a) O czyszczeniu zębów za pomocą narzędzi

1Jeżeli osad kamienny zęba nie da się oddalić za pomocą szczoteczki ani proszkiem do tego użytym, wtedy trzeba przystąpić do narzędzi. Operacja ta na pozór łatwa, lecz wykonana niedokładnie, może zaszkodzić zębom.

2Szczególniej trudnym jest oczyszczenie chwiejących się zębów. W takim razie trzeba zęby podtrzymywać palcami lewej ręki i przyciskać do zębodołów, gdyż w razie przeciwnym łatwo mogą być wyciągniętymi. Dawniej używano mnóstwo narzędzi do czyszczenia zębów. Na wszelki wypadek dostatecznie jest mieć 3 narzędzia w formie dłuta, kątowate i w formie haczyka, przy czyszczeniu jednymi palcami lewej ręki zasłaniamy wargi, a drugimi zęby podtrzymujemy. Narzędzie trzyma się lekko pomiędzy palcami prawej ręki, a osad kamienny zębów nie zdrapywaniem, ale odłupywaniem oddzielać potrzeba. Główny warunek przy tym, ażeby nie zostawić żadnego odłamku między dziąsłami, o czym można przekonać się, nie znajdując żadnej przeszkody przy wprowadzaniu narzędzia między dziąsła. Jeżeli po oczyszczeniu dziąsło odstaje, trzeba je odciąć nożyczkami, ażeby w nim nie zbierały się cząstki pokarmów.

b) Piłowanie zębów (Limatura dentium)

3Pod tym nazwiskiem rozumiemy ten rodzaj operacji, za pomocą której cienką piłką oddzielamy część zęba.

4Piłki do zębów bywają ostre na powierzchni albo na brzegach, stosownie do tego, czy potrzeba rozdzielić dwa zęby albo spiłować powierzchnię jednego lub kilku. Piłkę trzeba trzymać jak pióro do pisania w prawej ręce; jeżeli rozdzielają się górne zęby, tedy z dołu do góry, jeżeli dolne – z góry na dół. Piłkę trzeba często maczać wodą, a chory ząb piłuje się tak długo, dopóki na przedniej powierzchni mało albo zupełnie nie będzie widocznym.

5Przystępujemy do piłowania zębów w następujących okolicznościach, jeżeli potrzeba:

1. Zrównać małe otwory znajdujące się często na koronie zęba.

2. Ocalić zęby, których próchnienie zaczyna się na zewnątrz, albo próchniejące wewnątrz oddzielić od sąsiednich.

3. Zrównać końce wystające zębów, brzegi ostre itp., które drażnią język i wewnętrzną powierzchnię policzków.

4. Skrócić zęby dłuższe od drugich.

6Lecz jeżeli zęby są bardzo chwiejące się albo z obydwóch stron zniszczone, jeżeli bolący ząb jest mleczny, albo chory ma 12 lat¹, piłowanie nie powinno mieć miejsca.

c) Przypalanie zębów (Cauterisatio dentium)

7Jest to rodzaj operacji, za pomocą której nadpsute części zęba przypala się rozżarzonym żelazem, a to w następujących razach:

1. Jeżeli ból zęba pochodzi z obrażenia nerwu, trzeba go zniszczyć, co na zębach wielokorzeniowych rzadko bywa skutecznym, ponieważ trudno wynaleźć małe kanały nerwu, lecz pewniej za to na zębach o jednym korzeniu.

2. Ażeby osuszyć miejsca zębów porażonych próchnieniem (Caries).

3. Przy złamaniu zębów, kiedy są czułe na wpływ powietrza.

4. Na zębach, których szyjka obnażona, i dlatego jest drażliwa.

8Do przypalania używają się zgłębniki, które albo bywają śpiczaste, albo zaopatrzone większymi lub mniejszymi główkami, które przed operacją rozżarzone być powinny do białości, ażeby działanie ich było skutecznym; rzadko ograniczać się wypada na jednym przypaleniu i dlatego takowe kilkakrotnie powtórzyć trzeba.

d) Zapełnienie, plombowanie zębów (Obturatio dentium) Operacja ta ma za cel zapełnienie zęba jakąkolwiek masą

9Ażeby ząb z korzyścią zapełnić, wnętrze zęba i on sam powinny mieć następujące własności:

1. Wnętrze zęba nie powinno być zbyt wielkie lub zbyt małe, albo bardzo płaskie.

2. Wnętrze powinno zaczynać się wąskim otworem i rozprzestrzeniać się w formie lejkowatej.

3. Powinno być suche, i jeżeli w nim będzie jaka część mokra, trzeba ją osuszyć.

10Co się tyczy własności zęba, ten powinien przede wszystkim być nieczułym; jeżeli potrzeba zapełnić bolesny ząb, należy go pierwej pozbawić czułości za pomocą olejku eterycznego lub przypalania. Nigdy nie trzeba zapełniać bolących lub chwiejących się zębów. Do zapełnienia zęba używa się stosownie do okoliczności żywicy zębowej, mieszaniny zrobionej podług przepisu d’Arceta², cynowej masy lub złota.

11Żywica do zębów składa się z nasyconego roztworu mastiksu³ w eterze siarczanym, i używa się do zębów drażliwych, które nie znoszą innej masy.

12Mieszanina d’Arceta przygotowywa się z 8 części bizmutu, 5 części ołowiu i 3 części cynku: te części amalgamują się przy słabym ogniu i rozdzielają na małe kulki.

13Tą mieszaniną zapełniają się zęby dolnej szczęki następującym sposobem: po oczyszczeniu należycie wnętrza zęba wkłada się ziarnko tego składu wielkości odpowiedniej wnętrzu, podgrzewa się sonda z dwoma główkami, którą dotyka się ziarnko, przez co ono rozpuszcza się i wypełnia ząb.

14W wszelkich innych wypadkach używa się masa cynowa lub złoto; ostatnie szczególniej dla przednich zębów, dlatego że ono nie tak widoczne. Wypełnia się zaś następującym sposobem: bierze się metalu cokolwiek więcej, jak może wejść w wnętrze, z którego tworzy się kulka podłużna, i wciska się żelazem podługowato‑okrągłym wewnątrz. Jak tylko wnętrze będzie napełnione, odejmuje się wystający kawałek; masa wciska się głębiej z siłą i wszystko się zrównywa, ażeby nie osłabło przy żuciu.

15Korzyści plombowania zębów są następujące:

1. Że w wnętrzu nie mogą się zbierać cząstki pokarmów, od czego nieprzyjemna woń z ust nie ma miejsca.

2. Że nie pozwalamy dalszemu psuciu się zębów.

3. Że na koniec zapobiegamy zarażeniu się sąsiednich zębów.