1 Pierre de Blois, Dialogus inter regem Henricum et
abbatem Bonevallis, dans Serta mediaevalia. Textus varii saeculorum
x-xiii,
éd. Robert B. C. Huygens, Turnhout, 2000 (Corpus christianorum,
continuatio medievalis, 171), p. 375-408, à la p. 398 : « etiam in
missa non solum laici, sed etiam clerici, viri etiam religiosi, me
sollicitant et quasi abiecta reverentia divini sacramenti suas michi
peticiones offerre non cessant ».
2 Ibid.
3 Alan Harding, « Plaints and bills in
the history of English law, mainly in the period 1250-1350 », dans Legal History Studies, 1972.
Papers Presented to the Legal History Conference Aberystwyth,
18-21 July 1972, dir. Dafydd Jenkins, Cardiff, 1975, p. 65-86,
aux p. 66-67.
4 Ibid., p. 82.
5 Gwilym Dodd, Justice and Grace. Private
Petitioning and the English Parliament in the Late Middle Ages,
Oxford, 2007, p. 27-28 ; voir également id., « Crown, magnates and
gentry : the English Parliament, 1369-1421 », thèse de doctorat,
université de York, 1998.
6 Les
pétitions originales sont conservées à Kew, The National Archives,
sous la cote SC 8. Il s’agit d’un ensemble factice créé au xixe siècle (G. Dodd, Justice and Grace…, p. 8). L’ensemble a
fait l’objet d’une indexation complète entre 2003 et 2007 : Early Common Petitions in the
English Parliament, c. 1290-c. 1420, éd. W. Mark Ormrod, Helen
Killick et Phil Bradford, Cambridge, 2017 (Royal Historical Society,
Camden Fifth Series, 52), p. 1, et en ligne : https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/r/C13526.
Voir également Gwilym Dodd, Alison McHardy et Lisa Liddy, Petitions to the Crown from
English Religious Houses, c. 1272-c. 1485, Woodbridge, 2010, et
Petitions and Strategies of
Persuasion in the Middle Ages. The English Crown and the Church,
c. 1200-c. 1550, éd. Thomas W. Smith et Helen Killick, York, 2018
(en particulier l’introduction, p. 1-10, qui fait le point sur les
travaux les plus récents). A. Harding, « Plaints and bills in the
history of English law… », p. 80, fait le point sur le lien entre le
processus par plainte dans les cours de justice et les plaintes en
Parlement. Pour une introduction générale à l’histoire des assemblées
parlementaires, voir Michel Hébert, Parlementer. Assemblées représentatives et
échange politique en Europe occidentale à la fin du Moyen Âge,
Paris, 2014.
7 The
Parliament Rolls of Medieval England, éd. Chris Given-Wilson et
al., 16 t., Woodbridge, 2006, en ligne : http://www.sd-editions.com/PROME/home.html.
Les rouleaux sont conservés à Kew sous la cote C 65.
8 Gwilym Dodd et Sophie Petit-Renaud,
« Grace and favour : the petition and its mechanisms », dans Government and Political Life in
England and France, c. 1300-c. 1500, dir. Christopher Fletcher,
Jean-Philippe Genet et John Watts, Cambridge, 2015, p. 240-278, aux
p. 240-242.
9 John
R. Maddicott, The Origins of
the English Parliament, 924-1327. The Ford Lectures Delivered in the
University of Oxford in Hilary Term 2004, Oxford, 2010 ; id.,
« Parliament and the constituencies, 1272-1377 », dans The English Parliament in the
Middle Ages, éd. R. G. Davies et Jeffrey H. Denton, Manchester,
1981, p. 61-87.
10 John
R. Maddicott, « Parliament and the constituencies, 1272-1377 », dans
The English Parliament in
the Middle Ages…, p. 61-87 ; G. Dodd, Justice and Grace…, p. 25.
11 Ibid., p. 26.
12 W. Mark Ormrod, « The language of complaint :
multilingualism and petitioning in later medieval England », dans
Language and Culture in
Medieval Britain. The French of England, c. 1100-c. 1500, dir.
Jocelyn Wogan-Browne et al., York, 2009, p. 31-43, à la
p. 34.
13 Voir J. R. Maddicott, The Origins of the English Parliament…,
p. 295 et suivantes. Ce processus devait trouver son développement
ultime, à la fin du xive
siècle, avec les pétitions s’adressant directement au chancelier et
à sa cour : voir en particulier Timothy S. Haskett, « Access to
grace : bills, justice, and governance in England, 1300-1500 », dans
Suppliques et requêtes. Le
gouvernement par la grâce en Occident (xiie-xve siècle), dir. Hélène
Millet, Rome, 2003 (Collection de l’École française de Rome, 310),
p. 297-317.
14 William Ryley, Placita parlamentaria, Londres, 1661,
p. 442 : « Et si les bosoings seent si granz v si de grace ke le
chanceler e ces autres ne le pussent fere sanz le rey, dunk il les
porterunt par lu meins demeine devant le rey pur saver ent sa
volente. Ensi qe nule peticion ne veigne devaunt le roy e son
conseil fors par les mains des avauntditz chaunceller e les autres
chefs ministres » (1280). Référence dans Parchment and People. Parliament in the Middle
Ages, dir. Linda Clark, Édimbourg, 2004, p. 37. Pour un exemple
de comités mis en place au début d’un parlement, voir Kew, The
National Archives, C 65/7 : The Parliament Rolls of Medieval England,
Édouard III, parlement de mars 1340. Trois comités séparés furent
mis en place, le premier « pur resceivre les peticions
d’Engleterre », le deuxième pour recevoir les pétitions venues des
territoires sous domination Plantagenêt dans le royaume de France,
le troisième pour les pétitions « de Flaundres », ce qu’explique la
situation politique particulière créée par la prise du titre de roi
de France par Édouard III en janvier 1340. Dans une seconde phase,
de nouveaux comités devaient examiner ces pétitions.
