

63Na podstawie recenzji cenzury odnalezionych w Archiwum Akt Nowych, korespondencji między Vrtelem-Wierczyńskim i Rafałowską oraz ustaleń Tokarzówny zrekonstruuję przebieg ingerencji redaktora naukowego PBL, urzędu cenzury w treść bibliografii oraz starania kierownika Pracowni Bibliografii Bieżącej IBL PAN na rzecz zachowania zakwestionowanych pozycji bibliograficznych.

64W pierwszej recenzji „Polskiej Bibliografii Literackiej za rok 1948” z 6 stycznia 1952 roku, znanej z odpisu sporządzonego przez Wydawnictwo Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, niepodpisany cenzor zakwestionował umieszczenie w bibliografii „skompromitowanych, emigracyjnych autorów” Melchiora Wańkowicza, Sergiusza Piaseckiego, Aleksandra Kamińskiego112. W tej samej recenzji cenzor wrocławski za niefortunną uznał adnotację dotyczącą artykułu Znaczki i Sienkiewicz, która brzmiała: „Popularność H. S. i wartość jego pism. Podjęcie dziś walki z jego twórczością, czego symbolem jest pominięcie go w serii znaczków pocztowych”113. Domagał się również zastąpienia transliteracji nazwisk obcych transkrypcją114. Transliteracja była wzorowana na ogólnych zasadach katalogowania115. Jadwiga Czachowska pisała, że żądanie wprowadzenia transkrypcji „zapewne wynikało z przekonania, iż transliteracja jest podejrzana jako wymysł zachodnioeuropejski”116.

65Podczas konferencji zorganizowanej 8 marca 1952 roku we Wrocławiu, w której udział wzięli Vrtel-Wierczyński i przedstawiciele wydawnictwa Ossolineum, omówiono zastrzeżenia cenzury. Wówczas tom PBL za rok 1948 był gotowy do druku i dlatego usunięcie zakwestionowanych nazwisk, a co za tym idzie – całych pozycji bibliograficznych, wiązałoby się z dodatkową pracą. Dlatego uczestnicy spotkania podjęli decyzję o tym, że Pracownia Bibliograficzna IBL i wydawnictwo muszą równolegle zgłosić się do IBL z prośbą o interwencję w urzędzie cenzury117. Ponadto przyjęto propozycję wydawnictwa, aby z bibliografii usunąć nazwisko właściwe Mieczysława Jastruna, które brzmiało Agatstein118. Na mocy ustaleń z tej konferencji w przypadku nazwisk rosyjskich, białoruskich i ukraińskich miała zostać zastosowana transkrypcja i przeredagowano adnotację artykułu Znaczki i Sienkiewicz119. Zyskała ona następujące brzmienie: „o pominięciu H. S. w serii znaczków pocztowych poświęconych pisarzom polskim”120.

66Zgodnie z decyzją podjętą podczas spotkania zorganizowanego we Wrocławiu Vrtel-Wierczyński wysłał do Dyrekcji IBL list z prośbą o interwencję w GUKPPiW w sprawie zakwestionowanych nazwisk pisarzy. Argumentował ją tym, że pozycje bibliograficzne dotyczące tych twórców zawierają ważny materiał literacki, a ich usunięcie jest niezgodne z przyjętymi w PBL zasadami selekcji121. Ostatecznie po konsultacji z Wydziałem Kontroli Prasy KC PZPR Instytut uzyskał zgodę na pozostawienie publikacji wymienionych wyżej pisarzy, ale konieczne było usunięcie z PBL za rok 1948 nazwisk Stanisława Leca i ewentualnie Czesława Miłosza122.

67Cenzor zwrócił także uwagę na brak we wstępie do bibliografii informacji dotyczących znaczenia zmian ustroju i przemian społecznych, które umożliwiły zrealizowanie tego przedsięwzięcia bibliograficznego:

We wstępie Vrtel-Wierczyński mówi o trudnościach, z jakimi bezskutecznie borykano się w okresie międzywojennym przy próbach opracowania polskiej bibliografii literackiej, oraz o obecnych na wielką skalę prowadzonych pracach w tym zakresie, pracach obejmujących nie tylko bibliografię bieżącą, ale i wielką bibliografię retrospektywną. Jednak autor nigdzie nie daje wyrazu zrozumienia, czemu zawdzięcza polonistyka możność realizacji tego zadania. Nie widzi on podstawowego, także w tym zakresie, znaczenia zmiany ustroju i przemian społecznych. Wierczyński jest głęboko wdzięczny IBL-owi, a stawianie sprawy jedynie na tej płaszczyźnie wydaje się wielkim zwężeniem zagadnienia123.

68Tokarzówna, opisując zmagania z cenzurą dotyczące tomu PBL za rok 1948, napisała, że Vrtel-Wierczyński przeredagował wstęp, podkreślając, z jakich powodów możliwe było podjęcie wielkich zespołowych prac bibliograficznych124. Ostatecznie ta wersja wstępu nie została umieszczona w PBL za rok 1948 (wyd. 1954). Historyczny wstęp ukazał się w tomie za lata 1944/1945 (wyd. 1957). Znalazł się w nim następujący fragment:

Po wojnie w gruntownej od samych podstaw odbudowie i przebudowie życia polskiego jedno z miejsc naczelnych zajęła nauka, a wśród różnych jej dyscyplin i dla bibliografii powstały bardzo pomyślne warunki i perspektywy wszechstronnego rozwoju: zaszedł bowiem fakt doniosły, który całe to ogromne zagadnienie postawił na właściwej płaszczyźnie i stworzył realne warunki opracowywania i ogłaszania Polskiej bibliografii literackiej. Oto w Polsce Ludowej powstaje wyposażony w poważne środki finansowe Instytut Badań Literackich, który do programu swej naukowej i organizacyjnej działalności włączył również zagadnienie pełnej, całościowej i wyczerpującej bibliografii literatury polskiej: bieżącej i retrospektywnej, mającej informować badaczy o polskiej twórczości literackiej, jej naukowym opracowaniu oraz o recepcji literatur obcych na gruncie polskim (przekłady na język polski, opracowania)125.

