Proces tworzenia bazy danych dla „Polskiej Bibliografii Literackiej”

7W rozdziale trzecim krótko opisałam proces tworzenia bazy danych dla „Polskiej Bibliografii Literackiej” w kontekście dostosowania koncepcji bibliografii literackiej Stefana Vrtela-Wierczyńskiego i metody bibliograficznej PBL do wymogów bazy danych. W tym rozdziale wracam do tego zagadnienia, aby pokazać, w jaki sposób zespół autorski PBL i programiści realizujący projekt wykorzystali wówczas możliwości nowego medium oraz w jakim stopniu zasady stosowane w drukowanych tomach bibliografii zdominowały myślenie o bibliografii cyfrowej.

8System informatyczny zbudowany dla PBL miał pełnić cztery funkcje :

1. wspomóc zbieranie źródłowych zapisów bibliograficznych i ich klasyfikowanie do poszczególnych działów bibliografii,
2. wspomóc porządkowanie zapisów bibliograficznych i proces redakcji poszczególnych działów literatury,
3. wspomóc prace związane z przygotowaniem rocznika do składu,
4. umożliwić badaczom literatury dostęp do PBL również za pośrednictwem Internetu8.

9Dzięki stworzeniu narzędzia służącego do składu komputerowego bibliografii opracowanie i przygotowanie tomu do druku miało trwać 12 miesięcy. W ten sposób zespół autorski PBL chciał rozwiązać problem luki dzielącej rok dedykacji tomu bibliografii i rok wydania, która w przypadku ostatniego tomu PBL wydanego drukiem – PBL za rok 1988 (wyd. 2000) – obejmowała 12 lat. Ostatecznie z powodu zbyt wysokich kosztów druku bibliografii zrezygnowano z modułu służącego do składu komputerowego, a pierwszy cyfrowy rocznik – PBL za rok 1989 – ukazał się w postaci płyty CD w 2001 roku. Natomiast kolejne roczniki publikowane były jedynie jako baza danych.

10Przypomnę, że na początku prac programiści przeprowadzili analizy organizacji pracy zespołu autorskiego PBL, budowy kartki bibliograficznej (typy informacji uwzględniane w opisie bibliograficznym), schematów tworzenia opisów bibliograficznych różnych rodzajów materiałów odnotowywanych w PBL i przygotowali projekt modułów systemu informatycznego tworzących przyszłe oprogramowanie. Do stworzenia bazy danych PBL użyto „systemu zarządzania bazą danych Oracle7 Server”9 i narzędzi programistycznych Oracle Developer 1.310. Natomiast dostęp do danych udostępnionych w internecie umożliwia oprogramowanie Oracle Web Application Server11.

11Program komputerowy stworzony dla PBL pod koniec lat 90. jest używany przez zespół autorski do chwili obecnej. Składa się z trzech modułów. Pierwszy służy do gromadzenia danych źródłowych, drugi do wspomagania redakcji roczników, a trzeci do udostępniania bazy danych PBL w internecie12. Moduł gromadzenia danych źródłowych przeznaczony jest do wprowadzania, modyfikowania, usuwania i wyszukiwania rekordów bibliograficznych13. Tworzą go : formularze służące do wprowadzania określonych rodzajów rekordów bibliograficznych (książek, artykułów z czasopism, tekstów literackich publikowanych w czasopismach, filmów, sztuk teatralnych, audycji radiowych i programów telewizyjnych, imprez), formularz umożliwiający dodanie dowolnego rodzaju rekordu bibliograficznego oraz formularz przeznaczony do definiowania i modyfikowania wielopoziomowej struktury działów rzeczowych omawianej bibliografii14. Moduł wspomagający redakcję roczników PBL został wyposażony w mechanizm półautomatycznego redagowania działów PBL15. W tym celu programiści i dokumentaliści na podstawie zasad stosowanych w drukowanych tomach bibliografii ustalili parametry definiujące układ rocznika PBL. Były to między innymi hierarchiczna struktura działów i wewnętrzna struktura każdego działu (kolejność poszczególnych typów materiałów, sposób oznaczania relacji zachodzących między tekstami). W ten sposób baza danych wyposażona została w tak zwane schematy redakcji działów, które odpowiadają stosowanym w drukowanych tomach PBL instrukcjom dotyczącym redakcji działów. Moduł dostępu do PBL w internecie służy do udostępnienia zredagowanych roczników bibliografii oraz materiałów źródłowych gromadzonych na bieżąco do aktualnie opracowywanego rocznika16. W efekcie baza danych PBL ma trzy postaci : oprogramowanie i formularze służące do wprowadzania rekordów, bazę danych SQL wspomagającą redagowanie rekordów oraz stronę internetową, na której użytkownicy wyszukują opisy bibliograficzne i przeglądają zawartość działów. Dla przejrzystości wywodu w niniejszej rozprawie używam terminu „baza danych PBL” na określenie tych trzech postaci, odróżniając w razie potrzeby bazę danych i stronę internetową PBL.

Schematy redakcji opisów bibliograficznych obowiązujące w „Polskiej Bibliografii Literackiej”

12Tworząc bazę danych PBL, programiści i zespół autorski nie wykorzystali istniejącego formatu danych bibliograficznych, na przykład stosowanego wtedy przez biblioteki formatu MARC 21, ale zdecydowali się na opracowanie własnego formatu danych. Powstał on w wyniku zaadaptowania schematów opisów bibliograficznych obowiązujących w drukowanych tomach PBL. Do bazy danych przeniesione zostały także schematy redakcji działów osobowych i rzeczowych. Opisy bibliograficzne książek zamieszczane w drukowanych tomach mogły różnić się od siebie, ponieważ były przejmowane z różnych źródeł :

Zapisy książek wydanych w Polsce przejęto zasadniczo z Przewodnika Bibliograficznego, skracając je o pewne elementy (drukarnia, strony nlb. itp.) i nieznacznie adaptując. Elementy zmienione w stosunku do Przewodnika Bibliograficznego ujęto w nawiasy graniaste. Pozostawiono z zasady nazwiska współpracowników wydania (komentator, ilustrator itp.), pomijając jedynie rysowników okładek i obwolut. W wypadkach wątpliwych lub wymagających adnotowania pozycję sprawdzono z autopsji.
Zapisy książek wydanych za granicą przejęto z kartotek Instytutu Bibliograficznego w Warszawie, z Index Translationum oraz z bibliografii narodowych poszczególnych krajów. Korzystaliśmy tu również z informacji naszych korespondentów zagranicznych17.

13W drukowanych tomach PBL przyjęto sposób graficznej prezentacji opisów bibliograficznych, który zakładał niepodawanie nazwiska autora książki podmiotowej. Pojawiało się ono tylko raz, jako nazwa hasła osobowego, i było wyróżnione wersalikami. Aby zaoszczędzić papier potrzebny do wydania tak obszernej publikacji, jaką była PBL, stosowano liczne skróty. I tak dla przykładu opis bibliograficzny poematu Adama Mickiewicza wyglądał następująco : Grażyna. [Poemat]. Wstęp : J. Budzyńska. Wrocł. 62 Ossol., wyd. 5, s. 112, portr. Nasza Bibl.18. Opis bibliograficzny książki przedmiotowej zaklasyfikowanej do działu osobowego Adam Mickiewicz prezentował się tak : Fiszman S. : Archiwalia Mickiewiczowskie. Wrocł. 62 Ossol., s. 152, tabl. 32. Komitet Słowianozn. PAN19.

14Elementy składające się na opis bibliograficzny zostały odwzorowane jako pola w formularzach służących do wprowadzania rekordów20. Schematy znane z drukowanych tomów PBL w bazie wzbogacono o typy informacji dotąd pomijane, na przykład autor (w przypadku książek podmiotowych), tytuł (w przypadku artykułów z czasopism). Kolejność wyświetlania elementów opisu bibliograficznego na stronie internetowej PBL została przejęta z drukowanych tomów PBL i ustalona według obowiązujących wówczas norm opisu bibliograficznego. W przypadku opisu bibliograficznego stosowanego przez zespół autorski PBL znaczenie mają także znaki interpunkcyjne oddzielające jego poszczególne elementy. Elementy te, ułożone w odpowiedniej kolejności, tworzą tak zwane schematy redakcji. Schematy redakcji opisów bibliograficznych zostały zaprojektowane podczas prac nad bazą danych PBL i miały służyć do automatycznego generowania opisów bibliograficznych w kolejnych drukowanych rocznikach PBL. Po tym jak zapadła decyzja o rezygnacji z modułu służącego do składu komputerowego oraz drukowania bibliografii i o udostępnianiu bibliografii jedynie w internecie, schematy redakcji opisów bibliograficznych uwzględniające kolejność elementów opisów bibliograficznych oraz oddzielające je znaki interpunkcyjne nie były już potrzebne21. Nie usunięto jednak opracowanych i wprowadzonych do bazy danych schematów redakcji opisów bibliograficznych. Są one przykładem rozwiązania opracowanego na potrzeby bazy danych PBL, ale ostatecznie niezastosowanego zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem. Ślady takich rozwiązań nadal można znaleźć w bazie danych PBL. Omawiane tu schematy redakcji nie służą do generowania opisów bibliograficznych22. W bazie danych opisy bibliograficzne prezentowane są w postaciach, które nie funkcjonowały w drukowanych tomach PBL – na liście wyników wyszukiwania i w widoku pojedynczego rekordu. Kolejność typów informacji stosowana w tradycyjnej bibliografii została wykorzystana do ustalenia sposobu ich wyświetlania w widoku pojedynczego rekordu na stronie internetowej PBL (elementy wyświetlają się pionowo) i wzbogacona o dodatkowe elementy : działy osobowe i rzeczowe oraz rodzaje zapisów. W dalszej części rozdziału szczegółowo omówię wybrane schematy redakcji stosowane w drukowanych tomach PBL oraz w bazie danych, ponieważ ich adaptacja do wymogów programu komputerowego służącego do wprowadzania rekordów była jednym z działań mających na celu odwzorowanie układu drukowanych tomów PBL w bazie danych.

15W bazie danych PBL w przypadku książek podmiotowych zapisany jest następujący schemat redakcji opisu bibliograficznego zaprojektowany z myślą o druku kolejnych roczników PBL : Autor : Tytuł. [Tytuł oryginału]. Opis współtwórców. Tomy. Wydanie (numer). Instytucja sprawcza. Wydawnictwo, Rok wydania, Opis fizyczny książki Seria wydawnicza Adnotacje.

