Szajne Katarynka1 [fragment]
p. 92-96
Texte intégral
Książeczka godziwa
Do ludzi i Boga;
Bo polska, poczciwa,
I nie bardzo droga.
A napisał ją biedaczek
Przed obrazem Matki Boskiej,
Stary żołnierz nieboraczek,
Słodząc życia tego troski,
Nad Ojczyzny płacząc losem.
Obrazek wstępny
1Na szkle namalowana Gęsia Karczma pod Toruniem nad Wisłą; przed nią tańczy dziewczyna w stroju, jak opisano niżej; muzyka gra ober tasa; to śpiewa flisakom:
2Panowie i panie!
Światowe kochanie,
Witamy, witamy
Prześlicznie u bramy!
A wita was, wita
Dziewczynka przykrajna2,
I o zdrowie pyta,
Katarynka Szajna!
Rodziłam się w rynku,
Mamuniu, Mamuniu,
Wyrosłam na rynku
W Toruniu, w Toruniu;
Wrocławianki córka,
Jak zdrowie, jak zdrowie,
Porosłam ja w piórka
W Krakowie, w Krakowie.
W złocistym czepeczku,
W jedwabnym gorsecie
Tańczę po niemiecku
Po świecie, po świecie.
Mam oczki jak gwiazdy,
Pysio jak kwiat z raju,
Lubi mię też każdy
W tym kraju, w tym kraju.
Nie ma nic w tym złego,
Wierzcie państwo temu,
Uśmiech dla każdego,
Lecz serce jednemu!
Obrazek I
3Na szkiełku Bóg Ojciec w obłokach; po prawej stronie słońce, po lewej księżyc; naokoło gwiazdy; pod stopami kula ziemska, na niej napis „Polska”; muzyka gra „Kiedy ranne wstają zorze”3.
4A to są niebieskie gońce,
A to jest miesiąc i słońce!
Jak dokoła Polski chodzą
I za sobą gwiazdy wodzą.
Słońce mówi panu swemu:
„Nie pokażę twarzy mojej,
Po co każesz świecić złemu?
Po dniu jasnym zły tam broi”.
A Bóg mówi: „Świeć ty złotem,
Świeć ty słońce po staremu!
Bo tam wzdycha lud do nieba,
A i chleba mu potrzeba;
Noc gwiaździstą dam ja potem,
W niej spoczynek dam dobremu”.
[...]
Obrazek...
5Na szkle pokazuje się Kopernik w todze akademika krakowskiego z glo busem i cyrklem w ręku; w dali widok Akademii Krakowskiej; muzyka gra „Cześć polskiej ziemi, cześć!”4.
6Tu w doktorskiej mędrców szacie
Kopernika waszmość macie!
Jak glob świata w ręku dzierży
I ład świata myślą mierzy.
Polska, wielkich duchów ksieni5,
Toteż uczeń Almy Mater
Stanął w dziejach jak bohater
W sferze czasów i przestrzeni.
Bo odgadnął drogi Boże
I stworzenia tajemnicę;
Starą Ziemię pchnął w przestworze,
Słońca wstrzymał jasne lice.
Więc i wyszła na świat cały
Wielka prawda polskiej chwały,
Z głębi ducha polskiej ziemi,
I stanęła przed wszystkimi;
Stąd i Polska mówi sobie
Przy swojego mędrca grobie:
„Nasze wydało go plemię,
Wstrzymał słońce, ruszył ziemię!”
[...]
Obrazek...
7Na szkle widać kopiec Kościuszki na Górze Świętej Bronisławy. Muzyka gra „Poloneza Kościuszki”6.
8Hej! uciszyć puste mowy!
Fajki z gęby, czapki z głowy.
Oto macie kopiec łzawy,
Co to broni polskiej sławy,
Hen, na Górze Bronisławy!
Pod nim leży człowiek prawy,
Naczelnikiem niegdyś zwany,
A od ludu ukochany;
Bo go wiódł do boju boso,
A ciąć kazał wrogów kosą.
I podźwignął silną dłonią
Tych, co żywią i co bronią.
Prosi, jeśli łaska czyja,
Prosi o Zdrowaś Maryja.
A komu wiara nie drwinki,
Prosi o dobre uczynki.
[...]
9ŹRÓDŁO: Wincenty Pol, Szajne Katarynka, w: tenże, Pieśni Janusza, t. 2: 1833–1835, Lwów 1863, s. 13–14, 45–46, 56; pierwodruk (z innym układem obrazów): [Wincenty Pol], Szajna Katarynka, „Orędownik Naukowy” 1841, nr 17, s. 133; nr 18, s. 142; nr 41, s. 329.
Notes de bas de page
1 Szajne Katarynka (lub Szajna Katarynka) – zdeleksykalizowana forma wyrażenia „szejne katarynka” (niem. Schönes Kathrinchen; dosłownie: piękna Katarzynka), oznaczającego jarmarczny teatr marionetek lub latarnię magiczną. Słowo „katarynka”, nazywające mechaniczny instrument muzyczny (poruszany ręczną korbką), wywodzi się prawdopodobnie od drewnianej i obracającej się laleczki („Kasi”, „Katarzynki”), zdobiącej często ten instrument. Inne objaśnienie wyrażenia dał Marian Chmielowiec. Pisał on: „Wyższym typem katarynki, jakby mgławicowym zaczątkiem dzisiejszego filmu dźwiękowego, była taka, która prócz melodii pokazywała jakieś obrazki, omawiane przez kataryniarza wobec skupionych koło instrumentu widzów i słuchaczów. Że te obrazki, przesuwane w pudle u góry katarynki, nie odznaczały się wysokim gustem, rzecz naturalna. Obracały się w zakresie jarmarcznej satyry i rysunkowego komizmu. Taką to prymitywną szajne katarynkę (Schein – obrazek) podnieść na wyższy poziom podjął się Wincenty Pol [...]” (Wiersz Wincentego Pola o Św. Andrzeju Boboli, „Głos Narodu” 1938, nr 188, s. 7). U Pola wyrażenie „szajne katarynka” staje się nazwą osobową fikcyjnej bohaterki, Katarynki (tj. Katarzynki) Szajny, urodzonej w Toruniu (imię i miejsce urodzenia łączą ją z bohaterką legendy o Katarzynie, córce toruńskiego piekarza, która na przyjazd króla wypiekła po raz pierwszy pierniki‑katarzynki).
2 Przykrajna – pograniczna, na której strój mieszany [przyp. autora].
3 Kiedy ranne wstają zorze – pieśń Stanisława Moniuszki, skomponowana do słów Franciszka Karpińskiego (ze zbioru Pieśni nabożne, z 1792 roku).
4 Cześć polskiej ziemi, cześć – pieśń ze słowami Feliksa Frankowskiego, skomponowana w czasie powstania listopadowego do melodii hymnu angielskiego (później – z muzyką Stefana Surzyńskiego).
5 Ksieni – przełożona klasztoru żeńskiego.
6 Polonez Kościuszki (albo Polonez pożegnalny Kościuszki z roku 1792) – pieśń patriotyczna (do melodii ludowej) z okazji przymusowej emigracji Kościuszki. Po blisko 40 latach słowa i melodię zmienił Rajnold Suchodolski. Pieśń otrzymała też nowy tytuł: Polonez Kościuszki z roku 1831.
Auteur
Le texte seul est utilisable sous licence Creative Commons - Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International - CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.