69Sprawa ingerencji w treść PBL za rok 1948 nie zakończyła się na recenzjach cenzorów. W 1952 roku swoje uwagi do zawartości bibliografii zgłaszała jej redaktor naukowa Rafałowska. Zaproponowała usunięcie czasopism, które nie spełniały kryterium poziomu literackiego i zasięgu czytelniczego. Były to polskie pisma: „Ateneum Kapłańskie”, „Caritas”, „Działkowiec Polski”, „Głos Anglii”, „Głos Karmelu”, „Głos Katolicki”, „Gość Niedzielny”, „Homo Dei”, „Kielecki Przegląd Diecezjalny”, „Kółko Różańcowe”, „Królowa Apostołów”, „Ład Boży”, „Łowiec Polski”, „Medycyna Weterynaryjna”, „Msza Święta”, „Niedziela”, „Pochodnia Seraficka”, „Pod Opieką św. Józefa”, „Pokłosie Salezjańskie”, „Posłaniec Matki Boskiej”, „Posłannictwo”, „Przegląd Katechetyczny”, „Ruch Biblijny i Liturgiczny”, „Rycerz Niepokalanej”, „Strażnica Ewangeliczna”, „Wiadomości Diecezjalne Lubelskie”, „Wolne Narody”, „Wiadomości Duszpasterskie”, „Wiadomości Wędkarskie”126. Wyeliminowane miały zostać także zagraniczne czasopisma: „The American Slavic and East European Review”, „British Book News”, „The Kenyon Review”, „The New York Times Books Review”, „Partisan Review”, „Saturday Review of Literature”, „The Times Literary Supplement”127. Redaktor naukowa domagała się wykreślenia nazwisk pisarzy polskich: Czesława Miłosza (i jego pseudonimów Żagarysta oraz Pamfil), Zofii Kossak-Szczuckiej, Stanisławy Kuszelewskiej-Rayskiej, Regnisa (właśc. Bernarda Singera), Barbary Sowińskiej, Mariana Spychalskiego i Kazimierza Wierzyńskiego128. Wyeliminowane miały zostać również czasopisma i nazwiska dotyczące Jugosławii129. W kolejnych miesiącach toczyły się negocjacje, które szczegółowo opisała Tokarzówna:

Po jakimś czasie zgodzono się na przywrócenie czasopism fachowych i 2 zachodnich periodyków slawistycznych, utrzymując w mocy zupełną eliminację tzw. czasopism dewocyjnych. W Instytucie zaaprobowano pozostawienie nazwisk Kossak-Szczuckiej, Leca, Piaseckiego i Wańkowicza, ale cóż z tego, skoro po jakimś czasie znów usunęła je cenzura. Bezdyskusyjnie musiały też zniknąć wszystkie nazwiska sygnatariuszy „uchwały londyńskiej”130 – nawet z przekładów literatur obcych, tak że teksty te „PBL” rejestrowała bez tłumaczy. Z literatur jugosłowiańskich pozostały tylko szczątki. Na „grób pamięci” skazano całą literaturę współczesną, polecając zachowanie jedynie klasyków i literatury ludowej. O dokonanie selekcji zwrócono się do Mariana Jakóbca131. Usunięto 11 haseł autorskich (spośród 15), z opracowań zniknął cały blok artykułów o literaturze najnowszej. Trzeba było eliminować materiały z takich czasopism, jak: „Twórczość”, „Odra”, „Odrodzenie”, nie licząc pomniejszych132.

70W kolejnej recenzji cenzury, datowanej na 22 kwietnia 1953 roku, cenzor (nazwisko nieczytelne) uznał PBL za „pożyteczną i wartościową”, ponieważ z jednej strony ułatwia znalezienie potrzebnych tekstów, a z drugiej strony daje obraz twórczości literackiej w roku 1948133. Miał jednak wątpliwości, czy bibliografia taka „winna obejmować wszystkie ówczesne pozycje bez względu na ich dzisiejszy wydźwięk polityczny, czy też ma ona być dokładnie oczyszczona z pozycji z tych czy innych względów budzących zastrzeżenia”134. Był zdania, że powinna dawać pełny obraz piśmiennictwa, ale jednocześnie wskazał pozycje bibliograficzne budzące zastrzeżenia, na przykład nazwiska pisarzy: Kazimiery Iłłakowiczówny, Aleksandra Janty-Połczyńskiego, Marii Rodziewiczówny. Prosił swoje kierownictwo o opinię w ich sprawie i decyzję. Dodatkowo zwracał uwagę, że w przypadku tak obszernej bibliografii jedna osoba nie może zorientować się w treści poszczególnych publikacji, których dotyczą pozycje bibliograficzne, i sugerował, aby kontrolę zawartości bibliografii wykonywało kilka osób. Z recenzji tej wyłania się obraz cenzora, który jest przytłoczony spisem wielu książek i artykułów. Ma przeczucie, że choć nazwiska autorów i tytuły tekstów na pierwszy rzut oka mogą nie budzić wątpliwości, to ich treść (do której nie ma dostępu, czytając bibliografię) może okazać się kontrowersyjna. W obawie przed ewentualnymi konsekwencjami wynikającymi z przeoczenia i dopuszczenia bibliografii do druku prosi o konsultację i decyzję swoich przełożonych. Jeśli w przyszłości okaże się, że nie zostały skreślone nazwiska lub publikacje na temat zagadnień niecenzuralnych, to konsekwencje poniesie kierownictwo, a nie cenzor. Dodatkowo, widząc, jak szeroki jest zakres PBL, sugeruje, że kontrola tej bibliografii powinna być wykonywana przez grupę cenzorów. Ten przykład pokazuje, jak w praktyce działała zasada zbiorowej odpowiedzialności i że pracy cenzora towarzyszył strach przed konsekwencjami, które mu groziły w przypadku przeoczenia treści budzących wątpliwości.

71W drugiej połowie 1953 roku zespół autorski PBL otrzymywał informacje o kolejnych ingerencjach cenzury w tomie za rok 1948. Skreślone miały być nazwiska pisarzy polskich i obcych, na przykład Brunona Jasieńskiego, Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Adolfa Nowaczyńskiego, André Gide’a, Franza Werfla, Johna B. Pristleya; zawartość „Tygodnika Warszawskiego”, paryskiej „Kultury”, „Znaków Czasu”, „Kalendarza Warszawskiego”, Antologii walki, Satyry w konspiracji; wszystkie książki opublikowane przez wydawnictwa katolickie: Pallotinum, oo. Karmelitów, oo. Jezuitów i Salesianum135. Cenzura nakazała wykreślenie z bibliografii słowa „Jugosławia”, w haśle osobowym Tadeusza Borowskiego zakwestionowano tekst W Skopie [!] (miasto w Jugosławii), dodatkowo bibliografowie musieli sprawdzać, „czy tytuły utworów nie zawierają »elementów reakcyjnych«, »pierwiastków antykomunistycznych«, czy nie dotyczą Armii Krajowej lub polskiego lotnictwa w Anglii”136.

72Kolejne uwagi przekazała także redaktor naukowa. Rafałowska w liście do Vrtela-Wierczyńskiego z 23 lipca 1954 roku, czyli na miesiąc przed podpisaniem tomu do druku, zwracała uwagę, że nie wykreślono Ballady o węglu powszednim Andrzeja Wolicy oraz utworów Jana Karskiego i Witolda Wandurskiego137. Wskazane przez nią pozycje bibliograficzne zostały usunięte z bibliografii138. Ostatecznie tom PBL za rok 1948 przeredagowano trzy razy, a jego druk ukończono we wrześniu 1954 roku.