16Opisy bibliograficzne funkcjonują w PBL w dwóch miejscach : w formularzach służących do wprowadzania rekordów do bazy danych (dostępnych tylko dla bibliografów) oraz na stronie internetowej PBL (dostępnej dla bibliografów i użytkowników bibliografii). W formularzu istnieją pola dedykowane poszczególnym typom informacji tworzącym opis bibliograficzny. Natomiast na stronie internetowej PBL opisy bibliograficzne pojawiają się : na liście wyników wyszukiwania (opis skrócony) oraz w widoku pojedynczego rekordu (elementy opisu bibliograficznego wyświetlane pionowo). Te same elementy opisu bibliograficznego pojawiają się w formularzu służącym do wprowadzania rekordów do bazy danych, na liście wyników (tutaj prezentowany jest skrócony opis bibliograficzny) i w widoku pojedynczego rekordu, ale kolejność pól w tych trzech miejscach jest inna. W formularzu „Książki” kolejność pól odzwierciedla kolejność poszczególnych typów informacji podawanych w „Przewodniku Bibliograficznym”23. Formularz ten służy do wprowadzania rekordów książek podmiotowych, przedmiotowych oraz „utworów”. Do niedawna bibliografowie wszystkie opisy bibliograficzne w całości tworzyli, wpisując dane ręcznie, a taki układ pól w formularzu ułatwiał i przyspieszał wprowadzanie rekordów książek. Kolejność typów informacji, ustalona w schematach redakcji opisów bibliograficznych zaprojektowanych z myślą o druku tomów PBL, została wykorzystana do zaprojektowania widoku pojedynczego rekordu na stronie internetowej PBL. Przy czym nie można tu powiedzieć o tym, że schematy redakcji zostały wdrożone i to one decydują o zastosowanym układzie informacji. Stanowią wzór wzbogacony o działy osobowe i rzeczowe oraz rodzaje zapisów. Rozbieżności w kolejności informacji w formularzu i na stronie internetowej PBL pokazuje przykład poematu Adama Mickiewicza Grażyna, wydanego w 1990 roku, czyli znajdującego się w bazie danych PBL, prezentowany na fotografiach 6–8.

Fot. 6. Rekord książki Adama Mickiewicza Grażyna w formularzu „Książki”.

Fot. 7. Rekord książki Adama Mickiewicza Grażyna na liście wyników wyszukiwania.

Fot. 8. Widok pojedynczego rekordu książki Adama Mickiewicza Grażyna.

17Schemat redakcji książki przedmiotowej w dziale osobowym w bazie danych prezentuje się następująco : Autor : Tytuł. Opis współtwórców. Tomy. Wydanie (numer). Instytucja sprawcza. Wydawnictwo, Rok wydania, Opis fizyczny książki Seria wydawnicza Adnotacje. Natomiast schemat redakcji książki przedmiotowej w dziale rzeczowym w bazie danych zawiera dodatkowo tytuł oryginału zapisany w nawiasie kwadratowym po tytule i przed opisem współtwórców. Podobnie jak w przypadku opisu bibliograficznego książki podmiotowej opis bibliograficzny książki przedmiotowej, stworzony według schematu redakcji, wykorzystany został do ustalenia kolejności elementów opisu bibliograficznego wyświetlanego na stronie internetowej w widoku pojedynczego rekordu (elementy wyświetlają się pionowo) i poprzedzony jest informacją o dziale bibliografii, do którego zaklasyfikowana została książka, oraz o rodzaju zapisu (może to być jeden z pięciu rodzajów zapisu : „książka o danym filmie”, „książka o twórcy (przedmiotowa)”, „książka o utworze”, „książka w haśle rzeczowym”, „książka wywiad”). W przypadku rekordu książki przedmiotowej rozbudowana jest adnotacja zawierająca spis zawartości publikacji. Przykładem zastosowania omawianego tu schematu redakcji oraz innej kolejności pól w formularzu do wprowadzania danych jest rekord książki Romantycy i Europa. Marzenia, doświadczenia, propozycje pod redakcją Marty Piwińskiej, zaprezentowany na fotografiach 9 i 10.

Fot. 9. Rekord książki Romantycy i Europa. Marzenia, doświadczenia, propozycje pod redakcją Marty Piwińskiej w formularzu „Książki”.

Fot. 10. Widok pojedynczego rekordu książki Romantycy i Europa. Marzenia, doświadczenia, propozycje pod redakcją Marty Piwińskiej.

18Schemat redakcji opisów bibliograficznych materiałów z czasopism, stosowany w drukowanych tomach PBL, był szczegółowy i zakładał stosowanie skrótów oraz pomijanie niektórych informacji w celu oszczędności papieru. Dbano przy tym o to, by nie odbywało się to ze szkodą dla czytelności. I tak, jeśli chodzi o technikę zapisu źródła bibliograficznego, metoda bibliograficzna PBL zakładała, że :

Tytuły źródeł czasopiśmienniczych oznaczone są (…) w tekście skrótami konwencjonalnymi, np. PmL62 = Pamiętnik Literacki 1962, JP59 = Język Polski 1959 itd. Rozwiązania skrótów podaje lista źródeł.
Skrót roku do dwóch ostatnich cyfr zastosowano również (ale już tylko dla lat 1962 i 1963) w adresach wydawniczych druków zwartych oraz przy tytułach czasopism podanych w pełnym brzmieniu.
Liczba następna oznacza numer czasopisma, kolejna, oddzielona dwukropkiem stronę, np. : 4 :7-11 = nr 4 s. 7-11. W przypadku podania tylko numeru (np. kilka kolejnych numerów) lub tylko strony (dot. np. roczników) stosowano zasadę :
ŻL62 17-19 = Życie Literackie 1962 nr 17-19,
RkL61 s. 101-17 = Rocznik Literacki 1961 s. 101-117.
Przy tytułach niektórych roczników oraz czasopism wydawanych nieregularnie, których jeden tom składa się nieraz z zeszytów wydanych w różnych latach, zastąpiono rok wydania liczbą tomu, np. :
ZRL t. 4 2 :7-10 = Zagadnienia Rodzajów Literackich, tom 4 z. 2 s. 7-1024.

19Zgodnie z metodą bibliograficzną PBL, aby zaoszczędzić papier potrzebny do druku, w opisie materiałów z czasopism pomijano niektóre typy informacji :

W tekstach literackich pominięto z zasady datowanie utworów, a dedykacje pozostawiono jedynie w tych przypadkach, gdy dostarczały materiału do indeksu osobowego, tj. zawierały pełną formę nazwiska.
Tytuły artykułów i recenzji w grupie opracowań literackich podane są tylko wtedy, gdy charakteryzują one bliżej ich zawartość.
Przy kilku kolejno uszeregowanych artykułach jednego autora nazwisko jego podano tylko przy pierwszej pozycji, następne opatrując formułą [Id.], np. :
Smak S. : Ludowość utworów literackich K. Miarki. ZŚ63 3 :381-90. – [Id.] : Pisarstwo K. Miarki dla ludu. KwO63 1 : 21-3025.

20W przypadku schematu opisu bibliograficznego artykułów z czasopism na potrzeby bazy danych PBL wprowadzono zmiany w stosunku do schematu stosowanego w tradycyjnej bibliografii. Liczba znaków w polach tworzących formularze służące do wprowadzania rekordów do bazy danych nie jest ograniczona, więc nie było również konieczności oszczędzania miejsca i skracania opisów. Dlatego zespół autorski zrezygnował ze stosowania niektórych skrótów i pomijania tytułów. W bazie danych przyjął następujący schemat opisu bibliograficznego artykułów z czasopism : Autor : Tytuł. Opis współtwórców. Źródło [Adnotacje]. Poszczególne rodzaje tekstów literackich publikowanych w czasopismach mają własne schematy redakcji opisu bibliograficznego. Dla wierszy i prozy ustalono następującą kolejność elementów : Tytuł całości [Komentarz całości] Tytuł. Opis współtwórców. Źródło [Adnotacje]. Dla tekstów paraliterackich twórcy schemat jest następujący : [Rodzaj tekstu paraliterackiego] Tytuł. Opis współtwórców. Źródło [Adnotacje]. Opis bibliograficzny twórczości pozaliterackiej składa się z elementów : Tytuł. Opis współtwórców. Źródło. Przy czym w polu Źródło znajdują się : skrót czasopisma (nie wyświetla się na stronie internetowej PBL, wykorzystywany jest tylko przez bibliografów podczas wprowadzania rekordu do bazy danych), tytuł czasopisma, rok, numer i zakres stron.

21Schematy redakcji opisów bibliograficznych przeniesione z drukowanych tomów bibliografii są przykładem rozwiązania, które nie do końca znalazło zastosowanie w bazie danych. Początkowo w bazie schematy miały być takie jak w tradycyjnej bibliografii, ale wzbogacone o niezbędne informacje, wcześniej pomijane z powodu zastosowanego układu graficznego. Jednak po tym jak zrezygnowano z drukowania kolejnych roczników, nie zostały one wdrożone w pierwotnej formie. Choć wykorzystano je do ustalenia typów informacji tworzących opisy bibliograficzne, w różnych przestrzeniach bazy danych są stosowane niekonsekwentnie. Powodem tej sytuacji jest to, że formularze i wyniki wyszukiwania oraz widoki pojedynczych rekordów służą innym celom. Formularze wykorzystywane są do tworzenia rekordów. Aby ułatwić i przyspieszyć ich wprowadzanie, układ pól nawiązuje do kolejności elementów opisów bibliograficznych stosowanej w „Przewodniku Bibliograficznym”, z którego bibliografowie przejmują opisy bibliograficzne książek. Natomiast kolejność elementów opisu bibliograficznego zastosowana na stronie internetowej miała służyć odtworzeniu układu stosowanego w drukowanej bibliografii i prezentowaniu opisów w postaci zgodnej z obowiązującymi normami opisu bibliograficznego. Baza danych nie jest jednakże linearna, tak jak drukowana bibliografia. Posiada dodatkowe przestrzenie : listę wyników wyszukiwania, widok zawartości działu i widok pojedynczego rekordu. Aby lista wyszukiwania była funkcjonalna (niezbyt szczegółowa i przez to za długa), ustalono inny, skrócony schemat wyświetlanych informacji (fot. 7) niż ten, który obowiązuje w wyniku pojedynczego rekordu (fot. 8 i 10). Kształt opisów bibliograficznych prezentowanych w tych dwóch przestrzeniach różni się od siebie także w zakresie znaków interpunkcyjnych. Znaki te są uwzględnione w schematach redakcji opisów bibliograficznych, ale nie mają zastosowania w widoku pojedynczego rekordu. Nie oddzielają poszczególnych elementów opisu bibliograficznego, bo zrezygnowano z ich poziomego układu. Zamiast znaków interpunkcyjnych elementy występują w ustalonej kolejności w układzie pionowym. To pokazuje, że na stronie internetowej brakuje powtarzalności postaci, w jakiej prezentowane są te same opisy bibliograficzne.

22Chcę także zaznaczyć, że ustalenie listy elementów opisu bibliograficznego oraz ich kolejności było przedmiotem pracy zespołu autorskiego na etapie przygotowania i wdrożenia bazy danych PBL. Zastosowane schematy odwołują się do tych stosowanych w drukowanych tomach bibliografii i są zgodnie z normami obowiązującymi w tamtym czasie, czyli w latach 90. Niestety nowa, obowiązująca obecnie norma opisu bibliograficznego, czyli Międzynarodowy Znormalizowany Opis Bibliograficzny ISBD (International Standard Bibliographic Description), wprowadzona w 2011 roku, nie została zastosowana w omawianej bibliografii. W tej sytuacji opisy bibliograficzne zawarte w PBL nie uwzględniają niektórych obowiązkowych danych, takich jak identyfikatory ISBN, ISSN oraz DOI (Digital Object Identifier).

