Stereotypy
p. 208-211
Texte intégral
1Między technicznymi wynalazkami XIX wieku pierwsze prawie miejsce zajmują stereotypy. Nie jest to wynalazek rachującego tylko umysłu, ażeby handel książek powiększał, ale ażeby stosunki umysłowe ożywił. Wynaleziony był w czasie, gdy potrzeba czytania w większej masie czuć się dawała.
2Wszyscy czytelnicy nasi znają formę liter w drukarniach. W tych formach stoją czcionki w takim porządku, w jakim je na drukowanym papierze widzimy. Jeżeli tymi czcionkami znaczna ilość arkuszy wydrukowaną zostanie, wtedy zecer rozbiera litery i kładzie każdą na powrót w dawną jej przegrodę. Są jednak wypadki, w których okazuje się potrzeba pracę tę prostszą i mniej czasu wymagającą uczynić. Pierwsze wydanie dzieła jest wyczerpane, okazało się żądanie drugiego, trzeba więc spieszno myśleć o powtórnej edycji itp. Zatem przy powtórnym wydaniu trzeba by znowu od początku zaczynać; zecerowie powinniby znowu litery swoje w formy układać, ale książka wynosi 24 arkusze, a zecer nie złoży przez dzień więcej jak pół arkusza; trzeba by więc razem wielu zecerów zatrudnić lub książkę dopiero w dni 48 ukończyć. Tu wybór między dwojgiem złego jest równy. Jakimże sposobem zyskać czas, aby powtórnego składania uniknąć? Oto gdy litery zaraz z początku w ich formach zostawimy, lecz wtedy 48 form dla 48 całych stronic powstać by musiało, ale drukarz potrzebuje swoich ram, wielka część jego czcionek zostaje w nich bezczynną, a ileż to liter w jednej książce się nie zawiera? Zadaniem więc było, jakby można z mniejszym niż dotąd kosztem trwające formy zachować, ażeby chwilowej potrzebie prędkiego odcisku książki zaradzić, nie zostawując czcionek w ramach. Zamiast zajmować się historią wynalezienia tej sztuki, opiszemy tu teraźniejszy sposób stereotypów, w czym ile możności starać się będziemy jasność zachować. Opiszemy tu szczególniej sposób angielski, z małymi bardzo odmianami w Niemczech używany.
3Niech sobie czytelnik wyobrazi arkusz o 16 stronicach zupełnie w formach rozłożony. Drukarz zaczyna każdą pojedynczą stronę, czyli kolumnę stereotypować, kładzie ją na podkładkę z metalu albo z kamienia, obejmuje ją wąską ramą, w której za pomocą szrub albo klinów czcionki się zsuwają do siebie, a przez to ustalają. Ta więc rama w istotnym swym urządzeniu nie różni się od zwyczajnej ramy drukarskiej. Na tej kładzie się znowu inna, na cal wysoka rama, która jednak nie jest przymocowaną i tak być wielką powinna, ażeby zupełnie formę liter otoczyła. Ta rama mosiężna otacza przeto miejsce u góry otwarte, którego dno tworzą litery w formie. To jest pierwsze działanie, którą następująca rycina [il. 22] dokładniej wyobrazić może.
4W powyższe miejsce wlewa się płynną masę złożoną z mieszaniny gipsu i bolusu1 albo wapna i małej ilości rozpuszczonego karuku2. Przed odlewaniem pismo napuszcza się dostatecznie oliwą, ażeby gips mocno na metalu liter nie osiadał i żeby łatwo z formy mógł być wyjęty. Części nalanego gipsu wystające strychują się linią stalową. W kilka minut gips stęża się. Niektórzy zgęszczenie się gipsu przed użyciem onego tym chcą przyspieszyć, iż go ogrzewają, przez co wilgoć z powietrza wciągniętą ma tracić i mocniej się stężać. Stężała masa gipsu z wielką ostrożnością wyjmuje się z formy, który w tej postaci ma nazwisko matrycy, gdyż sam znowu jako forma użyty będzie. Nierówności poprawiają się i wykończają za pomocą dłutka. Ażeby późniejsze postępowanie lepiej wyjaśnić, trzeba nam zwrócić uwagę czytelnika na postać tejże matrycy. Wystające ruchome litery ułożonej kolumny wcisnęły się w gips, każda litera tworzy zatem wklęsłość, jak np. na pieczątkach widzimy. W tę próżną formę ma być metal wlany. Do tego jednak potrzeba niektórych przygotowań. Matryca osusza się najprzód na wolnym powietrzu, potem w umyślnie do tego urządzonym piecu, jak to okazuje następująca rycina [il. 23].