73Kontrola „Polskiej Bibliografii Literackiej za rok 1947” przez WUKPPiW i redaktor naukową przypadła na rok 1955. W recenzji tomu za rok 1947, datowanej na 25 stycznia 1955 roku, cenzorka Krystyna Boryczko wskazała szereg pozycji bibliograficznych (nie podając, jakich nazwisk pisarzy i zagadnień dotyczą), które wzbudziły jej wątpliwości, i prosiła „o udzielenie wyjaśnienia, czy (…) mogą pozostać w Bibliografii”139. Rafałowska w grudniu 1955 roku poprosiła o usunięcie następujących nazwisk pisarzy: Witolda Gombrowicza, Aleksandra Janty-Połczyńskiego, Zofii Kossak-Szczuckiej, Jerzego A. Kossowskiego, Józefa Łobodowskiego, Czesława Miłosza, Elżbiety Szemplińskiej-Sobolewskiej, Stefana Themersona, Melchiora Wańkowicza, Andrzeja Wolicy, Henriego Barbusse’a, Arthura Koestlera, Marii Fiderer i Anny L. Strong; nazwisk tłumaczy: Brunona Jasieńskiego, Józefa Łobodowskiego, Witolda Wandurskiego, Stanisława Ryszarda Stande oraz zbioru Dziesięć opowieści o lotnikach, marynarzach i szpiegach140. Tym razem cenzura zezwoliła na uwzględnienie w bibliografii zawartości zakwestionowanych w PBL za rok 1948 czasopism: „Głos Katolicki”, „Homo Dei”, „Tygodnik Warszawski” i haseł osobowych pisarzy: Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Marii Kuncewiczowej, Adolfa Nowaczyńskiego, Sergiusza Piaseckiego, André Gide’a, Johna B. Pristleya 141. Tom ten ukazał się w 1956 roku.

74Boryczko w recenzji z 1 czerwca 1955 roku tomu PBL za lata 1944/1945 zakwestionowała nazwiska: Stefana Kisielewskiego, Czesława Miłosza, Alberta Harrisa, Michała Borwicza, Stanisława Balińskiego; także artykuł Wicepremier Mikołajczyk i prof. Kot bawili w Krakowie z „Głosu Wielkopolskiego” oraz zawartość „Tygodnika Warszawskiego”, „Gościa Niedzielnego” i „Głosu Katolickiego”142. W tym przypadku cenzorka prosiła kierownictwo o konsultację. Przełożony Witold Niedźwiecki uznał za słuszne jej zastrzeżenia dotyczące Czesława Miłosza, Alberta Harrisa, Michała Borwicza, Stanisława Balińskiego oraz tekstu Wicepremier Mikołajczyk i prof. Kot bawili w Krakowie. Natomiast jego zdaniem zawartość „Tygodnika Warszawskiego” miała pozostać w bibliografii „ze względu na konieczność jak najpełniejszego ujęcia materiałów w tego typu publikacjach”143.

75Z załączonego do recenzji protokołu ingerencji, który podpisał Witold Niedźwiecki, wynika, że usunięte miały zostać wszystkie utwory Czesława Miłosza, Alberta Harrisa, Michała Borwicza, Stanisława Balińskiego. Nazwisko Miłosza miało zniknąć także ze wszystkich pozycji bibliograficznych, w których pojawiało się w adnotacji i w funkcji tłumacza. Chodziło o utwory: Walta Whitmana Pieśń dla poległych, Thomasa Cowpera Samotność Aleksandra Selkirka, George’a Crabbe’a Wioska, Thomasa Stearnsa Eliota Ziemia jałowa. Przekłady literatur obcych zachowano, ale nazwisko tłumacza miało zostać przemilczane. Skreślono również artykuł Wicepremier Mikołajczyk i prof. Kot bawili w Krakowie144.

76Zmieniającą się sytuację polityczną, zapoczątkowaną przez publikację Poematu dla dorosłych Adama Ważyka w „Nowej Kulturze” z 21 sierpnia 1955 roku, wykorzystał zespół autorski PBL. Celem było zachowanie w tomie PBL za lata 1944/1945 (wyd. 1957) skreślonych wcześniej przez cenzurę opisów bibliograficznych. W działania te zaangażowała się Maria Renata Mayenowa, która podczas zebrania Pracowni Bibliografii Bieżącej IBL PAN zorganizowanego 6 maja 1956 roku „podjęła się omówienia w Warszawie sprawy czasopism i nazwisk pisarzy emigracyjnych i pozytywne załatwienie tej kwestii zasygnalizowała jeszcze w tym samym miesiącu”145. W tym czasie Dyrekcja IBL PAN zadecydowała, że od rocznika PBL 1956, który miał być opracowywany w następnej kolejności (tomy PBL za rok 1946 i 1947 były już w produkcji wydawniczej i wprowadzenie do nich daleko idących zmian było niemożliwe), bibliografia będzie odnotowywała nazwiska pisarzy emigracyjnych oraz zawartość czasopism wydawanych poza krajem. Wówczas podjęta została decyzja o przygotowaniu dodatku do tomu PBL za rok 1949, w którym przywrócone miałyby być pozycje bibliograficzne usunięte z tomów za lata 1944–1948 w wyniku działania cenzury wewnętrznej i zewnętrznej146. Dodatek ten ukazał się w 1958, a już rok wcześniej (w 1957) pojawił się dodatek do tomu PBL za lata 1944/1945, opublikowany na końcu tomu za te lata. Vrtel-Wierczyński w styczniu 1957 roku zwrócił się do Suchodolskiego z prośbą o zgodę na włączenie do tomu bibliografii za lata 1944/1945 wyeliminowanych przez cenzurę pozycji bibliograficznych. Zgodę tę uzyskał147.

77Dodatek zamieszczony na końcu tomu za lata 1944/1945 (wyd. 1957) w części „Teksty” zawierał hasła osobowe literatury polskiej i literatur obcych. W części „Opracowania” znalazły się publikacje przypisane do działów „Historia literatury i krytyka literacka”, „Teatr i film”, „Nauki pomocnicze”, „Literatury obce”. Zakwestionowane wcześniej utwory Czesława Miłosza, Alberta Harrisa, Michała Borwicza, Stanisława Balińskiego znalazły się w tym właśnie dodatku. Artykuł Wicepremier Mikołajczyk i prof. Kot bawili w Krakowie oraz utwory Walta Whitmana, Thomasa Cowpera, George’a Crabbe’a, T.S. Eliota, których tłumaczem był Miłosz, trafiły do początkowej części bibliografii, z zachowaniem nazwiska tłumacza. Należy jednak zaznaczyć, że znakomita większość umieszczonych tam pozycji bibliograficznych to literatura podmiotowa i przedmiotowa dotycząca pisarzy. Dodatek zawiera 681 pozycji bibliograficznych, zaledwie 11 z nich to materiały odnoszące się do teatru, filmu i zagadnień z zakresu nauk pomocniczych.