Schematy redakcji działów osobowych i rzeczowych „Polskiej Bibliografii Literackiej”

23W drukowanych tomach PBL obowiązywał następujący schemat redakcji działu osobowego, czyli kolejność poszczególnych typów publikacji :

Hasło autorskie rozpoczyna się od wyszczególnienia utworów autora wydanych w formie książkowej. Za każdą pozycją zgromadzono jej recenzje. (…)
W razie potrzeby pozycje książkowe objaśniono adnotacją określającą gatunek literacki, tematykę itp. Adnotacje te stosowano z zasady tylko przy pierwszym wydaniu książki.
Zawartość zbiorków podano tylko przy drukach trudno dostępnych (wydania emigracyjne, bibliofilskie itp.) oraz w szczególnie istotnych przypadkach.
Teksty autora przejęte ze źródeł czasopiśmienniczych zebrano w następujących grupach : wiersze (W :), proza (P :) i teksty paraliterackie. Gatunek literacki określono jedynie przy tekstach dramatycznych (podtytuł lub adnotacja „tekst scen.”) oraz przy cyklach drobniejszych utworów objętych wspólnym tytułem, dla odróżnienia ich od powieści odcinkowych. Niekiedy zastosowano zapisy zbiorcze dla jednorodnych grup tekstów, obejmując je wspólnym umownym tytułem podanym w nawiasie graniastym, np. : [Korespondencje z Francji], [Fraszki], [Felietony muzyczne] itp.
Przy większej ilości tekstów zamieszczonych w jednym źródle, wysuwano jego skrót na początek akapitu, podając za dwukropkiem poszczególne pozycje oddzielone średnikami, np. :
W : GłO62 : Obrazki olsztyńskie, 308 :6 ; GłO63 : I znów chciałbym być sobą, 123 :4 ; Pragnienie, 265 :4 ; Wyznanie antykwietniowe, 123-4.
W dziale literatur obcych postępowano podobnie przy większej ilości tekstów przełożonych przez jednego tłumacza, np. :
P : Tł. W. Wąsowska : Człowiek, który pamięta. GłK62 43-46 ; Śmiech. PanPn62 20 :14.
P : Wt63 : Tł. M. Markuszewicz : Humanista, 2 :2-3 ; Mieszkańcy ziemi, 11 :2-4.
Bezpośrednio za tekstami zgromadzono opracowania o autorze, grupując je następująco : druki zwarte omawiające ogólnie biografię lub twórczość autora, opracowania ogólne zawarte w źródłach czasopiśmienniczych, korespondencja (listy do autora), wywiady, omówienia poszczególnych utworów i recenzje książek wydanych w latach poprzednich (poprzedzone ich spacjowanymi tytułami). Materiał dotyczący zgonu i pogrzebu pisarza zgromadzono z zasady w osobnych akapitach. Listy autora i wszelkie jego relacje o własnej twórczości zamieszczono w grupie tekstów paraliterackich, odpowiednio je adnotując.
W opracowaniach o autorze pozostawiono pełne tytuły w zapisach książek. Tytuły artykułów wymieniono tylko wtedy, gdy określały bliżej ich zawartość. Nazwisko i imię hasłowe skracano w tekście do inicjałów26.

24W bazie danych odwzorowano schematy redakcji działów osobowych i rzeczowych stosowane w drukowanych tomach PBL. Obowiązują one zarówno w widoku prezentującym wszystkie rekordy wprowadzone do danego działu, jak i na liście wyników wyszukiwania. Schemat redakcji działu osobowego wygląda następująco : książki twórcy (podmiotowe), ich recenzje, wiersze twórcy, proza twórcy, listy, teksty paraliterackie twórcy, adaptacja utworu, twórczość pozaliteracka, książki o twórcy (przedmiotowe), artykuły w haśle rzeczowym dotyczące książki o twórcy (przedmiotowej), recenzje książki o twórcy (przedmiotowej), artykuły o twórcy, ikonografia, jubileusz, imprezy, wywiady, zgon, przywołania utworów i książek (czyli „odwołania” i „utwory”), artykuły o utworze, książki o utworze, kult, imprezy kultowe, konkursy kultowe, korespondencja. Muszę zaznaczyć, że schemat zawiera wszystkie typy publikacji uwzględniane kiedykolwiek w bazie danych. W czasie jej funkcjonowania zespół autorski PBL wraz z programistą wprowadzał uproszczenia i udoskonalenia. Jednak zmiany te nie zawsze wiązały się z usuwaniem czy edycją rekordów wprowadzonych do bazy do tej pory. Ślad po funkcjonujących niegdyś rozwiązaniach został między innymi w schematach redakcji. Przykładami są takie rodzaje zapisów jak : „jubileusz”, „imprezy kultowe”, „konkursy kultowe”, które obecnie nie są odnotowywane w PBL lub wprowadza się je jako inne typy zapisów.

25Ze względu na różny zakres poszczególnych działów rzeczowych PBL w drukowanych tomach bibliografii obowiązywały schematy redakcji dedykowane różnego rodzaju działom. Takie samo rozwiązanie zastosowano w bazie danych PBL. Na jej potrzeby opracowano dwanaście schematów redakcji działów rzeczowych, które różnią się typami rekordów uwzględnianymi w danym dziale rzeczowym. Dla porównania podam przykłady schematów : działu rzeczowego (podstawowego) zawierającego książki i materiały z czasopism, działu rzeczowego zawierającego „odwołania” oraz działu rzeczowego „Film”.

26Układ działu rzeczowego zawierającego książki i materiały z czasopism zakłada prezentację poszczególnych typów rekordów w następującej kolejności : książki, ich recenzje, materiały czasopiśmiennicze, imprezy, artykuły o imprezie. Schemat działu rzeczowego zawierającego „odwołania” tworzą : książki, ich recenzje, „odwołania”, książki dotyczące „odwołań”, artykuły dotyczące „odwołań”, imprezy, artykuły o imprezie, nagrody, artykuły o nagrodzie, materiały czasopiśmiennicze. W dziale rzeczowym „Film” materiały wyświetlane są w następującej kolejności : opis filmu, książki o filmie, materiały ogólne o filmie, recenzje filmu.

27Pojawiające się w przywołanych schematach „odwołanie” to taki typ rekordu, który używany jest w działach osobowych oraz rzeczowych PBL i grupuje rekordy publikacji na dany temat. Wówczas tytuł „odwołania” nadawany jest przez bibliografa, redaktora działu, do którego trafia „odwołanie” i który ma za zadanie dbać o poprawność zakresu działu. Przykładem może być „odwołanie” w dziale rzeczowym „Omówienie dorobku kinematografii polskiej po 1980 roku”, które nosi tytuł „Omówienia udziału filmów polskich w międzynarodowych festiwalach”. „Odwołania” stosowane są również wówczas, gdy z powodu ograniczeń technicznych bazy danych PBL nie można lub niewskazane jest dodawanie w hierarchicznej strukturze działów PBL kolejnych działów podrzędnych. W takiej sytuacji dodawane są „odwołania”, które grupują rekordy materiałów bibliograficznych dotyczących na przykład działalności czasopism, instytucji kulturalnych, wydawnictw, grup literackich, doktoratów honoris causa, obcych realizacji polskiego dramatu. „Odwołania” dotyczące konkretnych czasopism stanowią istotną część działów : „Czasopisma do r. 1939”, „Czasopisma w l. 1939–1945”, „Czasopisma współczesne (W kraju)”, „Czasopisma współczesne polskie (Za granicą)”, „Czasopisma wydawane poza cenzurą”. Wówczas „odwołanie” ma postać tytułu czasopisma, a w niektórych przypadkach, aby umożliwić identyfikację pisma, podawane są również miejsce wydawania i lata działalności. Zastosowanie rodzaju zapisu „odwołanie” pozwoliło na odwzorowanie w przestrzeni cyfrowej zasady gromadzenia materiałów powiązanych tematycznie w ramach całostek, stosowanej w drukowanych tomach PBL. Podobną funkcję pełni rodzaj zapisu „utwór”. Odnosi się on do utworu literackiego rozumianego jako abstrakcyjny byt, a nie jako konkretne wydanie, wówczas mamy bowiem do czynienia z rodzajem zapisu „książka twórcy (podmiotowa)”. Pod rodzajem zapisu „utwór” grupowane są rekordy książek i artykułów z czasopism omawiających utwór.

28Podobnie jak w przypadku schematów redakcji opisów bibliograficznych, zaadaptowanie w bazie danych schematów redakcji działów osobowych i rzeczowych funkcjonujących w drukowanych tomach PBL służyło stworzeniu w przestrzeni cyfrowej wiernej kopii tradycyjnej bibliografii. Zawartość działów osobowych i rzeczowych można czytać tak jak tekst drukowanej bibliografii. Niestety wraz z rozwojem bibliografii i zwiększaniem liczby rekordów w niej zawartych rozwiązanie to staje się coraz mniej funkcjonalne. Widoki zawartości większości działów i wyniki wyszukiwania wielu popularnych fraz prezentowane są w postaci długiej listy opisów bibliograficznych, którą nie sposób dokładnie przeanalizować. Bardziej użyteczne byłoby wyposażenie bazy danych PBL w możliwość filtrowania i sortowania wyników wyszukiwania, tak jak ma to miejsce w innych źródłach informacji dostępnych w internecie, na przykład w katalogach bibliotecznych, i do czego przyzwyczajeni są użytkownicy.

Budowa formularzy służących do wprowadzania rekordów

29Moduł gromadzenia danych źródłowych składa się z pięciu formularzy służących do wprowadzania do bazy danych rekordów różnych typów materiałów bibliograficznych. Są to formularze : „Książki” (do wprowadzania rekordów książek podmiotowych i przedmiotowych oraz utworów) ; „Teksty twórców w czasopismach” (do wprowadzania rekordów tekstów literackich i paraliterackich) ; „Filmy, sztuki, audycje” (do wprowadzania rekordów filmów, sztuk teatralnych i telewizyjnych, audycji radiowych oraz programów telewizyjnych) ; „Imprezy” (do wprowadzania rekordów konkursów, nagród, odznaczeń, plebiscytów, festiwali, konferencji, wystaw i innych wydarzeń kulturalnych) ; „Inne zapisy” (do wprowadzania rekordów materiałów z czasopism oraz „odwołań”). Jest też szósty formularz : „Dowolny zapis”, czyli uniwersalny formularz łączący funkcje pięciu wymienionych wcześniej, który umożliwia dodanie i edycję rekordów materiału bibliograficznego każdego z wymienionych powyżej typów.

30Na bazę danych składają się także kartoteki : twórców (pisarzy, badaczy literatury, reżyserów, aktorów, scenografów), autorów publikacji, współtwórców (tłumaczy, redaktorów, ilustratorów itp.), źródeł bibliograficznych, wydawnictw, filmów, wytwórni filmowych, teatrów, działów osobowych i rzeczowych. Informacje wprowadzane w formularzach do pól połączonych z kartotekami są indeksowane i można je przeszukiwać. Daje to także możliwość przetwarzania danych zgromadzonych w bazie PBL.

31Celem zespołu autorskiego PBL i programistów z Instytutu Informatyki Politechniki Poznańskiej było opracowanie formularzy, które umożliwią stworzenie rekordu uwzględniającego wszystkie typy informacji tworzące opis bibliograficzny w drukowanych tomach PBL. Dlatego formularze składają się z pól dedykowanych poszczególnym typom informacji, choć niestety nie każda informacja jest klasyfikowana w osobnym polu. Część pól to pola tekstowe, w które bibliografowie wpisują dane. Inne pola połączone są z wymienionymi wyżej kartotekami. Wówczas pola te uzupełnione są imionami i nazwiskami, tytułami źródeł bibliograficznych, nazwami teatrów oraz działów osobowych i rzeczowych PBL pochodzącymi z kartotek.

