1Generał Kierbedź¹, stale w Petersburgu zamieszkały, w roku 1858 porą letnią przybywszy do Warszawy, celem zbadania miejscowości odpowiedniej dla nowo wznieść się mającego mostu, uznał właściwym takowy zbudować w przedłużeniu Zjazdu przez inżyniera Pancer² wzniesionego, i w kierunku tym rozkazał dopełnić próby gruntu na głębokość 90 stóp pod najniższy stan wód, celem dokładnego zbadania warstw dno Wisły składających.

2Ponieważ zebrane przez tegoż inżyniera wiadomości co do możliwego pogłębienia dna koryta Wisły dawały nieomylne przekonanie, że takowe do 56 nawet stóp dochodziło, jako to pod Mniszewem powyżej Warszawy przy tamie, pod Rajszewem i Skierdami poniżej Warszawy, osądził przeto za konieczne zaprojektować budowę filarów na cylindrach żelaznych, opuszczanych powietrzem zgęszczonym do głębokości odpowiedniej potrzebie gruntu. Wierzchnią zaś część przedsięwziął urządzić systemem amerykańskim, z żelaza kutego, walcowanego, stosując wymiary do ciężarów nie tylko zwykłej jazdy i natłoku ludzi, lecz i lokomotywy ciężkiej z całym pociągiem towarowym³.

3Według tych danych sporządzony projekt mostu, poparty ścisłym rachunkiem wytrzymałości jego, zyskał najwyższe zatwierdzenie i w roku 1859 wśród lata rozpoczęto roboty przygotowawcze.

4Sześć przęseł, wspartych na pięciu filarach w korycie Wisły zbudowanych i dwóch przyczółkach brzegowych, każde po 260 stóp angielskich długości, stanowić będą całkowity most, mający tym sposobem ogólnej długości stóp 1560, czyli sążenów⁴ 2226⁄7, albo metrów 473,6.

5Przejazd szeroki stóp 34½ urządzony zostanie między kratownicami żelaznymi, na zewnątrz zaś tychże, z obu stron mostu, dane zostaną chodniki po 8¼ stóp szerokości, zabezpieczone żelazną barierą.

6Most rzeczony w obu końcach wyniesiony będzie na 40¼ stóp angielskich nad stan najniższej wody, środek zaś tegoż na 43¼ stóp, czyli że pokład mostowy w całej długości tworzyć będzie łuk, trzystopową strzałkę wypukłości posiadający. Tym sposobem przestwór między poziomem najwyższych wód (wyniesionym na 21½ stóp nad zero wodoskazu ustawionego przy moście łyżwowym) a spodem mostu, wynoszący stóp 14, dostatecznym będzie na swobodne przepływanie statków parowych wśród powodzi największej.

7Wysokość żelaznej klatki mostowej, mierzonej od spodu dolnego pasa do wierzchu górnego, ma wynosić stóp 29 cali 8.

8Bruk na moście dany zostanie drewniany, kostkowy, konstrukcji takiej samej, jak próba dokonana na Krakowskim Przedmieściu naprzeciw poczty.

9Połączenie mostu ze Zjazdem uskuteczni się przez odpowiednie dosypanie grobli i stosowne zabrukowanie przystępu do mostu; nadto urządzoną zostanie droga zjazdowa z mostu na prawo ku zamkowi, pod arkady Nowego Zjazdu prowadząca.

10Na Pradze od mostu w prostym kierunku usypaną będzie grobla ze spadkiem, do zetknięcia się z traktem kowieńskim, szerokości w koronie 70 stóp, odpowiednio zabrukowana, z chodnikami po bokach, a w grobli tej naprzeciw ulicy Panieńskiej zbudowany zostanie przejazdowy most, 33 stóp światła trzymający. [...]

11Każdy z pięciu filarów mostu stałego na Wiśle zbudowany zostanie na czterech cylindrach, z biegiem wody ustawionych, w sposób jak to figura przedstawia [il. 34]. Z tych dwa wielkie cylindry A, A, po 18 stóp średnicy, rozstawione są między sobą w odległości równej rozstawionym kratownicom wierzchniej części mostu: jeden mały cylinder C od napływu wody, średnicy stóp 9, podtrzymywać będzie izbicę, drugi zaś mały cylinder B dziewięciostopowy, pomiędzy dwoma wielkimi cylindrami umieszczony, dopomaga dwom wielkim cylindrom w dźwiganiu ciężarów, przez rozkład ciśnienia na znaczniejszą powierzchnię dna.

12Wszystkie cztery cylindry w skład fundamentu filaru wchodzące okolone zostaną ścianą szpuntpalową⁵, głęboko w grunt zabitą; przestrzeń między ścianą szpuntpalową a cylindrami, po wydragowaniu⁶ piasku na 10 do 15 stóp pod zero, wypełni się betonem, na zewnątrz ściany dokoła filaru zapuszczony zostanie faszynowy materac, obciążony kamieniami polnymi, który naciskając dno rzeki piaszczyste, nie dozwoli tak łatwo podmyć filaru, nawet w czasie nastąpić mogących zatorów na Wiśle przed mostem.

13Każdy z cylindrów od spodu zamurowany zostanie betonem na 12½ stóp wysoko, w zagęszczonym powietrzu opuszczonym; następnie po usunięciu wszystkich części aparatowych, jak oto: przepony, kominów i samego aparatu, ponieważ beton nie dopuści wody do wnętrza cylindra, zamurowanie cylindrów płytowanym polnym kamieniem dokona się w suchości.

14Zamurowane w ten sposób cylindry, rozstawione w pewnej między sobą odległości, aby podtrzymać mogły pełny filarowy mur, rozciągający się od krawędzi pierwszego izbicowego cylindra do krawędzi ostatniego wielkiego cylindra, zespolone zostaną żelaznym belkowaniem, wspartym na kołnierzach, czyli rozszerzeniach wierzchu cylindrów.

15Nareszcie na przygotowanym w powyższy sposób fundamencie zbuduje się filar mostu w połączeniu z izbicą, do czego w dolnych warstwach użyje się piaskowca, w górnych zaś, wystawionych na działanie wody, lodu i powietrza, użyty będzie do oblicowania granit z kopalni śląskich, zamurowany z tyłu kamieniem polnym granitowym, z grubego tylko opłytowanym. [...]

16W roku 1860 w filarze pierwszym zapuszczono wszystkie cztery cylindry na 47 stóp pod zero i w takowych na dnie dano słój betonu 12½ stóp grubości trzymający, pod tak znacznym nawet ciśnieniem kropli wody nieprzepuszczający do środka.

17Zamurowanie cylindrów zostawiono do wiosny roku 1861, tymczasem zaś zasypano takowe piaskiem, dla ochronienia ścian cylindrowych od uszkodzeń przez lody [il. 35].

18ŹRÓDŁO: Julian Majewski, Most stały na Wiśle pod Warszawą, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, nr 72, s. 47, 48–49.

19Julian Majewski (1826–1920) – architekt i budowniczy, starszy inżynier przy budowie mostu w Warszawie (Kierbedzia), twórca pierwszego polskiego mostu o konstrukcji stalowej (wzniesionego w latach 1865–1866 w Kaliszu).