78Próba przywrócenia zakwestionowanych pozycji bibliograficznych miała miejsce w fazie druku PBL za lata 1944/1945. Przeredagowanie bibliografii i włączenie pozycji bibliograficznych do poszczególnych działów było już niemożliwe (wiązałoby się to z koniecznością przygotowania nowego maszynopisu i składu, co wymagałoby czasu oraz podniosłoby koszty wydania tomu). Dzięki temu pozycje bibliograficzne pierwotnie niedopuszczone do publikacji przez cenzurę zostały wyodrębnione w dodatku. Analiza jego zawartości pozwala zorientować się, jacy pisarze współcześni, ale też piszący w epokach wcześniejszych, byli w okresie stalinowskim wykreślani przez cenzurę. Podobne wnioski można wysnuć z analizy dodatku za lata 1944–1949, załączonego do „Polskiej Bibliografii Literackiej za rok 1949” (wyd. 1958). Dodatek ten zaczyna się od krótkiej informacji, w której czytamy, że zawiera „1) materiały pominięte w rocznikach już wydrukowanych i przygotowanych do druku, 2) materiały z czasopism, które nie weszły w ogóle w skład poprzednich roczników Polskiej Bibliografii Literackiej”148. W spisie dodatkowych źródeł znalazły się czasopisma polskie, głównie katolickie, czasopisma slawistyczne i bibliografie obce. W obu dodatkach nie ma zawartości czasopism emigracyjnych. Dodatek za lata 1944–1949 zawiera 1404 pozycje bibliograficzne, przy czym 906 zakwalifikowano do części „Teksty”, a pozostałe do części „Opracowania”.

79Przykład recenzji tomów PBL przygotowanych przez cenzorów z WUKPPiW pozwala zorientować się, że kontrolą publikacji zajmowali się cenzorzy niskiego szczebla, niepewni swojej wiedzy i umiejętności, którzy obawiali się ponoszenia konsekwencji z powodu swoich przeoczeń. Przejdę teraz do krótkiego scharakteryzowania kadry cenzorów, metod pracy oraz zasad organizacji pracy urzędu obowiązujących w latach 40. i 50., czyli w okresie, kiedy odbywała się opisana powyżej kontrola tomów PBL za lata 1944/1945, 1947 i 1948.

80Na początku funkcjonowania GUKPPiW poziom wykształcenia cenzorów był zróżnicowany. W latach 1946–1955 do pracy w tym urzędzie „na stanowisko cenzora przyjęto m.in. absolwentów filologii polskiej, prawa, filozofii, medycyny czy ekonomii, osoby będące w trakcie studiów, a także posiadające wykształcenie średnie lub podstawowe”149. Wiktor Gardocki podawał, że spośród części pracowników z tamtego okresu – 130 osób, których dokumenty personalne odnaleziono, „ponad 50% posiadało wykształcenie średnie, ok. 40% – wyższe, pozostali byli w trakcie studiów lub posiadali wykształcenie podstawowe”150. Na podstawie analizy sprawozdań pisanych przez cenzorów Kamila Kamińska-Chełminiak doszła do wniosku, że w latach 40. i 50.

większość pracowników kontroli stanowiły osoby niewykształcone, nieposiadające elementarnej wiedzy z zakresu historii, literatury, a nawet ortografii. Takie osoby zdarzały się również na stanowiskach kierowniczych. Byli to ludzie pochodzący z awansu społecznego, których największą zaletę stanowiła przynależność do partii oraz pryncypializm ideologiczny151.

81Kompetencje urzędników były zróżnicowane. Nie wiemy, czy publikacje do kontroli przydzielano cenzorom z uwzględnieniem ich wykształcenia i – z czasem – doświadczenia zawodowego. Możemy sobie wyobrazić, że brak jasnych wytycznych dotyczących zasad cenzurowania tekstów oraz nieodpowiednie kompetencje mogły powodować, że pracownicy czuli się niepewnie, wykonując swoje obowiązki, i obawiali się konsekwencji w przypadku przeoczeń. Cenzorzy podpisywali zobowiązanie o dochowaniu tajemnicy służbowej. Za ujawnienie tajemnicy groziła kara wynikająca z przepisów prawa. Gardocki pisał, że nie udało mu się ustalić, czy jakiś cenzor został w ten sposób ukarany152. Podawał natomiast, że w przypadku przewinień zwykle karano cenzorów poprzez „zawieszenie premii, wstrzymanie awansu, rzadziej – degradację lub wyrzucenie z pracy”153.

82Kamińska-Chełminiak w książce Cenzura w Polsce, 1944–1960. Organizacja, kadry, metody pracy zwracała uwagę na to, że w okresie stalinizmu wzrosło znaczenie kontroli wypowiedzi publicznych: „cenzor przestał być »jedynie« pracownikiem kontroli, który »tnie dorywczo«, a stał się funkcjonariuszem aparatu kontroli ideologicznej – najważniejszym instrumentem państwa w zakresie kontroli środków masowego przekazu”154. Poza wykształceniem ważnym wymogiem wobec cenzorów było zaangażowanie ideologiczne. Kontrolerzy byli strażnikami prawomyślnej świadomości, dlatego musieli mieć marksistowski światopogląd i poczucie misji155. W czasie rekrutacji poza wykształceniem kandydatów sprawdzano ich „podłoże ideologiczno-polityczne, przeszkolenie partyjne i »tendencje klerykalne«”156. Te ostatnie dyskwalifikowały kandydata. W latach 50. nowo zatrudnieni cenzorzy, nieangażujący się politycznie, nienależący do partii, nieposiadający instynktu politycznego, „byli poddawani gruntownym szkoleniom ideologicznym, w wyniku których stawali się cenzorami par excellence”157.

83W pierwszych miesiącach funkcjonowania GUKPPiW nie organizowano szkoleń dla pracowników, cenzorzy nie dysponowali zapisami, zaleceniami, materiałami instruktażowymi. Skreśleń dokonywali w oparciu o własną wiedzę i intuicję. Później pojawiły się zapisy i instrukcje, które powstawały nie w urzędzie cenzury, lecz w wydziałach KC PZPR, ministerstwach, wojsku, instytucjach państwowych158. Już w 1945 roku zaczął się ukazywać poufny „Biuletyn Informacyjny” (wychodził do 1956 roku, funkcjonował pod różnymi tytułami, między innymi „Biuletyn Instrukcyjny”, „Biuletyn Szkoleniowy”, „Biuletyn Informacyjno-Szkoleniowy”, „Biuletyn Informacyjno-Instrukcyjny”). GUKPPiW rozpoczął jego wydawanie w odpowiedzi na „oddolne głosy samych funkcjonariuszy, którzy skarżyli się na brak podręcznika instruktażowego”159. Nie był to podręcznik, w którym omówione były metody przeprowadzania kontroli czy sporządzania recenzji. Miał raczej charakter poradnika zawierającego praktyczne wskazówki, jak pisać dobre recenzje, i konkretną pomoc w codziennej pracy cenzorów. Publikowano tam materiały dotyczące organizacji pracy w urzędzie cenzury, przykłady cenzurowania konkretnych tekstów, omówienia rzeczywistych błędów popełnianych przez cenzorów wraz z wyjaśnieniem, jak należy postąpić. Celem autorów „Biuletynu” było zapobieganie cenzorskim błędom i przeoczeniom. Samo wydawanie biuletynów nie oznaczało jednak, że cenzorzy skrupulatnie zapoznawali się z ich treścią i stosowali omawiane w nich rozwiązania. Anna Wiśniewska-Grabarczyk pisała, że na przełomie 1952 i 1953 roku „utyskiwano na niedostateczne wykorzystywanie Biuletynów w cenzorskiej praktyce oraz narzekano na brak materiałów przysyłanych z urzędów wojewódzkich i niewielkie zainteresowanie współpracą z redakcją pisma”160. Badaczka okres do 1952 roku nazywa „pionierskim”, kiedy urząd cenzury i „Biuletyn” „szukały swojej ostatecznej formuły”161. Zasady kontroli i kwestionowania treści wypowiedzi publicznych nie były jeszcze do końca sprecyzowane. Sytuacja zaczęła się stabilizować od 1952 roku, towarzyszyło temu przekształcenie „Biuletynu” w regularnie wydawany miesięcznik, o jednolitej szacie graficznej i układzie treści162.

