1Nazwiska Nogat (odnoga), Żuławy, Koźliczki, podchodzące, najwyraźniej z języka polskiego, przypomniały mu smutnie, iż ów kraj należał kiedyś do Polski, i upokorzały go prawie w obliczu Prusaków do tego stopnia, iż przez parę tygodni unikał ich jak zarazy i gdy który z nich do niego przemówił, zwykle uszczypliwie lub szyderczo, odprawiał go z hardą grzecznością bez odpowiedzi, pod pozorem, że nie rozumie, lubo nieźle mówił po niemiecku. Chodził zaś, a raczej tukł się jak Marek po piekle, ciągle samotny, ponad Nogatem lub po ścieżkach odludnych łąk i łanów żuławskich, pomimo tęsknoty i czarnej rozpaczy nie będąc w stanie wydziwić się różnicy, jaka zachodzi między osadami wieśniaczymi, co widział w Polsce, a folwarkami wieśniaków, na które patrzał na Żuławach. Ta różnica zmusza go opisać tu niektóre szczegóły miejscowe. (...)

2Zdarza się czasem, że Wisła lub Nogat te groble przerywa, a wówczas całe Żuławy są zalane wodą i mieszkańce niezmierne ponoszą straty. Z tej przyczyny każdy kolonista ma tam zawsze w stodole lub pod innym osobnym dachem gotowe na przypadek łodzie, a skoro tylko Wisła rozpuszczać zaczyna wody na wiosnę, kry toczyć w jesieni lub niespodzianie przybierać w jakiej innej porze roku, zaraz mieszkańce wzdłuż tych grobli rozstawiają liczne konne czaty, które w razie nieszczęścia uwiadamiają w pędzie konia wszystkie wsie tam rozłożone.

3To przerwanie grobli, nazwane przez mieszkańców miejscowych Einbruch (wyłom), zdarzyło się na lat parę przed rewolucją listopadową, w roku 1826 czy też 1827, w czasie żniwa, zatopiło wiele trzód na pastwiskach i zniszczyło im zupelnie ich płon całoroczny. Bolejąc nad tą plagą, król pruski jako ojciec poddanych odłożył im zapłacenie czynszu i podatków na następne lata, ale jako skarbnik swoich dochodów nie darował ani feniga.

4PRZEDRUK ZA: Tadeusz Józef Chamski, Opis krótki lat upłynionych, opracował i wstępem poprzedził Robert Bielecki, Warszawa 1989, s. 253–254.