O słońcu w czasie ostatniej maskarady
p. 45-47
Texte intégral
1Co tylko może urozmaicić, upiększyć przedstawienie, zająć publiczność, to wszystko dyrekcja teatrów, bez względu na koszta i zachody, stara się przyswoić scenie naszej. Przyrząd niedawno za granicą wynaleziony, pierwszy raz przy wystawieniu Proroka, najnowszej opery Meyerbeera zastosowany1, sprowadzonym został dla podwyższenia okazałości przedstawień scenicznych naszego teatru. I w istocie, czyż wyobraźnia może wystawić sobie coś wspanialszego jak dowolne wprowadzanie światła i blasku słonecznego, aby podnieść świetność dekoracyjną i złudzenia miary dopełnić?
2Przyrząd, za pomocą którego w czasie ostatniej maskarady, na przedstawieniu baletu2, ujrzeliśmy niemal prawdziwe słońce, zasadza się na rozwinięciu światła za pomocą iskry elektrycznej, przechodzącej z jednego bieguna stosu galwanicznego na drugi, przez pośrednictwo laseczek węglanych, osadzonych na obu końcach przewodników. Rzeczywiście jest to ciągle trwająca błyskawica, to samo światło, z tego samego pochodzące źródła – z elektryczności. Ale cóż przelotniejszego jak mgnienie błyskawicy! Zadaniem więc było uwięzić chwilowy połysk, albo raczej przez nieprzerwane następstwo nowych błysków sprawić wrażenie ciągłego blasku.
3Źródłem elektryczności w tym przyrządzie jest stos, czyli bateria złożona z czterdziestu ogniw galwanicznych Bunsena. Stosownie naładowane i ustawione, ogniwa te dają nieprzerwany łańcuch źródeł elektrycznych, z których elektryczność dodatnia przenosi się do bieguna węglowego, a elektryczność ujemna do cynkowego. Od każdego bieguna wychodzi stosownej długości drut miedziany, odosobniony, i łączy się z aparatem świecącym, tak ażeby każdy z nich przewodził odpowiednią elektryczność na laseczki węglane, stanowiące zakończenie przewodników. Iskra elektryczna przeskakuje z jednej laseczki węglanej na drugą, przy czym rozżarza węgiel do białości i porywa cząstki jednej laseczki, przenosząc je na drugą. Przeskakiwanie to iskry odbywa się tylko w oznaczonej odległości obu laseczek. Jeżeli bowiem odległość jest zbyt wielka, wtedy iskra albo wcale nie przeskakuje, albo tylko w pewnych odstępach czasu, z szybkością błyskawicy. Wtedy więc zamiast ciągłego światła mamy tylko łyskanie, jeżeli zaś te końce zanadto do siebie zbliżą się, światło staje się czerwone, bez blasku i wydobywa z syczeniem. Dopiero za ustawieniem węgli na właściwą odległość przeskakiwanie iskier tak szybko idzie, że czyni wrażenie ciągłego światła. Natężenie tego światła jest niezmiernie silne i bez olśnienia chwilowego oko ludzkie znieść go nie może. W białości równa się ono słonecznemu, a przedmioty nim oświecone i ich kolory wydają się jak przy świetle dziennym. W miarę trwania światła laseczki węglane zużywają się, a mianowicie na biegunie ujemnym, i dlatego potrzeba, ażeby celem utrzymania końców laseczek w jednostajnej odległości te posuwały się oznaczoną ku sobie szybkością. Tego celu dokonywają dwie sprężyny metalowe, posuwające węgle na dwóch wózkach miedzianych po kolei żelaznej. Popęd tych sprężyn reguluje werk zegarowy magnetyczny, naciągający się osobną sprężyną i wagą. Za pomocą tej wagi można dowolnie rozsuwać oba wózki, które za opuszczeniem drążka zegarowego z wolna ku sobie się zbliżają. Ruchy zegaru są niezmiernie delikatne, jego uregulowanie wymaga wprawy i czułości kierującej ręki, i dlatego przyrząd ten dopiero po wielokrotnych próbach może być należycie ustawiony i używany z pożądanym skutkiem. Światło iskier, przez stosowne ułożenie zwierciadeł wklęsłych i lejkowatych, zamienia się w okrągłą tarczę słoneczną. Przy ostatnich tonach melofonu Osjanowskiej czarodziejki3, wśród zmierzchu przedświtu, nagle na tle horyzontu rozlała się barwa brzasku jutrzenki i coraz wzrastającym natężeniem jasności zapowiadała wschód dziennej gwiazdy. Niezadługo pierwszy promień ukazującego się zza gór słońca olśnił wzrok zdumionych widzów, a cały teatr dziennym zajaśniał światłem. Na wznoszącą się coraz wyżej tarczę słońca nikt wręcz spojrzeć już nie mógł i mimowolnie wszyscy odwrócili oczy ku czarownemu oświetleniu samej sali teatralnej, w której mianowicie wszystkie zakątki lóż, balkonu i amfiteatru zajaśniały nigdy dotąd niewidzianym blaskiem. Szkoda tylko, że oświecenie sali lampami nie dozwoliło przyćmić ich światła, jak to ma miejsce, gdzie gazem teatra oświecają, gdyż by to znakomicie złudzenie podwyższyło.
4Słońce to jaśniało ledwie kilka minut, a o ile wiemy, przy zupełnym uregulowaniu tego przyrządu trwać może daleko dłużej. Mieliśmy też właściwie mówiąc tylko próbę efektu na wielką skalę, bez czego niepodobna wyregulować przyrządu zegarowego. Zawsze jednak wdzięczni jesteśmy dyrekcji za to całkiem nowe dla nas widowisko, pewni, że wkrótce słońce to niejednemu przedstawieniu prawdziwie cudownego doda uroku.
5ŹRÓDŁO: O słońcu w czasie ostatniej maskarady, „Gazeta Warszawska” 1852, nr 37, s. 1.
Notes de bas de page
1 Zastosowanie lampy elektrycznej było atrakcją paryskiej premiery Proroka (zob. Fryderyk Chopin [Snopy światła elektrycznego], w niniejszym tomie). Opera miała swoją warszawską premierę w Teatrze Wielkim 8 lutego 1852 roku.
2 Z opisu wynika, że lampa elektryczna (imitująca wschodzące słońce) wykorzystana została – podobnie jak w Paryżu – na początku III aktu (poprzedzając scenę baletową – tańca na lodzie).
3 Melofon to rodzaj instrumentu muzycznego (odmiana waltorni). Niejasna pozostaje jednak dla mnie „Osjanowska czarodziejka”.
Le texte seul est utilisable sous licence Creative Commons - Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International - CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.