84Powtarzające się w recenzjach PBL prośby cenzorów o konsultacje i podjęcie decyzji przez kierownictwo urzędu cenzury unaoczniają, że w latach 50. zasady, według których miały być dokonywane skreślenia, nie były jasne, dodatkowo pracownicy niższego szczebla obawiali się odpowiedzialności za podejmowane decyzje. Analiza zawartości „Biuletynów” przeprowadzona przez Wiśniewską-Grabarczyk pokazuje, że w piśmie tym publikowano materiały dotyczące cenzurowania literatury pięknej i publikacji naukowych, choć rzadko. Spośród publikacji humanistycznych częściej omawiano te z zakresu historii, prawa, socjologii i geografii społeczno-ekonomicznej163. Przypadek bibliografii nie został opisany przez autorkę, możliwe, że nie pojawiał się na łamach „Biuletynu”. Bibliografia literacka to publikacja o szczególnym charakterze. W porównaniu z licznymi książkami beletrystycznymi czy naukowymi bibliografii ukazywało się niewiele. Prawdopodobnie dlatego nie istniały szczegółowe wytyczne dotyczące tego typu wydawnictw. Niepewność cenzorów kontrolujących PBL mogła wynikać z tego, że nie otrzymali konkretnych wskazówek, jak recenzować tak obszerne i zróżnicowane tematycznie wydawnictwo, które jest de facto zbiorem tysięcy publikacji, a cenzor nie może się z ich treścią zapoznać. Zbiorem – kilku tysięcy potencjalnie problematycznych publikacji.

85Praktyka kontroli wypowiedzi publicznej i zasada zbiorowej odpowiedzialności, realizowana na każdym etapie pracy nad tekstem, przywołują na myśl opisywaną przez Janusza Sławińskiego krytykę literacką z lat 1948–1956. Badacz pisał o wyznacznikach, które regulowały obowiązki i sposób funkcjonowania krytyki literackiej. Pierwszym z nich był imperatyw jednogłosowości164. Teksty krytycznoliterackie dotyczą tych samych tematów, argumentów, interpretacji, są ujednolicone pod względem problematyki i stylistyki165. Uniformizowanie krytyki odbywało się na etapie wprowadzania socrealizmu, z góry określonego programu. Bibliografia rejestruje wiele zróżnicowanych publikacji, ale dokumentuje teksty z tego samego czasu, które wcześniej przeszły przez wszystkie etapy cenzury, więc teoretycznie reprezentują tematy akceptowane przez władzę. Jednak nie w przypadku PBL, która w postaci bibliografii próbowała scalić polską kulturę w kraju i na emigracji, a więc także tę niepoddawaną wymogom nowego systemu politycznego. Ujednolicanie obrazu kultury polskiej w PBL odbywało się na etapie cenzury. Wykreślane były artykuły z czasopism emigracyjnych i nazwiska pisarzy mieszkających za granicą oraz piszących o sprawach niewygodnych dla władzy w Polsce. Drugi wyznacznik opisany przez Sławińskiego to imperatyw wtórności. Polscy krytycy powielali wzory ukształtowane w krytyce ZSRR. Obowiązywał wówczas model tekstów krytycznoliterackich, których autorzy wyzbywali się swojej indywidualności i stawiali się w pozycji uczniów naśladujących swych nauczycieli z ZSRR166. Trzecim wyznacznikiem był imperatyw doktrynalności – wedle doktryny realizmu socjalistycznego i sposobu „jej społecznego funkcjonowania jako wyspecjalizowanego dialektu nowomowy”167. Metoda twórcza zaprojektowana przez władzę miała odpowiednio ukierunkować pracę twórczą literatów. Zakładała tworzenie literatury pożądanej przez władzę w zakresie tematyki i formy. Cenzura była jednym ze środków nacisku państwa. Krytyka literacka pełniła funkcję aparatu nadzoru literackiego168. Analogiczną funkcję dla PBL pełniła cenzura – cenzura w IBL, w wydawnictwie i wreszcie w GUKPPiW.

86Oczywiście literaturę i krytykę literacką oraz bibliografię literacką różni skala. Utworów i recenzji powstawało wiele, bibliografii było kilka. Oddziaływały na nie jednak podobne mechanizmy. Bibliografie musiały wpisywać się w ramy określone w obowiązującej doktrynie realizmu socjalistycznego. Miały podkreślać wiodącą rolę kultury ZSRR, odnosić się tylko do tematów akceptowanych przez władzę, przemilczeć, a w przypadku bibliografii pominąć tematy i nazwiska uznawane za niepożądane.

87Sławiński tak scharakteryzował hierarchiczny porządek typów wypowiedzi dotyczących literatury i życia literackiego w tamtym okresie:

Obowiązywała w tym zakresie hierarchia trójpiętrowa: na najwyższym piętrze znajdowały się wypowiedzi mentorów, czyli – jak ich nazywa cytowany już parokrotnie [Henryk – K.P.] Markiewicz – „kierownictwa naszego frontu ideologicznego”; niższe piętro wypełniały wypowiedzi ustawiaczy (w terminologii Markiewicza: „najbardziej odpowiedzialne ogniwa krytyki postulującej”); na najniższym zaś mieściły się wypowiedzi egzekutorów, a więc tych, którzy – jako autorzy recenzji, szkiców czy artykułów polemicznych – zapewniali codzienną obsługę krytycznoliteracką i niejako wprost wkraczali w empirię pisarstwa. Na każdym z tych trzech pięter produkowane były wypowiedzi o literaturze i do literatury – i w tym sensie wszystkie one, niezależnie od tego, na jakim poziomie je wytwarzano i nadawano, należały do wspólnego uniwersum wypowiedzi krytycznoliterackich169.