5Widzimy tu w środku tejże ustawione panwie, między którymi robotnicy zajęci są dobrym utrzymaniem ognia, który nie powinien być zbyt mocnym, ażeby matryce nie stały się zanadto kruche i przeto przy późniejszym odlewaniu nie pękały. W piecu stoją matryce pionowo między kratą z drutu żelaznego. Skoro matryca dostatecznie wyschnie, kładzie się w gorącą żelazną panew. Ta panew ma postać czworoboczną, mniejsza u spodu niżeli u góry, a na 2 cale wysoka. W nią wkłada się inna panew stojąca na czterech nogach, mających jedną i pół linii grubości, i ta ze wszystkich stron nieco dopiero opisanej panwi odstaje. Między te panwie kładzie się matryca tak, ażeby strona, na której są wyciski liter, do spodu odwróconą była.
6Na ten niejako żelazny kociołek pokrywa na czterech rogach otwory mająca, każdy róg, jak pokazuje rycina, ma ucho, w którym na spodniej stronie znajduje się wklęsłość [il. 24]. W tym stanie spuszcza się cały aparat do kotła, płynnym metalem napełnionego; metal płynie w cztery otwory na rogach i zapełnia miejsca próżne w aparacie. Mechanizm, za pomocą którego uskutecznia się ruch nad kotłem metalowym, składa się z rodzaju windy, to jest z belki ruchomej, która na osi się przeważa. Gdy ten sposób w Anglii używany niejakie ma niedogodności, ponieważ za pomocą ciężarów odbywać się musi, zastąpiono go przeto w Niemczech tym sposobem, iż kocioł spuszcza się po sznurze przez bloczek idącym, który się okręca na walec korbą poruszany, w kilka minut kocioł napełnia się metalem, po czym wyciągnięty skręca się na bok i spuszcza na naczynie chłodzące. To naczynie zapełnione jest piaskiem jako dobrym przewodnikiem ciepła. Metal w godzinie ostyga. Robotnik zdejmuje pokrywę z formy, przewraca, kładzie ją na pniaku, a uderzając lekko w dno, oddziela panew wewnętrzną wraz z odlewem od zewnętrznej.
7Ażeby teraz platę stereotypową od powłoki, jaką dostała, uwolnić, bierze pracownik dłuto, trzyma go na końcach czterech rogów i pobija szerokim drewnianym młotkiem (pracownik na rycinie wyobrażony nie trzyma dłuta, co zapewne przez niedostrzeżenie rysownika pominięte zostało).
8Między wspomnianą spodnią panwią a matrycą jest teraz czysto odlana tablica stereotypowa, grubości talara. Zbyteczny metal odtrąca się po wszystkich stronach, po czym oddaje się do otoczenia równego na zewnętrznej stronie. Nie trzeba jeszcze pomijać, iż kolumnę przed odlaniem otoczyć potrzeba cienkimi listwami, które cztery krawędzi wystawiają; te wciskają się w odlew gipsowy i następnie wyznaczają się na placie stereotypowej. Wszelki metal za krawędź wystający heblem się odcina.
9Podobnie jak stereotypowanie liter ruchomych odbywa się odlew, czyli kliszowanie rycin drewnianych. [Na o]braz w drzewie wyrznięty i oliwą napuszczony wlewa się w podobnyż sposób taż sama masa gipsowa, której się do stereotypów używa; ciekła ta masa wciska się w najdelikatniejsze wyrznięcia. Tak części wystające w gips się wciskają, na który gdy w sposób wyżej opisany osuszonym zostanie, masa metalowa, jak mówiono, nalewa się.
10Płaty w ten sposób otrzymane dają się równie jak drewniane pomnażać, a użycie ich w tymże celu zowie się politypią.
11ŹRÓDŁO: Stereotypy, „Magazyn Powszechny” 1835, nr 57, s. 451–454.
Notes de bas de page
Le texte seul est utilisable sous licence Creative Commons - Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International - CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.