32Budowę formularzy przedstawię na przykładzie formularza „Książki” (fot. 6 i 9), który jest najbardziej rozbudowanym formularzem spośród wszystkich. Składa się on z pól : rodzaj zapisu („książka o danym filmie”, „książka o twórcy (przedmiotowa)”, „książka o utworze”, „książka twórcy (podmiotowa)”, „książka w haśle rzeczowym”, „książka wywiad”, „utwór”), dział (do wyboru działu rzeczowego), twórca (do wyboru działu osobowego), autorzy książki, tytuł, tytuł oryginału, język (publikacji), osoby współtworzące (umożliwia wybór funkcji osoby współtworzącej oraz nazwisk i imion z kartoteki współtwórców – informacje z tego pola trafiają do kartoteki, ale nie wyświetlają się w rekordzie książki), opis (w tym polu powielane są informacje o współtwórcach, zawartość tego pola wyświetla się w rekordzie książki), wydanie, tomy, instytucja (sprawcza), wydawnictwo (wybierane z kartoteki wydawnictw), rok wydania, opis fizyczny, seria wydawnicza, dotyczy teatru (karta teatru wybierana z kartoteki teatrów), hasła przekrojowe i słowa kluczowe do indeksu rzeczowego, osoby do indeksu (nazwiska i imiona wpisane w tym polu nie trafiają do kartoteki, ale można je wyszukać poprzez indeks nazwisk), dotyczy innego zapisu (w tym polu można stworzyć relację między rekordem książki a innym rekordem z bazy danych, na przykład „utworem”), adnotacje (przeznaczone na informacje o zawartości książki, wykaz artykułów książki zbiorowej, innego rodzaju uwagi na temat książki).

33Mimo że formularz ten składa się z pól przeznaczonych na szczegółowe dane, nie wszystkie typy informacji o książce otrzymały dedykowane pola. W niektórych wprowadza się kilka rodzajów informacji, na przykład w polu tytuł w przypadku „książki twórcy (podmiotowej)” podawany jest także gatunek literacki (zapisywany w nawiasie kwadratowym, od tytułu oddzielony kropką), w polu opis fizyczny zapisywana jest także informacja o proweniencji, w polu adnotacje poza informacjami o zawartości książki umieszczane są innego typu uwagi, na przykład o tym, że książka jest monografią pokonferencyjną. Takie rozwiązanie przysparza pracy użytkownikom i utrudnia bibliografom tworzenie w bazie danych zapytań w języku SQL i przygotowywanie zestawów danych bibliograficznych. Brak pola dedykowanego gatunkom literackim oraz brak na stronie internetowej PBL filtrów służących do zawężania wyników wyszukiwania sprawia, że użytkownik poszukujący utworów napisanych w określonym gatunku literackim i wydanych w postaci książki nie może w łatwy sposób przeprowadzić kwerendy. Konieczne jest wyszukanie wszystkich rekordów zawierających w tytule interesujący go gatunek literacki i przeprowadzenie czasochłonnej analizy wyniku.

Nowe narzędzia, które pojawiły się w bazie danych „Polskiej Bibliografii Literackiej”

34Prac nad stworzeniem koncepcji bazy danych nie poprzedzono badaniem potrzeb i oczekiwań użytkowników. Jak już pisałam, intencją zespołu autorskiego PBL współtworzącego tę koncepcję było odwzorowanie drukowanego rocznika PBL i zaspokojenie informacyjnych potrzeb użytkowników „w tym samym zakresie, jak w przypadku korzystania z drukowanej bibliografii”27. Dlatego w bazie danych PBL w zakresie organizacji materiału bibliograficznego i sposobu jego prezentacji odtworzono układ drukowanego rocznika. Wprowadzono także nowe narzędzia, które oferowało nowe medium, czyli internet. Beata Domosławska i Zyta Szymańska wskazały na następujące innowacje wprowadzone do PBL dzięki stworzeniu bazy danych :

– wykonana automatycznie redakcja PBL skróciła ten etap pracy (materiał widoczny jest w Internecie w ciągu doby od momentu wprowadzenia) ; polepszyła się jakość i zwiększyła się szybkość udostępniania informacji bibliograficznych ;
– zwiększyła się liczba sposobów przeszukiwania PBL (wiele ścieżek dostępu do informacji bibliograficznych), z korzyścią dla użytkowników ;
– pojawiła się możliwość podawania pełnych informacji, bez stosowania skrótów, w przeciwieństwie do objętościowych ograniczeń, jakie miały miejsce w wersji drukowanej PBL ;
– możliwe jest dalsze usprawnianie udostępniania i przeszukiwania bazy PBL (reagowanie na potrzeby użytkowników) ;
– uległ zmianie sposób sporządzania indeksów (w momencie zapisywania każdy rekord jest indeksowany, a indeksy sporządzane są już w trakcie wprowadzania opisu) ;
– zmienił się odbiorca PBL (może nim być teraz każdy użytkownik Internetu) i dostępność (z ok. 500 egz. drukowanych, do kilkudziesięciu tysięcy odwiedzin witryny miesięcznie)28.

35Warto zauważyć również, że w bazie danych PBL wykorzystano nowe możliwości, jakie dawała baza danych, i wprowadzono nowe narzędzia, takie jak : zawężanie wyników do jednego lub kilku roczników oraz nowe kategorie wyszukiwawcze (wymienione przez cytowane badaczki). Na stronie internetowej PBL materiały bibliograficzne można wyszukiwać na siedem sposobów. Poprzez : przeglądanie zawartości działów osobowych i rzeczowych (to nawiązanie do sposobu przeglądania stosowanego w drukowanych tomach PBL) ; indeks nazwisk (umożliwia znalezienie materiałów bibliograficznych, w których osoba występuje w funkcji twórcy, autora, współtwórcy, osoby wymienionej w adnotacjach i tytułach) ; indeks rzeczowy (jest to lista haseł przekrojowych i słów kluczowych, która nie pokrywa się z listą działów rzeczowych) ; kartotekę czasopism (daje możliwość przeglądania opisów bibliograficznych materiałów publikowanych w opracowywanych przez PBL źródłach bibliograficznych) ; kartotekę teatrów (pozwala na przeglądanie opisów bibliograficznych materiałów dotyczących działalności teatru, spektakli wystawianych przez teatr i ich recepcji) ; kartotekę wydawnictw (umożliwia przeglądanie opisów bibliograficznych książek wydanych przez dane wydawnictwo) ; szukaj tytuł / słowa w tytule (książki, utworu, artykułu, filmu, spektaklu teatralnego, audycji radiowej, programu teatralnego, wydarzenia itp.).

36Z dzisiejszej perspektywy są to skromne możliwości. Współczesny użytkownik bibliografii i internetu, przyzwyczajony do korzystania z elektronicznych katalogów bibliotecznych, serwisów internetowych i wyszukiwarek, oczekuje filtrów, wyszukiwania analogicznego do tego stosowanego w Google, dostępu do pełnych tekstów. Jednak chcę w tym miejscu podkreślić, że pod koniec lat 90., kiedy powstawała baza danych PBL, możliwości te nie były jeszcze spopularyzowane wśród użytkowników. Zespół autorski PBL współtworzący bazę nie mógł przewidzieć, że potrzeby użytkowników podążą w tę stronę. Niestety skromne środki finansowe na utrzymanie bazy danych, jakimi dysponował Instytut Badań Literackich PAN, i problemy z uzyskaniem grantów na modernizację bazy danych PBL uniemożliwiły nadążanie omawianej bibliografii za zmianami, jakie dokonywały się w internecie.

37Program komputerowy PBL był udoskonalany. Działania te dotyczyły między innymi kartoteki źródeł oraz programu służącego do zarządzania pracą poszczególnych pracowników, będącego częścią bazy danych PBL. Stworzona pod koniec lat 90. baza PBL posiadała kartotekę źródeł o charakterze linearnym. Można powiedzieć, że była to elektroniczna wersja papierowej kartoteki źródeł prowadzonej przez zespół autorski PBL do rocznika 1988. Posiadała jedno pole tekstowe, przeznaczone na podstawowe informacje dotyczące wszystkich opracowanych roczników czasopisma, i nie można było jej przeszukiwać29. Wszystkie wprowadzane do niej dane były widoczne na stronie internetowej PBL. W 2009 roku powstała nowa, udoskonalona kartoteka źródeł30. Zapisywane są w niej informacje dostępne dla pracowników i użytkowników : tytuł, podtytuł, informacja o czasopiśmie nadrzędnym, którego dodatkiem jest czasopismo, częstotliwość ukazywania się, instytucja sprawcza, miejsce wydania, braki numerowe, rok (opracowany rocznik), numery, liczba rekordów z danego rocznika. W kartotece tej przechowywane są także informacje przeznaczone tylko dla pracowników, które mają ułatwić im dotarcie do egzemplarza i opracowanie czasopisma, takie jak : skrót czasopisma (wykorzystywany przy wprowadzaniu rekordów), dostępność czasopisma w bibliotekach i sygnatury, biblioteka i sygnatura opracowanego egzemplarza, uwagi, imię pracownika opracowującego czasopismo. Dużym ułatwieniem jest to, że bibliografowie mogą przeszukiwać zawartość tej kartoteki.

38Usprawniona kartoteka źródeł posiada także funkcje, które ułatwiają tworzenie list czasopism przeznaczonych do opracowania przez pracowników. Redaktor rocznika może w niej przydzielić czasopisma pracownikom i wprowadzać bieżące zmiany na listach. Jest to funkcja, która bezpośrednio łączy się z programem służącym do zarządzania pracą pracowników – omówię go szczegółowo w dalszej części tego rozdziału. Kartoteka ta jest funkcjonalna zarówno z punktu widzenia redaktora rocznika, jak i poszczególnych bibliografów, którzy wyszukują w niej informacje ułatwiające organizację ich pracy, dotyczące na przykład dostępności czasopisma w bibliotekach, szacunkowej liczby rekordów czy dane identyfikujące opracowywane źródła bibliograficzne. W ten sposób powstała kartoteka, która łączy funkcje dokumentacyjną (chodzi tu o dokumentowanie opracowanych czasopism) i organizacyjną.

39Kartoteka ta z jednej strony gromadzi wiadomości tworzące historię opracowywanych czasopism, tak jak to było w analogowej kartotece, a z drugiej strony wykorzystuje możliwości, jakie daje baza danych. Dzięki temu poszczególne typy informacji znajdują się w dedykowanych polach, możliwe jest wyszukiwanie w niej potrzebnych informacji, uzupełnianie zasobu kartoteki o kolejne roczniki czasopism, gromadzenie wiadomości dotyczących egzemplarzy dostępnych w bibliotekach i pracowników opracowujących poszczególne roczniki.