Rozwój rynku wydawniczego oraz rynku czasopism w Polsce po 1989 roku i jego wpływ na kształt „Polskiej Bibliografii Literackiej”

88Ostatnim zagadnieniem omówionym w tym rozdziale będzie to, w jaki sposób zespół autorski „Polskiej Bibliografii Literackiej” radził sobie z nagłym wzrostem liczby książek i czasopism ukazujących się w Polsce po 1989 roku. Ważnym elementem analizy będzie pokazanie, jak rozwój rynku wydawniczego i rynku czasopism wpływał na plan pracy nad rocznikami bibliografii oraz jak rozwiązanie problemów natury organizacyjnej wpłynęło na obraz polskiego życia literackiego po 1989 roku wykreowany przez bibliografię literacką.

89„Polska Bibliografia Literacka za rok 1989” była pierwszym rocznikiem dokumentującym zmieniający się rynek wydawniczy w Polsce oraz pierwszym wydanym w formie płyty CD, a później ogólnodostępnej bazy danych, a nie w postaci drukowanych tomów. PBL za rok 1989 zawiera około 60 000 rekordów zebranych z prawie 1100 źródeł bibliograficznych170, w tym 4394 rekordy książek. Nastąpił wówczas duży wzrost liczby czasopism podlegających opracowaniu bibliograficznemu. W tomach za lata 1980–1988 liczba ta wahała się między 700 a 924. Opracowanie przez zespół autorski książek i czasopism z roku 1989 trwało trzy lata, to jest o rok dłużej niż przygotowanie tomu PBL za rok 1988.

90Informacje o ukazujących się w danym roku książkach i nowych czasopismach pozyskiwano nadal głównie z „Przewodnika Bibliograficznego”, ale także z Kartkowego Katalogu Nowości i z recenzji publikowanych w czasopismach. Nieocenionym źródłem informacji o tomikach poetyckich był księgozbiór krytyka literackiego i kolekcjonera Andrzeja Krzysztofa Waśkiewicza, udostępniany zespołowi autorskiemu PBL przez właściciela171. W czasie pracy nad rocznikiem PBL za rok 1989 zwiększyła się liczba książek, których nie odnotowywał „Przewodnik Bibliograficzny”, a wiadomości o nich pozyskiwano z opracowywanych czasopism. Miało to związek z zapoczątkowanym wówczas wzrostem liczby wydawnictw oraz z problemem nieprzekazywania na czas przez nowych wydawców egzemplarzy obowiązkowych do bibliotek. Brakowało również kompletnego wykazu ukazujących się czasopism172. Wiadomości o nich docierały do zespołu autorskiego już w czasie opracowywania czasopism173. W związku z tym Małgorzata Szkudlarska, redaktor rocznika 1989, przygotowała dla zespołu autorskiego listy dodatkowych czasopism (tak zwane aneksy), co miało wpływ na wydłużenie czasu pracy nad tym rocznikiem bibliografii174. W czasie opracowywania zawartości czasopism do wcześniejszych roczników bibliografii takie sytuacje nie miały miejsca lub zdarzały się rzadko. Problemem okazały się także brak dostępności niektórych książek i czasopism oraz ograniczone środki finansowe na wyjazdy delegacyjne do Biblioteki Narodowej w Warszawie, podczas których do tej pory uzupełniano braki. W tej sytuacji Pracownia Bibliografii Bieżącej Instytutu Badań Literackich PAN rozpoczęła współpracę z niektórymi bibliotekami (między innymi z Biblioteką Narodową w Warszawie, Biblioteką Uniwersytecką w Toruniu i Biblioteką Uniwersytecką we Wrocławiu) w zakresie wypożyczeń międzybibliotecznych.

91Zmiany, jakie zaszły na polskim rynku wydawniczym po 1989 roku, miały wpływ na pracę zespołu autorskiego PBL. Powstawały nowe czasopisma, dotychczasowe często zmieniały profil. Z tego powodu nie dało się z góry oszacować, ile materiałów wprowadzonych zostanie do rocznika PBL (w przypadku wcześniejszych roczników było to przewidywalne i prace planowano w oparciu o szacunkowe dane z poprzednich lat) – szczególnie z czasopism nowych. Opracowanie tak dużej liczby książek i czasopism przekraczało możliwości dziewięcioosobowego zespołu, więc konieczne były zmiany zakresu PBL.

92Zwiększona liczba czasopism, wydłużony czas pracy nad rocznikiem oraz powiększająca się luka między rokiem dedykacji bibliografii a rokiem bieżącym (PBL za rok 1989 została udostępniona w internecie w grudniu 2001 roku) spowodowały, że ówczesny kierownik Pracowni Bibliografii Bieżącej IBL PAN Jacek Biesiada podjął w roku 1997 działania mające na celu ograniczenie liczby opracowywanych czasopism oraz zakresu PBL. W czasie spotkania przedstawicieli poznańskiej pracowni bibliograficznej z dyrektor Instytutu Badań Literackich PAN Elżbietą Sarnowską-Temeriusz oraz pracownikami Pracowni Dokumentacji Literatury Współczesnej IBL PAN i Centrum Informacji Literaturoznawczej IBL PAN, zorganizowanego 11 czerwca 2001 roku w Warszawie, podjęto decyzje dotyczące ograniczenia zarówno liczby źródeł czasopiśmienniczych opracowywanych przez zespół autorski PBL, jak i zakresu PBL. Postanowienia tego zebrania opisałam dokładnie w rozdziale czwartym, dlatego teraz skupię się tylko na zmianach dotyczących czasopism. Zadecydowano wówczas o nieopracowywaniu przez bibliografów pism prawniczych, ekonomicznych i politologicznych; lokalnych tygodników; pism organów partyjnych, o wyraźnym profilu ideologicznym, czasopism popularnych o charakterze religijnym; dzienników, z wyjątkiem wybranych tytułów o zasięgu centralnym175. Wyeliminowano 252 czasopisma176.

93W następnych latach podjęta została decyzja o kolejnym ograniczeniu liczby czasopism. Tym razem dotyczyło to 162 tytułów z lat 1996–2000 (które do tej pory opracowywano na potrzeby PBL) oraz 86 nowych pism z lat 1996–2000177. Były to czasopisma bibliotekarskie, muzealne, pedagogiczne, glottodydaktyczne, psychologiczne, socjologiczne, popularnonaukowe, regionalne społeczno-kulturalne, katolickie, teologiczne, uniwersyteckie, biuletyny informacyjne instytucji i towarzystw naukowych. W 2015 roku decyzją Dyrekcji Instytutu Badań Literackich PAN i dzięki pozyskaniu dodatkowych środków finansowych na ten cel opracowane zostały wyeliminowane wcześniej czasopisma z lat 1996–2000, a zawartość ich kolejnych roczników nadal wykazywana jest w PBL.

Podsumowanie

94Rozważaniom w niniejszym rozdziale przyświecały dwa cele. Głównym było sprawdzenie skuteczności poznawczej „Polskiej Bibliografii Literackiej”. Drugim – pokazanie, jak bibliografia literacka kształtuje możliwości poznania życia literackiego poprzez przyjętą metodę bibliograficzną. W przypadku PBL ważne było również zwrócenie uwagi na to, jak ingerencje cenzury oraz wyzwania organizacyjne wywoływane przez czynniki polityczne i społeczne wpływają na obraz życia literackiego wyłaniający się z omawianej bibliografii.

