MIŁOŚĆ – SZTUKA

p. 141


Texte intégral

Apollo i Dionizos. Dynamofallos i mit niespełnienia
Komedia. „Ja, Orfeusz”

1Usunięcie z orfejskiego trójkąta tematu śmierci zdarza się rzadko. Dla większości twórców mit opowiada raczej o miłości i/lub sztuce, mierzących się z ostatecznym, aniżeli o miłości i sztuce w ogóle. Rezygnacja z wątku tanatycznego znosi tragiczność fabuły, likwiduje zawartą w niej tajemnicę; prowadzi ku ujęciom komicznym, parodystycznym, baśniowym. Tak dzieje się w przypadku jednoaktówki Tytusa Czyżewskiego Wąż, Orfeusz i Eurydyka (zob. „Dynamofallos i mit niespełnienia”) oraz dużej części wierszy i prób dramatycznych Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, z nowym librettem do Orfeusza w piekle Jacques’a Offenbacha na czele (zob. „»Ja, Orfeusz«”). Gałczyński rezygnuje z wątków unicestwiającego spojrzenia i rozszarpania śpiewaka, w istocie nie mówi o śmierci wcale. Czyżewski – we własnej fabule wykorzystującej postaci z mitu – w imię witalizmu symbolicznie nawet uśmierca marionetkowych kochanków: zmienia ich w posąg, który topi w jeziorze jako znak szkodliwego stereotypu erotycznego i artystycznego. Autor Zielonej Gęsi, chociaż przybiera żartobliwy ton, w dobrej wierze oraz w duchu identyfikacji z bohaterem ponawia tradycyjne wyobrażenia potęgi miłości i sztuki, zakodowane w micie (w przypadku sztuki czyni tak z pewnym sceptycyzmem), futurysta natomiast chce – na gruzach zużytej literacko historii niespełnienia – radykalnie zreformować obie dziedziny dzięki uwolnieniu sił popędowych. Awangardowy i konserwatywny optymizm naznaczone są jednak dostrzegalnym dla czytelnika, niby ślad usuniętego tematu, cieniem: pustką następującą po wyładowaniu instynktów, zasugerowaną w próbie teatralnej, i gorzkim doświadczeniem historycznym, stanowiącym tło utworów Gałczyńskiego.

2Tragedia antyczna była, według Friedricha Nietzschego, apollińsko-dionizyjska. Taki też jest Orfeusz: heros łączony w wielu odmianach legendy z obu nieśmiertelnymi, usiłujący pogodzić związane z nimi żywioły, a wreszcie rozszarpany jako ofiara waśni między bogami (zob. Apollo i Dionizos). Czyżewski i Gałczyński rezygnują z prób integracji sprzecznych pierwiastków jako komplementarnych albo przedstawienia ich konfliktu w kategoriach równorzędności sił czy równoważności racji. Twórca jednoaktówki, kompromitując stronę Apollina, będzie więc radośnie dionizyjski. Autor libretta, wypierając stronę Dionizosa, stanie się radośnie apolliński. Obaj na swój sposób podążają śladami Offenbacha i jego librecistów – klasyków komicznego przetworzenia mitu (zob. Komedia).


Le texte seul est utilisable sous licence Creative Commons - Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Pas de Modification 4.0 International - CC BY-NC-ND 4.0. Les autres éléments (illustrations, fichiers annexes importés) sont « Tous droits réservés », sauf mention contraire.