40Kolejnym rozwiązaniem uławiającym pracę zespołu autorskiego PBL jest program służący do zarządzania pracą poszczególnych pracowników. Powstał on na przełomie 2010 i 2011 roku31. Uwzględnia wszystkie tytuły czasopism podlegające opracowaniu bibliograficznemu w danym roczniku bibliografii, szacunkową liczbę rekordów prognozowaną w danym roczniku z poszczególnych czasopism (na podstawie liczby rekordów z poprzedniego rocznika), listę pracowników i przygotowane przez program komputerowy obliczenia dotyczące szacunkowej liczby roczników czasopism oraz rekordów, które mają wprowadzić do bazy danych dokumentaliści. Podawana jest także na bieżąco aktualizowana liczba wprowadzonych do bazy danych rekordów z rocznika, który jest obecnie opracowywany lub praca nad nim się zakończyła. Dzięki takiemu rozwiązaniu dane z tego programu mogą być wykorzystywane nie tylko do tworzenia list czasopism, które należy opracować w danym roczniku PBL, ale także do przygotowania statystyk i podsumowania pracy nad ukończonym rocznikiem. Informacje o tytułach czasopism podlegających opracowaniu, liczbie szacunkowych i rzeczywistych rekordów z poszczególnych roczników czasopism pochodzą z kartoteki źródeł. Program jest z nią bezpośrednio połączony. W czasie tworzenia list czasopism przeznaczonych do opracowania przez pracowników przeprowadzone są automatyczne obliczenia, dzięki którym redaktor rocznika przygotowujący listy widzi, ile roczników czasopism i szacunkowych rekordów powinien przydzielić pracownikowi, i na tej podstawie tworzy listę czasopism dla każdego pracownika. Proces ten został zautomatyzowany. Listy czasopism dostępne są w omawianym programie i można je na bieżąco modyfikować, a gotowe listy – wydrukować. Program ten bardzo ułatwia i przyspiesza pracę redaktora rocznika, odpowiedzialnego między innymi za organizację pracy zespołu autorskiego PBL. Wcześniej redaktor rocznika tworzył listy czasopism, wykorzystując informacje z papierowej kartoteki źródeł i przygotowując własne obliczenia dotyczące liczby czasopism, które powinien opracować każdy pracownik, oraz szacunkowych liczb rekordów przypadających na każde czasopismo. Zadanie to wymagało od redaktora rocznika dużych nakładów pracy i było czasochłonne. Ponadto samo tworzenie list dla pracowników polegało na ich ręcznym sporządzeniu. W późniejszych okresach były one przygotowywane na maszynie i w edytorze tekstu. Obecnie czynności te zostały usprawnione i automatycznie wykonuje je program komputerowy.

Obciążenia wyniesione z drukowanych tomów „Polskiej Bibliografii Literackiej”

41W przypadku bazy danych PBL można mówić o remediacji rozłożonej w czasie. Historia tej bazy to nie tylko jej stworzenie i użytkowanie, ale udoskonalenia, odnoszone przy tej okazji sukcesy i popełniane błędy oraz czas potrzebny na modernizacje. Pewne rozwiązania tworzono i wdrażano, inne opracowywano i porzucano. Stworzenie bazy danych PBL było dla zespołu autorskiego wyzwaniem i oznaczało zmianę niektórych zasad opracowywania bibliografii, rezygnację z pewnych schematów postępowania i przyzwyczajeń. I choć zmienił się nośnik, na którym tworzona i prezentowana jest bibliografia, niektóre zasady opracowania, zapisu oraz układu materiałów bibliograficznych nie zmieniły się, mimo że baza danych daje możliwość innego podejścia do tych tematów. Przykłady takich zasad to między innymi : stosowanie schematów redakcji opisów bibliograficznych oraz schematy redakcji działów osobowych i rzeczowych, które omówiłam powyżej, używanie skrótów (zarówno skrótów konwencjonalnych, jak i skrótów tytułów opracowywanych czasopism), ścisłe zasady dotyczące stosowania znaków interpunkcyjnych, ograniczona lista gatunków literackich, którymi oznaczane są książki podmiotowe oraz teksty literackie publikowane w czasopismach.

42Aby zmniejszyć objętość drukowanych tomów PBL i zaoszczędzić reglamentowany w czasach PRL papier potrzebny do wydania bibliografii, zespół autorski w opisach bibliograficznych i adnotacjach stosował skróty. Były to : skróty tytułów czasopism podawane w opisach bibliograficznych, skróty konwencjonalne, skróty nazw instytucji i skróty tworzone przez bibliografów stosowane w adnotacjach. W bazie danych w formularzach służących do tworzenia rekordów nie ma limitów liczby znaków w danym polu. Po rezygnacji z wydania PBL drukiem nie było konieczne stosowanie skrótów w celu oszczędzania papieru. Dlatego zespół autorski nie ma już obowiązku używania skrótów i skracania adnotacji. Ponadto wpływ na tę decyzję miało to, że stosowanie skrótów w adnotacjach powodowałoby, że wyszukanie nazw instytucji czy skróconych słów przy użyciu ich pełnych form byłoby niemożliwe. Choć muszę zaznaczyć, że dotyczy to przeszukiwania adnotacji przez bibliografów przy pomocy formularza służącego do wprowadzania rekordów. Na stronie internetowej PBL nie ma opcji wyszukiwania fraz w adnotacjach. Jednak w bazie danych zachowano zasadę stosowania skrótów tytułów czasopism oraz możliwość używania skrótów konwencjonalnych i skrótów nazw instytucji. Pozwala to na przyspieszenie wprowadzania rekordów do bazy danych. Jest to przykład przeniesienia schematów postępowania oraz przyzwyczajeń wypracowanych na etapie pracy nad drukowanymi rocznikami PBL do pracy w bazie danych. Skróty tytułów czasopism wykorzystywane są w formularzach „Teksty twórców w czasopismach”, „Inne zapisy” i „Dowolny zapis”. Skróty konwencjonalne i skróty nazw instytucji stosowane są w adnotacjach wszystkich typów materiałów uwzględnianych w bibliografii.

43W zakresie określania gatunków literackich książek podmiotowych w bazie danych obowiązują te same zasady, które obowiązywały w drukowanych tomach PBL. Określenie gatunku literackiego podawane jest tylko w przypadku pierwszego wydania książki. Wyjątkiem są utwory mało znane. Wówczas gatunek podawany jest także w opisach bibliograficznych kolejnych wydań książki. Gatunek literacki nie jest podawany w przypadku utworów autorstwa klasyków (pojawia się tylko, gdy jest elementem podtytułu). Zgodnie z metodą bibliograficzną PBL bibliografowie nie weryfikują z autopsji opisów bibliograficznych książek podmiotowych i przyporządkowanych im gatunków literackich. Opisy bibliograficzne książek, w tym gatunki literackie, przejmowane były z „Przewodnika Bibliograficznego”, a od rocznika PBL za rok 2004 powstają w oparciu o otwarte dane Biblioteki Narodowej w Warszawie. W okresie, w którym opisy bibliograficzne PBL powstawały na podstawie informacji z „Przewodnika Bibliograficznego”, bibliografowie przejmowali z niego gatunki literackie lub – w przypadku gdy były bardziej szczegółowe niż te podawane przez PBL – uogólniali je. Podczas prac nad stworzeniem narzędzia służącego do automatycznego pobierania rekordów z bazy danych Biblioteki Narodowej i wprowadzania ich do bazy danych PBL zespół autorski opracował schemat mapowania gatunków wykorzystywanych przez bibliotekę. W efekcie tych prac w rekordach PBL funkcjonują gatunki uwzględnione w metodzie bibliograficznej PBL, a nie wszystkie gatunki nadawane przez Bibliotekę Narodową. Lista gatunków literackich używanych w PBL podczas tworzenia opisów bibliograficznych jest ograniczona do następujących pozycji : aforyzmy, eseje, dziennik, felieton, fraszki, haiku, limeryki, list, [literatura] dziecięca, miniatura prozą, opowiadanie / opowiadania, poemat, powieść, proza, proza poetycka, reportaż, rozmyślania religijne, satyra, scenariusz, szkic, tekst dramatyczny, wiersze, wspomnienia.

44Gatunki w PBL pojawiają się w trzech miejscach : w opisach bibliograficznych książek podmiotowych, w opisach bibliograficznych tekstów literackich publikowanych w czasopismach (tutaj jako rodzaj zapisu) oraz jako działy podrzędne w „Teorii literatury”. Listy gatunków obowiązujące w tych miejscach nie są identyczne. W przypadku tekstów literackich publikowanych w czasopismach lista obejmuje jedynie siedem rodzajów tekstów : adaptacja utworów, antologia w czasopiśmie, listy, proza, tekst paraliteracki twórcy, twórczość pozaliteracka, wiersz. Również w drukowanych tomach PBL w przypadku tekstów literackich publikowanych w czasopismach stosowano krótką listę gatunków. Wówczas oznaczano, czy tekst jest wierszem, prozą, tekstem paraliterackim, czy też tekstem scenicznym. Gatunki podawano także „przy cyklach drobniejszych utworów objętych wspólnym tytułem, dla odróżnienia ich od powieści odcinkowych”32. Natomiast lista gatunków literackich funkcjonujących jako działy podrzędne w dziale „Teoria literatury” jest bardzo rozbudowana i obejmuje 152 pozycje. Muszę jednak zaznaczyć, że materiały zaklasyfikowane do tych działów nie są książkami podmiotowymi. Kierowane są tam publikacje (książki przedmiotowe i artykuły) dotyczące problematyki i warunków funkcjonowania gatunków literackich. Lista ta jest uzupełniana za każdym razem, gdy do bazy danych wprowadzany jest rekord publikacji dotyczącej gatunku nieuwzględnionego do tej pory na liście działów. Stosowanie uogólnionej listy gatunków literackich, wykorzystywanych do wprowadzania rekordów tekstów literackich publikowanych w formie książki i w czasopiśmie, powoduje, że opisy bibliograficzne tych samych tekstów są niedokładne lub mogą wprowadzać użytkowników w błąd. Za przykład niech posłużą rekordy zbioru opowiadań Szafa Olgi Tokarczuk (zawierającego opowiadania Szafa, Numery i Deus Ex) oraz jej opowiadania Szafa opublikowanego w czasopiśmie. W przypadku książki mamy tu gatunek – opowiadania, natomiast w rekordzie tekstu literackiego z czasopisma wskazany został rodzaj zapisu „proza”. Pełne opisy bibliograficzne obu rekordów pokazane są na fotografiach 11 i 12.

Fot. 11. Widok pojedynczego rekordu książki Olgi Tokarczuk Szafa.

Fot. 12. Widok pojedynczego rekordu opowiadania Olgi Tokarczuk Szafa opublikowanego w czasopiśmie „Nowy Nurt”.

45Schematy postępowania i przyzwyczajenia przeniesione z drukowanych tomów PBL do bazy danych oraz zasady określone w metodzie bibliograficznej PBL : nienadawanie gatunków literackich wszystkim rekordom książek podmiotowych i stosowanie niewielkiej liczby gatunków literackich, a także rozbieżności w określaniu nazw gatunków w różnych strukturach PBL nie tylko wpływają na niejednorodność danych bibliograficznych, ale także uniemożliwiają wykorzystanie tych danych w badaniach naukowych dotyczących genologii przy użyciu metod i narzędzi z zakresu humanistyki cyfrowej. Wpływ na tę sytuację ma także fakt, że w bazie danych PBL nie wykorzystano w pełni możliwości technicznych, które baza ta oferowała. W formularzach służących do wprowadzania rekordów nie ma pola przeznaczonego na gatunek literacki. Jest on odnotowywany w polu tytułu w nawiasie kwadratowym za tytułem książki. Oba elementy oddzielone są kropką.