95Dane bibliograficzne pochodzące z PBL pozwoliły na zbadanie przemian w polskim życiu literackim w latach 1945–2003 w zakresie nagród i konkursów literackich oraz wpływu, jaki wywierała na nie polityka kulturalna państwa. Wnioski wyciągnięte z analizy informacji pochodzących z bibliografii potwierdziły tezy badaczy stosujących tradycyjne metody badawcze i bazujących na własnej wiedzy oraz orientacji w życiu literackim. To pokazuje, że bibliografia jest kolejnym narzędziem opisującym literaturę. Choć należy zastrzec, że ze względu na rodzaj gromadzonych informacji i sposób ich prezentowania dane bibliograficzne nie dostarczą odpowiedzi na wszystkie pytania badawcze.

96Dane pochodzące z PBL dowodzą, że polskie życie literackie w okresie stalinowskim było podporządkowane polityce kulturalnej państwa. Wyrazem tego jest między innymi fakt, że organizowane wówczas konkursy literackie były motywowane ideologicznie, a przyznawane nagrody służyły między innymi przywiązaniu twórców do organów władzy.

97Obraz polskiego życia literackiego z drugiej połowy lat 70. i lat 80., ukazany przez PBL, jest niepełny. Dokumentowała ona jedynie wydarzenia opisywane w oficjalnym obiegu. Mamy tu zatem zapis dozwolonej przez władze działalności instytucji twórczych. PBL nie odzwierciedla natomiast tła życia kulturalnego, które wówczas nierozerwalnie łączyło się z życiem politycznym i społecznym. Brakuje informacji na temat udziału pisarzy w protestach, ich działalności opozycyjnej, prześladowania ich przez organy państwowe, procesów sądowych, relacji na temat debat toczących się na łamach pism drugiego obiegu, a także poczynań urzędu cenzury. Zapowiedź zmian w polityce kulturalnej państwa widać w tomach PBL dokumentujących lata 1981 (wyd. 1989), 1985–1988 (wyd. w latach 1993–2000). Powodem tego jest z jednej strony zwiększenie swobód obywatelskich w szczytowym okresie działalności „Solidarności”, co miało swoje odzwierciedlenie w oficjalnej prasie i bibliografii. Z drugiej strony tomy PBL opracowane i wydane po roku 1989 nie podlegały ocenie urzędu cenzury, więc mogły zawierać informacje o tego typu publikacjach, a opracowaniu bibliograficznemu zaczęły podlegać książki i czasopisma drugiego obiegu. Ostatnim rocznikiem omawianej bibliografii przygotowanym do publikacji pod kontrolą cenzury był PBL za rok 1984 (wyd. 1993)178. Należy jednak pamiętać o tym, że aby uzyskać pełniejszy obraz przedsięwzięć literackich i kulturalnych podejmowanych w latach 70. i 80., należy sięgnąć również po aneks do PBL, jakim była bibliografia Bez cenzury, obejmująca całokształt literackiego drugiego obiegu, czy kalendarium Marty Fik Kultura polska po Jałcie.

98Lata 90. według danych bibliograficznych zgromadzonych w PBL to okres dynamiczny na rynku czasopiśmienniczym, książkowym, nagród i konkursów literackich. Pierwsze lata to okres zapaści infrastruktury PRL-owskiego systemu literackiego – likwidacja urzędu cenzury, koncernu RSW „Prasa-Książka-Ruch”, niektórych czasopism o dużym znaczeniu, instytucji kształtujących życie kulturalne – i powstania nowej, wolnorynkowej. Pojawiły się nowe instytucje działające na rzecz twórców i zajmujące się organizacją życia kulturalnego, zniknęły niektóre konkursy i nagrody literackie – krajowe (oficjalne i kultury niezależnej) oraz emigracyjne – a ich miejsce zajęły nowe. W połowie lat 90. nastąpiło ożywienie w dziedzinie czasopism, nagród oraz konkursów literackich. Po nim przyszły kryzys i moment stabilizacji. W wolnej Polsce swój dotychczasowy prestiż straciły wyróżnienia polskich instytucji działających za granicą. Popularne, przyciągające uwagę czasopism i czytelników oraz opiniotwórcze stały się krajowe nagrody przyznawane przez media masowe. Zmieniły się także instytucje zajmujące się organizacją wydarzeń literackich. Od 1989 roku w większym stopniu zajmują się nią redakcje czasopism, wydawnictwa, stowarzyszenia twórcze, instytucje powołane do upowszechniania kultury, szkoły i uczelnie.

99Od początku prac nad PBL zespół autorski dążył do tego, aby bibliografia ta była kompletna i scalała obraz literatury polskiej w kraju i za granicą. Od kilkudziesięciu lat bibliografowie nieustannie mierzą się z problemami z dostępnością egzemplarzy książek i czasopism podlegających opracowaniu. Poza tym ważnymi wyzwaniami, z którymi musiał radzić sobie zespół autorski PBL, były ingerencje cenzury – zewnętrznej i wewnętrznej – w okresie PRL oraz brak pełnej informacji o książkach oraz czasopismach ukazujących się w Polsce, co wynikało z upadku centralnego systemu sterowania wydawnictwami i prasą, a także powstania wolnego rynku po 1989 roku.

100PBL poddawana była cenzurze wewnętrznej w Instytucie Badań Literackich i w wydawnictwie oraz zewnętrznej, którą przeprowadzał WUKPPiW właściwy dla miejsca działalności wydawcy. Kwestionowano między innymi pozycje bibliograficzne dotyczące twórczości pisarzy emigracyjnych, krajowych objętych zapisem cenzury i niektórych pisarzy obcych. W różnych okresach nie dopuszczano do publikacji w bibliografii zawartości czasopism emigracyjnych, religijnych, niektórych zagranicznych pism slawistycznych i kulturalnych. Z powodów politycznych usuwano materiały bibliograficzne dotyczące niektórych literatur obcych, na przykład jugosłowiańskich, oraz tematów niewygodnych dla władzy. Zespół autorski i redaktorzy naukowi podejmowali różnego rodzaju działania mające na celu przywrócenie do tekstu bibliografii zakwestionowanych przez cenzurę pozycji bibliograficznych. Interwencje w GUKPPiW oraz w Wydziale Kontroli Prasy KC PZPR podejmowała Dyrekcja Instytutu. Negocjacje z urzędem cenzury w czasie pełnienia funkcji redaktora naukowego PBL prowadziła Jadwiga Czachowska. Zespół autorski starał się również wykorzystywać momenty politycznej odwilży, aby przywracać pominięte wcześniej pozycje bibliograficzne i uwzględniać w kolejnych tomach nazwiska pisarzy oraz materiały dotyczące tematów dotąd wykreślanych. Po 1955 roku podjęto działania, które miały na celu zachowanie w PBL opisów bibliograficznych skreślonych przez cenzurę w przygotowywanym wówczas tomie za lata 1944/1945. Dyrekcja Instytutu podjęła decyzję, że od następnego w kolejności wydawania rocznika PBL będzie uwzględniała nazwiska pisarzy emigracyjnych i zawartość polskich czasopism wydawanych za granicą. Opracowany miał zostać także dodatek do tomu PBL za 1949 rok, z pozycjami bibliograficznymi usuniętymi z tomów za lata 1944/1945–1948. Ostatecznie powstały dwa dodatki do tomów za lata 1944/1945 (wyd. 1957) i za rok 1949 (wyd. 1958). Kolejną formę uzupełnienia PBL stanowiła publikacja Bez cenzury. 1976–1989. Literatura – ruch wydawniczy – teatr. Bibliografia. Jej zakres nawiązuje do zakresu PBL. Dokumentuje ona książki i zawartość czasopism z drugiego obiegu, których nie wykazywano w bibliografii bieżącej (do rocznika 1984 zespół autorski PBL opracowywał jedynie źródła bibliograficzne wydawane w obiegu oficjalnym). Mimo tak zróżnicowanych działań podejmowanych na rzecz zachowania w omawianej bibliografii literackiej kompletu zgromadzonych materiałów bibliograficznych, nie wszystkie dane zakwestionowane przez cenzurę zostały w końcu opublikowane. Przykładem jest zawartość czasopism emigracyjnych z lat 1944–1949, do tej pory niezarejestrowana przez PBL.

101Kolejnym wyzwaniem, z którym mierzył się zespół autorski, był wzrost liczby książek i czasopism podlegających opracowaniu bibliograficznemu, przy jednoczesnej zbyt małej liczbie etatów w Pracowni Bibliografii Bieżącej IBL PAN. Przykładem takiej sytuacji jest okres pracy nad rocznikiem PBL za rok 1989 i za kolejne lata. Gwałtowny rozwój rynku wydawnictw i rynku czasopiśmienniczego w Polsce po 1989 roku spowodował, że roczniki bibliografii zawierały więcej materiału niż dotychczas, ich opracowanie trwało dłużej i sprawiało więcej kłopotów. Aby skrócić cykl produkcyjny PBL, konieczne były ograniczenie listy opracowywanych źródeł bibliograficznych, a z czasem także zmiana sposobu wydawania bibliografii – z drukowanych tomów zrezygnowano na rzecz ogólnodostępnej internetowej bazy danych. Niestety problemy natury organizacyjnej nie zostały w pełni rozwiązane do dziś. Mimo kolejnych prób usprawnienia cyklu produkcyjnego bibliografii (na przykład zastosowanie metod cyfrowych do automatycznego pobierania opisów bibliograficznych książek i praca nad kilkoma rocznikami bibliografii jednocześnie) luka między rokiem dedykacji bibliografii a rokiem bieżącym wynosi obecnie kilkanaście lat.

*

102W powyższym rozdziale „Polska Bibliografia Literacka” została zaprezentowana jako publikacja naukowa pełniąca dwie funkcje. Z jednej strony jest ona bogatym zbiorem danych badawczych, które dokumentują szereg zagadnień literaturoznawczych, w tym przebieg życia literackiego. Z drugiej, z uwagi na to, że jako bibliografia bieżąca jest opracowywana nieprzerwanie przez siedemdziesiąt lat (dokumentuje okres 1944–2003, a kolejne roczniki za lata 2004–2012 są w przygotowaniu), stała się z czasem źródłem, nośnikiem pamięci społecznej.

103Przykład życia literackiego kreowanego na podstawie danych bibliograficznych z PBL pokazuje, że w badaniach naukowych opartych na danych ważnymi elementami są historia zbioru danych i metoda jego opracowania. Taki pogląd na teorię badań na danych głosi Kathrine Bode. Australijska badaczka jest zdania, że tak samo ważne są dane wykorzystywane w badaniach, jak i to, w jaki sposób są one tworzone179. Chodzi tu o ich zakres i zasięg czasowy, pochodzenie danych, ich kompletność, obiektywność i reprezentatywność. Nie można poprawnie analizować danych bibliograficznych dotyczących życia literackiego, nie uwzględniając metody odnotowywania w PBL wydarzeń literackich, kwestii ingerencji cenzury, zmian zakresu czasopism opracowywanych na potrzeby omawianej bibliografii. Wykorzystanie danych bibliograficznych w badaniach naukowych wpływa na rozwój tych badań, pozwala rozpoznawać nowe lub dotychczas poruszane zagadnienia, ale z wykorzystaniem nowych metod i źródeł. Metod ilościowych nie można stosować do badania wszystkich zagadnień literaturoznawczych, ale pozwalają na analizę wybranych tematów, których nie da się przeanalizować w sposób kompletny tradycyjnymi metodami. Analiza polskiego życia literackiego po 1989 roku przeprowadzona z wykorzystaniem danych bibliograficznych potwierdziła, że metody ilościowe mogą posłużyć do potwierdzenia i uzasadnienia tez badawczych.

104PBL jest nie tylko źródłem informacji o życiu literackim i danych bibliograficznych, które mogą zostać wykorzystane w badaniach literaturoznawczych. Bibliografia literacka jako przedsięwzięcie naukowe, realizowane w instytucji naukowej nieprzerwanie od 1948 roku (wówczas rozpoczęły się prace nad metodą bibliograficzną i pierwszym tomem PBL, który ukazał się w 1954 roku), to przykład społeczno-kulturowego nośnika pamięci społecznej, nośnika pamięci twórców kultury i jej badaczy. Zagadnienie to omówiłam szerzej w rozdziale pierwszym. W tym miejscu chcę ponownie odwołać się do definicji Mariana Golki, socjologa, który wprowadził to pojęcie. Zdaniem naukowca wspomnianymi nośnikami są: zbiorowość, której przeszłości dana pamięć dotyczy, zachowane wytwory kultury, wszystkie funkcjonujące zachowania oraz instytucje społeczne180. Badacz podzielił je na: techniczne środki zapamiętywania, instytucje gromadzące wytwory z przeszłości (do tej grupy zaliczył także klasy społeczne czy środowiska – arystokrację, elity intelektualne czy artystyczne) i uroczyście obchodzone rocznice181.

105Golka zwrócił również uwagę na to, że poza wymienionymi nośnikami „pamięć społeczna tkwi także w sferach mniej uchwytnych: w systemach wartości, formach organizacyjnych instytucji, w ciągłości trwania grup czy systemów społecznych”182. W świetle powyższego podziału i wspomnianego dopowiedzenia zaliczam PBL do instytucji gromadzących wytwory z przeszłości, choć de facto dokumentuje ona informacje na temat rzeczy materialnych – książek, czasopism, jak i niematerialnych – wydarzeń literackich, ich recepcji, toczącego się życia literackiego. Jest ona z założenia przedsięwzięciem nigdy nieukończonym, dokumentującym współczesną literaturę i jej recepcję, które z czasem staje się opracowaniem historycznym. W chwili publikacji mamy do czynienia z tomem bibliografii przedstawiającym bieżącą sytuację. Czytany po latach – jest źródłem historycznoliterackim.