46Metoda bibliograficzna PBL określa między innymi zasady tworzenia adnotacji. W bazie danych PBL, tak samo jak w drukowanych tomach, adnotacje mogą pochodzić od bibliografów lub są one spisem treści przejętym z książki. Pozostałością po zasadach tworzenia adnotacji w drukowanych tomach PBL jest również system stosowanych znaków interpunkcyjnych. W przypadku materiałów z czasopism adnotacja jest krótka, zwięzła i dotyczy treści publikacji. Zapisuje się ją małymi literami, bez nawiasów kwadratowych. Adnotacje książek jednoautorskich zawierają informacje o treści książki pochodzące od bibliografa tworzącego rekord. Dopuszcza się podanie wykazu rozdziałów oddzielonych kropką. Adnotacje dotyczące treści poszczególnych rozdziałów ujęte są w nawias kwadratowy, składają się z pełnych zdań.

47Zasady dotyczące adnotacji książek zbiorowych są bardziej rozbudowane. Opis zawartości książki zbiorowej powinien zawierać – zapisywany jest bez nawiasów kwadratowych, z zachowaniem kolejności występowania w książce – wykaz rozdziałów i artykułów tworzących tom. Jeśli tytuły artykułów nie są jasne, w nawiasie kwadratowym za tytułem artykułu wprowadzana jest dodatkowa adnotacja dotycząca jego tematyki. W adnotacji książki zbiorowej poszczególne artykuły oddzielone są kropką i myślnikiem. Ponadto w adnotacji odwzorowywany jest podział książki na części, rozdziały czy podrozdziały, oddzielane gwiazdką. Przykładem rekordu pokazującym zastosowanie w adnotacji tego systemu znaków interpunkcyjnych jest opis książki Pisarki polskie epok dawnych pod redakcją Krystyny Stasiewicz, widoczny na fotografii 13.

Fot. 13. Widok pojedynczego rekordu książki Pisarki polskie epok dawnych pod redakcją Krystyny Stasiewicz.

48W bazach danych nie stosuje się wykazu tytułów artykułów w jednym polu tekstowym i oddzielonych znakami interpunkcyjnymi, na dodatek bez możliwości przeszukiwania. W bazie danych PBL jest to pozostałość po zasadach stosowanych w drukowanych tomach oraz przykład jednego ze schematów postępowania i przyzwyczajeń bibliografów, który nie został odrzucony na etapie tworzenia bazy. Odwzorowanie w bazie danych zasad tworzenia adnotacji książek sprawia dodatkową trudność. Pole adnotacji jest polem tekstowym, w którym wprowadzane są informacje o treści publikacji, a w przypadku książek zbiorowych także wykazy autorów i tytułów artykułów. Artykuły z książek zbiorowych nie mają postaci osobnych rekordów i nie są klasyfikowane, chociaż baza danych PBL oferowała możliwość zastosowania mechanizmu wiązania rekordów pojedynczych artykułów z rekordem książki33. Powstaje tylko jeden rekord – rekord książki i to książka jest klasyfikowana do działów PBL, a nie poszczególne artykuły.

49Do bazy danych PBL przeniesiono jeszcze jedną zasadę, która z dzisiejszego punktu widzenia wpływa negatywnie na jakość rekordów i ich klasyfikację. Jeden rekord może być skierowany tylko do działu osobowego lub rzeczowego. Tych dwóch kategorii w jednym rekordzie nie można łączyć, mimo że technicznie jest to możliwe34. Rekord kierowany do działu osobowego może mieć wybrany tylko jeden dział osobowy, a rekord trafiający do działu rzeczowego może mieć przypisane maksymalnie dwa działy rzeczowe (w drukowanych tomach także obowiązywało ograniczenie do dwóch działów) oraz dodatkowo nadawane są hasła przekrojowe i słowa kluczowe indeksu rzeczowego (w nieograniczonej liczbie). Należy jednak pamiętać, że te hasła i słowa kluczowe nie są widoczne w widoku rekordu na stronie internetowej, są one jedynie dodatkową kategorią wyszukiwawczą. Dotyczy to nie tylko formularza „Książki”, ale wszystkich formularzy. Jest to szczególnie problematyczne w przypadku książek zbiorowych i o zróżnicowanej tematyce. Nazwiska autorów artykułów uwzględnionych w adnotacji nie są przywoływane z kartoteki. Aby je zindeksować, bibliograf musi ponownie wprowadzić je w innym polu – osoby do indeksu. Zawartości pola adnotacji nie można przeszukiwać na stronie internetowej PBL (w bazie danych może to zrobić bibliograf), więc użytkownicy nie mogą dotrzeć do informacji o konkretnych artykułach wchodzących w skład książki zbiorowej. Jest to niekonsekwencja, ponieważ artykuły z czasopism wprowadzane są jako osobne rekordy i można je wyszukać na stronie internetowej PBL. W ten sposób użytkownik traci możliwość szybkiego dotarcia do cennych danych. Skutkiem stosowania zasady dotyczącej kierowania rekordu do działu osobowego lub działu rzeczowego jest powstawanie dwóch rekordów tej samej publikacji (dotyczy to książek i artykułów o zróżnicowanej tematyce, dotyczących twórczości konkretnych osób i zagadnień rzeczowych). Przykładami rekordów pokazującymi zastosowanie tej zasady są opisy książki Jana Potkańskiego Wiersz Szymborskiej (pierwszy pokazuje zaklasyfikowanie książki do działu osobowego, a drugi do działu rzeczowego), widoczne na fotografiach 14 i 15.

Fot. 14. Widok pojedynczego rekordu książki Jana Potkańskiego Wiersz Szymborskiej w dziale osobowym.

Fot. 15. Widok pojedynczego rekordu książki Jana Potkańskiego Wiersz Szymborskiej w dziale rzeczowym.

Kompetencje bibliografów tworzących bazę danych „Polskiej Bibliografii Literackiej” i opis ich doświadczenia

50Historię „Polskiej Bibliografii Literackiej” można podzielić na trzy etapy – druku, bazy danych oraz bazy danych rozwijanej w kierunku bibliograficznej infrastruktury badawczej –ściśle związane z perspektywami badawczymi przyjmowanymi przez autorów opracowań powstających na jej temat. Pierwszą perspektywą badawczą jest postrzeganie bibliografii jako rejestru pełniącego przede wszystkim funkcję informacyjną. Publikacje skupiające się na tym aspekcie ukazywały się, gdy bibliografia miała formę drukowanych roczników. Do najważniejszych opracowań z tego okresu zaliczam prace Jadwigi Czachowskiej (z podstawowym omówieniem PBL w jej książce Rozwój bibliografii literackiej w Polsce35), Janiny Formanowicz36, Kornela Szymanowskiego37, Krystyny Tokarzówny, Teresy Tyszkiewicz i Ewy Ziomkowej38. Wymienieni autorzy postrzegali PBL linearnie. Charakteryzowali zakres bibliografii, metody wyboru i prezentowania opisów bibliograficznych w układzie podmiotowo-przedmiotowym. Pisali o procesie tworzenia struktury działów bibliografii oraz jej modernizacjach, problemach z dostępnością czasopism w bibliotekach i zmieniającą się z tego powodu listą opracowanych periodyków. Ponadto w latach 90. powstały między innymi trzy artykuły autorstwa Jadwigi Czachowskiej39 i Krystyny Tokarzówny40 dotyczące zmagań bibliografii literackiej z cenzurą.

51Kolejnym etapem historii PBL jest powstanie i funkcjonowanie bazy danych oraz strony internetowej PBL. Z tym okresem wiąże się kolejna perspektywa badawcza, czyli opis doświadczenia transformacji tradycyjnej bibliografii do bazy danych dokonywany przez jej świadków i uczestników. Dokumentaliści, którzy dobrze opanowali precyzyjne zasady systematyzowania opisów bibliograficznych zapisanych na fiszkach oraz tworzenia maszynopisów bibliografii, musieli poznać mechanizmy działania bazy danych i we współpracy z zespołem informatyków stworzyć koncepcję przeniesienia tradycyjnej bibliografii do środowiska cyfrowego. O tym etapie rozwoju PBL pisali przede wszystkim – Jacek Biesiada41 wraz z Maciejem Matysiakiem42 i Beatą Latosińską43 oraz Beata Domosławska44, Zyta Szymańska45, Małgorzata Szkudlarska i Karolina Jaworska46. Artykuły poświęcone temu etapowi dotyczą prac nad stworzeniem koncepcji i funkcji elektronicznej bazy danych, formularzy, a także kartotek służących do wprowadzania rekordów. Powstała również rozprawa doktorska Zyty Szymańskiej47, napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Mirosława Górnego (obrona w 2012 roku), poświęcona funkcjom bibliografii literackiej. Badaczka zaproponowała wówczas spojrzenie na PBL widzianą przez użytkowników jako rejestr publikacji i informacji o ich dostępności w bibliotekach, przestrzeń kontaktu z autorami odnotowywanych w bibliografii opracowań, źródło poszukiwań informacji genealogicznej, narzędzie służące do celów marketingowych. W ostatnich latach w literaturze naukowej pojawiła się nowa perspektywa dotycząca funkcji bibliografii. Wiąże się ona z postrzeganiem rekordów bibliograficznych jako danych badawczych, a samej bibliografii już nie jako narzędzia podstawowego w pracy naukowca, ale jako źródła tych danych.

52Ta zmiana znajduje swoje odzwierciedlenie w trzeciej perspektywie badawczej. Jest nią refleksja nad bibliografią jako zbiorem danych cyfrowych nadających się do zestawienia oraz przetworzenia za pomocą narzędzi cyfrowych, a także nad możliwością zastosowania cyfrowych metod dokumentacji w pracy nad PBL. W latach 2015–2018 Pracownia Bibliografii Bieżącej IBL PAN realizowała projekt „ »Polska Bibliografia Literacka” – laboratorium wiedzy o współczesnej kulturze polskiej”. Jednym z jego celów było zaprezentowanie tej bibliografii jako zbioru danych cyfrowych, które można wykorzystać do analizy ilościowej i jakościowej, wizualizacji wyników badań. Potencjał badawczy rekordów bibliograficznych i możliwości zastosowania cyfrowych metod dokumentacji opisali między innymi : Maciej Maryl48, Beata Koper49, Tomasz Umerle oraz Cezary Rosiński50. Opracowania te wpisują się w nurt badań z zakresu humanistyki cyfrowej.

Remediacja Bibliografii Bara

53W rozdziale trzecim przedstawiłam między innymi koncepcję retrospektywnej bibliografii literackiej autorstwa Adama Bara i zreferowałam przebieg sporu, jaki na ten temat prowadził on ze Stefanem Vrtelem-Wierczyńskim na przełomie lat 40. i 50. Wówczas zaprezentowałam też wyzwania, z jakimi mierzyli się twórcy bazy danych Bibliografia Bara, wynikające z przyjętej przez Bara metody bibliograficznej. W tym rozdziale powracam do zagadnienia opracowania tej bazy danych, by pokazać, jak toczyły się te prace i w jaki sposób podjęte wtedy decyzje wpłynęły na możliwość dalszego wykorzystania danych zgromadzonych w tej bibliografii.

54W latach 2012–2017 w Instytucie Badań Literackich PAN realizowany był projekt „Zintegrowana Baza Bibliograficzna IBL PAN”, w ramach którego utworzono między innymi bazę danych dla Retrospektywnej Bibliografii Literackiej Zawartości Czasopism XIX i XX w. (do 1939 r.), czyli tak zwanej Bibliografii Bara51. Jest ona dostępna na stronie internetowej Bar.ibl.waw.pl. Projekt zakładał opracowanie koncepcji bazy danych, stworzenie programu komputerowego oraz wprowadzenie połowy materiału zgromadzonego w kartotece, czyli haseł osobowych od litery A do N (bez hasła Adam Mickiewicz). Chcę podkreślić, że w czasie realizacji grantu zespół nie dokonywał selekcji materiału zgromadzonego w kartotece52. Do bazy danych wprowadzano wszystkie opisy bibliograficzne z puli przeznaczonej do opracowania podczas projektu. Brakujące opisy bibliograficzne są obecnie wprowadzane do bazy w ramach realizowanego od 2022 roku grantu „Zintegrowana baza bibliograficzna e-ZBB IBL PAN – kontynuacja projektu”53. W mojej rozprawie zajmować się będę pracami realizowanymi w czasie trwania pierwszego grantu, bo to wówczas powstała koncepcja omawianej bazy danych.

55Podczas prac nad bazą zespół realizujący projekt musiał wybrać oprogramowanie i format danych, stworzyć listę tematów (haseł rzeczowych), gatunków literackich, o które wzbogacone zostały rekordy, i dokonać wyboru kryteriów wyszukiwawczych, a także połączyć osobne ciągi haseł osobowych (w kartotece obowiązywały trzy ciągi haseł osobowych : autorów polskich, autorów mało znanych oraz autorów obcych). Ważnym etapem prac nad bazą danych był wybór programu komputerowego oraz formatu danych. Zespół wyznaczył sobie zadanie dostosowania Bibliografii Bara do norm bibliograficznych. Aby to zrealizować, zdecydowano się na stosowanie formatu katalogowania danych bibliograficznych MARC 21 w edycji Biblioteki Narodowej w Warszawie54. Do tworzenia bazy wybrano program MAK55. Przy wyborze oprogramowania i formatu danych zespołowi przyświecała idea stworzenia bazy w taki sposób, aby w przyszłości możliwe było połączenie danych z Bibliografii Bara z danymi bibliograficznymi pochodzącymi z innych źródeł56. Projekt ten miał się w ten sposób wpisać w trend łączenia danych naukowych. Wpływ na tę decyzję miało również doświadczenie pracowników biorących udział w grancie57. Poza badaczami z IBL PAN byli to doświadczeni bibliografowie z Biblioteki Narodowej w Warszawie. Osoby pracujące w Bibliotece Narodowej miały już doświadczenie z tym programem i formatem danych. W okresie, w którym powstała baza danych dla Bibliografii Bara, program MAK i format MARC 21 wykorzystywane były przez Bibliotekę Narodową do opracowania „Bibliografii Zawartości Czasopism”58.

56Pierwotnie Bibliografia Bara miała postać kartoteki zawierającej rękopiśmienne fiszki i nigdy nie planowano wydania jej drukiem59. Obejmuje ona około 800 000 fiszek bibliograficznych. W kartotece obowiązywał układ nazwiskowy i wiązała się z nim konieczność tworzenia zdublowanych fiszek bibliograficznych. Jeśli na fiszce znajdowało się kilka nazwisk (na przykład twórcy, autora, tłumacza, redaktora), kopie kartki bibliograficznej musiały znaleźć się w haśle osobowym każdej z tych osób. W bazie danych zrezygnowano z powielania opisów bibliograficznych. Jej autorzy przyjęli zasadę, że opis bibliograficzny jednej publikacji wprowadzany jest w postaci jednego rekordu wyposażonego w odpowiednią liczbę haseł osobowych i rzeczowych. Bar nie przewidywał stosowania haseł rzeczowych, dlatego w ramach wspomnianego projektu naukowego na podstawie informacji zawartych na fiszkach bibliograficznych tworzone były tematy (hasła rzeczowe). W niektórych przypadkach wiązało się to z koniecznością weryfikacji informacji przez konfrontację z tekstem publikacji. Badacze docierali do czasopism dostępnych w Bibliotece IBL PAN oraz w bibliotekach cyfrowych60. Przeprowadzona została także korekta, w wyniku której usunięto błędy popełnione na rękopiśmiennych fiszkach61.

57Opisy bibliograficzne w bazie danych wzbogacono także o informacje umożliwiające identyfikację (na przykład nazwy teatrów, nazwiska reżyserów w przypadku recenzji teatralnych) i o gatunki literackie62. Przypomnę, że Bar w swojej metodzie bibliograficznej wprowadził tylko kilka gatunków literackich, a na dodatek były one stosowane niekonsekwentnie. Stworzenie bazy danych dla Bibliografii Bara wiązało się też z koniecznością rezygnacji z układu nazwiskowego jako jedynej możliwości wyszukiwania rekordów. Nazwisko pozostało jednym z kryteriów wyszukiwawczych, ale bibliografia ta w bazie danych wzbogaciła się o nowe kryteria : tytuł, temat, rok wydania, czasopismo, gatunek. Istnieje również możliwość przeprowadzenia wyszukiwania zaawansowanego, które łączy te kryteria. W ten sposób użytkownicy bibliografii zyskali nowe możliwości stosowania różnych strategii wyszukiwawczych.

58Powstanie bazy danych dla Bibliografii Bara ma też inne zalety. Dzięki przeniesieniu bibliografii do przestrzeni cyfrowej korzystanie z niej stało się łatwiejsze i szybsze. Wcześniej kartoteka była udostępniana badaczom w siedzibie IBL PAN w Warszawie. Ponadto poszerzył się krąg potencjalnych użytkowników. Może z niej korzystać każda osoba zainteresowana twórczością autorów oraz zagadnieniami rzeczowymi uwzględnionymi w tym źródle. Wzbogacenie Bibliografii Bara w bazie danych o hasła rzeczowe sprawiło, że użytkownicy mogą dotrzeć do cennych informacji, które znajdowały się na fiszkach bibliograficznych, ale układ nazwiskowy kartoteki utrudniał lub uniemożliwiał zapoznanie się z nimi. Poszerzył się również zakres kwerend, które można przeprowadzić z wykorzystaniem Bibliografii Bara.

59Historia remediacji Bibliografii Bara pokazuje, że tak jak wybory dokonane przez Stefana Vrtela-Wierczyńskiego i Adama Bara na przełomie lat 40. i 50., kiedy tworzyli oni metody bibliograficzne PBL i Bibliografii Bara, miały wpływ na proces tworzenia baz danych dla tych bibliografii, tak wybór formatów danych dokonany na przełomie XX i XXI wieku przez twórców baz danych ma wpływ na możliwość dalszego wykorzystania danych bibliograficznych w innych infrastrukturach naukowych. MARC 21 jest formatem powszechnie stosowanym w katalogach bibliotecznych i innych projektach bibliograficznych, który umożliwia łatwą wymianę danych między bazami. Dzięki temu dane bibliograficzne Bibliografii Bara w łatwy sposób mogły zostać przekazane do innej bazy bibliograficznej stosującej wspomniany format. Przykładem może być udostępnienie rekordów z bazy Bibliografii Bara w projekcie „Literary Bibliography Research Infrastructure” (LiBRI). To grant, którego efektem jest międzynarodowa baza danych European Literary Bibliography / Europejskiej Bibliografii Literackiej63, współtworzona przez IBL PAN i Instytut Literatury Czeskiej Akademii Nauk Republiki Czeskiej. Projekt ten omówię szerzej w rozdziale siódmym. Tutaj ograniczę się do jego krótkiej charakterystyki.

60Jest to baza danych łącząca zasoby bibliograficzne dotyczące literatur narodowych. Zawiera ona dane z bibliografii literackich czeskiej („Česká literární bibliografie”) i polskiej (PBL) oraz z Biblioteki Narodowej Finlandii64. W ostatnim czasie dodane zostały również rekordy z Biblioteki Narodowej Hiszpanii. Platforma ta wykorzystuje format danych bibliograficznych MARC 21. W ramach prac nad tym grantem wstępnie opracowano także dane z Bibliografii Bara. Prace te polegały na konwersji danych z Bibliografii Bara, tworzonych w formacie MARC 21 w edycji Biblioteki Narodowej, i dostosowaniu ich do obowiązującej w bazie nowszej wersji formatu MARC 21. Po przeprowadzeniu dalszych prac programistycznych dane te będą miały postać umożliwiającą włączenie ich do wspomnianej międzynarodowej bazy danych.

Remediacja „Bibliografii Językoznawstwa Slawistycznego”

61Trzecią i ostatnią omawianą przeze mnie bibliograficzną bazą danych jest iSybislaw. Bibliograficzna baza danych światowego językoznawstwa slawistycznego, dostępna online65. Baza ta tworzona jest w Centrum Slawistycznej Informacji Naukowej Instytutu Slawistyki PAN „we współpracy z polskimi i zagranicznymi placówkami slawistycznymi przy wsparciu organizacyjnym Fundacji Slawistycznej”66. W zakres bibliografii wchodzą następujące zagadnienia : „językoznawstwo slawistyczne, językoznawstwo konfrontatywne i językoznawstwo kontrastywne słowiańsko-niesłowiańskie” oraz w mniejszym stopniu „językoznawstwo teoretyczne i ogólne”67. Prezentuje ona dorobek polskiego i światowego językoznawstwa slawistycznego od 1992 roku do chwili obecnej68.

62W przypadku tej bibliografii powstały dwie bazy danych. Pierwsza, o nazwie Sybislaw, służyła do przygotowania drukowanych tomów „Bibliografii Językoznawstwa Slawistycznego” (w latach 1995–2001 ukazały się tomy za lata 1992–1997) i działała lokalnie w Instytucie Slawistyki PAN w latach 1993–2007. Druga baza danych przeznaczona jest do opracowania internetowej bazy danych iSybislaw i to ona stanowi przedmiot mojego zainteresowania. Zanim jednak przejdę do omówienia procesu jej powstawania, krótko scharakteryzuję bazę danych Sybislaw.

63Zaprojektowano ją w systemie DOS69. Rekordy opisu bibliograficznego powstawały najpierw w edytorze tekstu70. Po korekcie formalnej i merytorycznej następowała konwersja pliku tekstowego do formatu systemu wydawniczego TEX71. Następnie dane w formacie TEX implementowane były do bazy Sybislaw72. Na końcu bibliografia generowana była w postaci książkowej73. Tomy tej bibliografii za lata 1992–1997 zostały zdigitalizowane i udostępnione w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN)74.

64W 2008 roku powstał program komputerowy służący do tworzenia ogólnodostępnej, internetowej bazy danych iSybislaw. W tym przypadku twórcy nowej bazy mierzyli się z innymi wyzwaniami niż zespoły tworzące bazy danych dla „Polskiej Bibliografii Literackiej” i Bibliografii Bara. Wiąże się to z tym, że pierwotną wersją bibliografii slawistycznej nie były wersja drukowana czy kartoteka zawierająca fiszki bibliograficzne, lecz baza danych służąca do tworzenia i generowania bibliografii w postaci książki. Poza formularzami do wprowadzania danych bibliograficznych twórcy bazy danych iSybislaw musieli zaprojektować : język klasyfikacyjny, kartoteki wzorcowe, funkcje wyszukiwawcze oraz dokonać wyboru systemu i formatu danych bibliograficznych75.

65Baza danych iSybislaw powstała w systemie PostgreSQL76. Czynnikami decydującymi o tym wyborze były : wysoka wydajność, stabilność, bezpieczeństwo danych oraz dobra obsługa standardu Unicode (UTF-8)77. Twórcy tej bazy musieli opracować taki format danych, który z jednej strony pozwoli uniknąć problemów przy konwersji danych z bazy Sybislaw, a z drugiej strony pozwoli na wprowadzenie nowych rekordów78. W tej sytuacji wypracowano własny format danych stosowany do opisu dokumentów, zgodny z polską normą opisu bibliograficznego PN-82/N-0115279. Uwzględnia on następujące typy informacji umieszczane w dedykowanych polach : „Tytuł, Tom lub część (oznaczenie i numer tomu oraz ewentualny tytuł tomu), Autor/redaktor (oryginalna forma zapisu z dokumentu), Wydanie, Miejsce wydania, Wydawnictwo, Rok wydania, Numery (dla czasopisma), Strony, Seria, Inne (np. ilustracje, mapy, streszczenia itp.), Języki, Hasła autorskie (ujednolicone hasła osobowe wraz z oznaczeniem rodzaju odpowiedzialności, np. rd. – redaktor, tł. – tłumacz), Przedmiotowe hasła osobowe, Abstrakt, Słowa kluczowe, Klasyfikacja, Powiązania (recen­zje, polemiki itp.)”80. W czasie prac nad koncepcją tej bazy danych nie rozważano wykorzystania gotowego formatu danych81.

66Do bazy danych wprowadzane są cztery rodzaje rekordów :

Książka – opisy bibliograficzne druków zwartych
Czasopismo – opisy bibliograficzne czasopism uwzględniające zasób tomów/numerów, z których artykuły znajdują się w bazie w samodzielnych rekordach
Artykuł w czasopiśmie – opisy bibliograficzne artykułów opublikowanych w czasopismach
Artykuł w książce – opisy bibliograficzne artykułów opublikowanych w pracach zbiorowych82.

67W bazie danych funkcjonuje pięć kartotek haseł wzorcowych. Są to kartoteki : osób, serii (zawiera ujednolicone wersje tytułów serii wydawniczych), słów kluczowych (zawiera wielojęzyczny słownik terminologii językoznawstwa slawistycznego), klasyfikacji (zawiera schemat klasyfikacji hierarchicznej, która była wykorzystywana w bazie Sybislaw oraz do tworzenia spisu treści w drukowanej postaci bibliografii), języków (zawiera wykaz skrótów nazw języków i ich odpowiedniki słowne)83.

68Baza posiada trzy możliwości wyszukiwania : poprzez indeksy (umożliwiają przeglądanie dokumentów poprzez kartoteki osobowe, tytułów, serii, słów kluczowych i klasyfikacji), szukanie proste (wyszukiwanie słów z pól : tytuł, odpowiedzialność, seria, słowa kluczowe, miejsce wydania, wydawca, abstrakt) oraz wyszukiwanie zaawansowane (umożliwia przeszukiwanie za pomocą zbioru słów w wielu polach równocześnie oraz zawężanie wyszukiwania do typu oraz języka dokumentu)84.

69Przeniesienie bibliografii do bazy danych tworzonej w systemie PostgreSQL pozwoliło na zastosowanie trzech metod oznaczania tematyki publikacji. Podstawową są słowa kluczowe, pomocniczą natomiast – klasyfikacja85. Wdrożono także tagi, przeznaczone dla użytkowników chcących zaangażować się we wzbogacanie rekordów dostępnych w bazie86. W ten sposób w iSybislaw połączono metody wykorzystujące hierarchiczną (klasyfikacja) i płaskie (słowa kluczowe i tagi) struktury systematyzacji materiałów bibliograficznych. W przypadku oznaczania tematyki materiału bibliograficznego znów tradycja bazy Sybislaw łączy się z rozwiązaniami zaprojektowanymi na potrzeby bazy iSybislaw. Do nowej bazy danych przeniesiona została klasyfikacja stosowana w bazie Sybislaw do oznaczania tematyki publikacji oraz generowania spisu treści drukowanej bibliografii (z możliwością jej rozbudowywania)87. Zespół autorski był świadomy wad pierwszej bazy, za jakie uznawał płytką w stosunku do obecnej wiedzy językoznawczej i hierarchiczną klasyfikację, która „uniemożliwia odwzorowanie treści dokumentu na odpowiednim stopniu szczegółowości indeksowania, a także ogranicza możliwości wyszukiwawcze”88. Dlatego na potrzeby nowego systemu zespół opracował deskryptorowy język informacyjno-wyszukiwawczy oparty na słowniku słów kluczowych, który ma płaską strukturę89. Uwarunkowania techniczne bazy danych iSybislaw umożliwiły zastosowanie wieloelementowej płaskiej struktury słów kluczowych i nie ograniczają liczby słów kluczowych wybieranych w rekordzie, dzięki czemu tematyka materiałów bibliograficznych oznaczana jest w sposób wyczerpujący90. Ponadto słownik słów kluczowych „umożliwia indeksowanie na odpowiednim pożądanym poziomie szczegółowości, użytkownikom zaś zapewnia kompletność i dokładność wyszukiwania informacji”91. Dla użytkowników bibliografii wielojęzycznej dużym ułatwieniem jest również prezentowanie klasyfikacji i słów kluczowych w kilku językach. W przypadku klasyfikacji są to języki : polski, angielski i rosyjski, a w przypadku słów kluczowych : polski, angielski, rosyjski i inne języki słowiańskie. Dzięki temu użytkownicy mogą przeprowadzać wielojęzyczne wyszukiwanie informacji oraz przeszukiwać bazę danych w kilku językach równocześnie92.

70Trzy bibliograficzne bazy danych, których powstanie jest tematem tego rozdziału, przeszły remediację – od postaci drukowanych tomów, rękopiśmiennej kartoteki i lokalnej bazy danych, służącej do generowania tradycyjnej bibliografii, do internetowych baz danych. W przypadku tych bibliografii samo utworzenie baz danych uratowało te publikacje przed zapomnieniem i otworzyło drogę do ponownego wykorzystania danych bibliograficznych, a udostępnienie ich w internecie powiększyło liczbę potencjalnych i rzeczywistych użytkowników. Tworzenie bibliografii w programach komputerowych wpłynęło też na poprawę jakości rekordów bibliograficznych – poprzez możliwość łączenia dawnych i nowych metod klasyfikowania rekordów oraz zastosowanie elektronicznych kartotek wzorcowych – a także na umożliwienie użytkownikom stosowania większej liczby strategii wyszukiwawczych i poszerzenie zakresu kwerend (dzięki wzbogaceniu baz o nowe kryteria wyszukiwawcze i zagadnienia rzeczowe).

71Tym, co łączy te projekty, jest ponadto konieczność dokonywania wyborów dotyczących technologii, w momencie gdy nie istniały w Polsce wypracowane wzory postępowania i trudno było przewidzieć, jakie potrzeby będą mieli użytkownicy bibliografii. Warto podkreślić, że dla zespołów tworzących bazę danych dla PBL oraz dla Bibliografii Bara było to pierwsze doświadczenie z tego typu pracą93. W tych warunkach powstały pionierskie w swych dziedzinach bibliograficzne bazy danych, których twórcy w większym stopniu wykorzystywali swoje doświadczenia związane z opracowywaniem bibliografii, a w mniejszym – możliwości techniczne, jakie dawały bazy danych. Ważnymi decyzjami twórców internetowych bibliografii były te dotyczące oprogramowania oraz formatu danych. Miały one wpływ na możliwość dalszego rozwoju bibliograficznych baz danych wraz z pojawieniem się kolejnych możliwości technicznych oraz potrzeb użytkowników.

Podsumowanie

72Okres, w którym powstały omawiane bibliograficzne bazy danych, przypada na czas zmian w korzystaniu z narzędzi pomocniczych nauki, na przykład bibliografii, słowników, katalogów bibliotecznych. Rozwój internetu i udostępnienie w sieci tych zasobów początkowo ułatwiło użytkownikom dotarcie do informacji. Z czasem pojawiły się nowe możliwości wykorzystania danych przez nie dostarczanych. Niestety baza danych PBL w swojej pierwotniej postaci nie jest bazą otwartą, w której użytkownicy samodzielnie mogliby wyszukiwać, tworzyć i pobierać określone zbiory rekordów bibliograficznych.

73Baza danych PBL początkowo miała dawać użytkownikom informacje bibliograficzne o takiej samej jakości i w takiej samej postaci94 jak jej drukowana wersja oraz ułatwiać dotarcie do informacji dzięki nowemu sposobowi wyszukiwania opisów bibliograficznych. Wówczas powstała baza danych, która według mnie jest udoskonalonym narzędziem pomocniczym literaturoznawstwa. Wraz z upływem czasu i zmianami, jakie zaszły w społeczeństwie informacyjnym, wykorzystującym na szeroką skalę zasoby internetowe oraz narzędzia cyfrowe, baza danych PBL przestała spełniać oczekiwania niektórych użytkowników. Co prawda daje ona możliwość przeprowadzania bardziej szczegółowych kwerend za pomocą języka zapytań SQL, ale mogą to robić jedynie wykwalifikowani bibliografowie, posiadający dostęp do bazy danych, odpowiednią wiedzę i umiejętności, PBL bowiem nie posiada ogólnodostępnego API (Application Programming Interface), czyli interfejsu programowania aplikacji pozwalającego na wyszukiwanie i pobieranie rekordów z otwartych baz danych. Problemem jest także jakość danych bibliograficznych, czyli niestosowanie standardów bibliograficznych, co utrudnia ich ponowne wykorzystanie.

74Zdaniem Macieja Maryla i Piotra Wciślika w wyniku pierwszej remediacji PBL powstała bogata i skomplikowana baza danych, która nie nadaje się do nowoczesnych zastosowań95. Zasady jej budowy i funkcjonowania są zrozumiałe dla jej twórców, ale nie są zrozumiałe dla jej użytkowników (ludzi i maszyn)96. Badacze zwrócili uwagę na to, że baza danych PBL nie spełnia powszechnie przyjętych standardów w zakresie struktury rekordów i formatów danych, przez co zgromadzone w niej dane nie są interoperacyjne97. Dlatego w ramach projektu „ »Polska Bibliografia Literacka” – laboratorium wiedzy o współczesnej kulturze polskiej”, realizowanego w latach 2015–2018, rozpoczęła się kolejna transformacja PBL. Wówczas zainicjowano prace związane z wykorzystaniem narzędzi cyfrowych w procesie tworzenia rekordów bibliograficznych oraz ze wzbogacaniem danych PBL. W nich upatruję początków kolejnego procesu – nowej remediacji, a właściwie jej strategii zwanej hipermediacją, która w tym przypadku wiąże się z przekształceniem bibliografii z narzędzia pomocniczego w infrastrukturę badawczą. Polega ona na tym, że bibliografia jest prezentowana na nowym nośniku (nadal chodzi o bazę danych), ale w większym stopniu wykorzystuje możliwości oferowane przez nowe medium (na przykład pobieranie danych cyfrowych i wprowadzanie ich do bibliograficznej bazy danych, przekazywanie danych na potrzeby innych projektów bibliograficznych, przetwarzanie danych za pomocą narzędzi cyfrowych). Proces ten będzie tematem rozdziału siódmego.