15 W. Mark Ormrod,
« Murmur, clamour and noise : voicing complaint and remedy in
petitions to the English crown, c. 1300-c. 1460 », dans Medieval Petitions. Grace and
Grievance, dir. W. Mark Ormrod et al., York, 2009, p. 135-155,
à la p. 141 ; id., « The king’s secrets : Richard de Bury and the
monarchy of Edward III », dans War, Government and Aristocracy in the British
Isles, c. 1150-1500. Essays in Honour of Michael Prestwich,
dir. Chris Given-Wilson et al., Woodbridge, 2008, p. 162-178.
16 G. Dodd et
S. Petit-Renaud, « Grace and favour… », p. 251.
17 G. Dodd, Justice and Grace…, p. 1,
n. 2.
18 W. M. Ormrod, « Murmur, clamour and noise… »,
p. 137.
19 G. Dodd, Justice and Grace…, p. 34-35. Voir ibid., p. 222 et suivantes,
pour une étude du contenu des pétitions présentées au parlement de
1324.
20 W. M. Ormrod, « The language of complaint… »,
p. 35.
21 Par exemple Kew,
The National Archives, SC 8/1 (1307) : « A nostre seygnur le rey e a
sun consayl prie Johan de Newburgh’ remedie […] » (no 1) ; « A nostre seingnur le roy e a son
conseil se pleynt Willam de Wasthulle […] » (no 2) ; « A nostre seignur le rei ke deu
gard e meintenge Simon de Ludgate prie grace e remedie […] » (no 6).
22 W. M. Ormrod, « Murmur, clamour and noise… »,
p. 137-139 ; voir également Gwilym Dodd, « Kingship, Parliament and
the court : the emergence of “high style” in petitions to the
English crown, c. 1350-1405 », dans English Historical Review, t. 129, 2014,
p. 515-548 ; Gwilym Dodd, Matthew Phillips et Helen Killick,
« Multiple-clause petitions to the English Parliament in the later
Middle Ages : instruments of pragmatism or persuasion ? », dans Journal of Medieval
History, t. 40, 2014, p. 176-194.
23 C’est le cas du manuscrit d’Oxford, All Souls
College, 182, compilé au début du xve
siècle par John Stevenes, notaire public, à partir de documents
auxquels il eut accès pendant sa carrière au service de
l’administration royale : Anglo-Norman Letters and Petitions from All
Souls MS. 182, éd. Mary Dominica-Legge, Oxford, 1941
(Anglo-Norman Texts, 3).
24 Pour ces deux derniers points, voir G. Dodd et
S. Petit-Renaud, « Grace and favour… », p. 245-246.
25 G. Dodd, Justice and Grace…,
p. 32-33.
26 Les deux versions sont éditées dans Maude
V. Clarke, Medieval
Representation and Consent. A Study of Early Parliaments in England
and Ireland, with Special Reference to the Modus Tenendi
Parliamentum, Londres, 1936, p. 373-392, et Parliamentary Texts of the Later Middle
Ages, éd. Nicholas Pronay et John Taylor, Oxford, 1980,
p. 68-79. Pour la version irlandaise, voir Kathryn Kerby-Fulton et
Steven Justice, « Reformist intellectual culture in the English and
Irish civil service : the Modus tenendi parliamentum and its
literary relations », dans Traditio, t. 53, 1998,
p. 149-202.
27 Parliamentary Texts of the Later Middle
Ages…, p. 71 : « Primo die debet fieri proclamatio, primo in
aula vel in monasterio, seu alio loco publico ubi Parliamentum
tenetur, et postmodum publice in civitate vel villa quod omnes illi
qui petitiones et querelas liberare voluerint ad Parliamentum, illas
deliberent a primo die Parliamenti in quinque dies proximo
sequentes » (recension A).
28 Ibid., p. 75 : « Negotia
pro quibus Parliamentum summonitum est debent deliberari secundum
kalendarium Parliamenti, et secundum ordinem petitionum liberatarum
(et affilatarum) nullo habito respectu ad quorumcumque personas, sed
qui prime proposuit prius agat » (recension A).
29 Ibid., p. 78.
30 Ibid., p. 73 : « Et cum
pares Parliamenti assignati sunt ad audiendum et examinandum aliquas
petitiones specialiter per se, cum ipsi fuerint unanimes et
concordes in iudiciis suis reddendis super huiusmodi petitionibus,
tunc recitabunt huiusmodi petitiones et processum super eisdem
habitum et reddent iudicium in pleno Parliamento, ita quod illi duo
clerici principaliter irrotulent omnia placita et omnia iudicia in
principali rotulo Parliamenti, et eosdem rotulos liberent ad
thesaurarium ante Parliamentum licentiatum, ita quod omni modo sint
illi rotuli in Thesauraria ante recessum Parliamenti, salvo tamen
eisdem clericis inde transcripto, seu contrarotulo si id habere
velint » (recension
A).
31 Voir en particulier W. C. Weber, « The purpose of
the English Modus tenendi
parliamentum », dans Parliamentary History, t. 17, 1998,
p. 149-177.
32 Londres, British Library, ms. add. 47 680 (Secreta secretorum), et
Oxford, Christ Church College, ms. 92 (traité de Walter Milemete).
Le traité de Walter Milemete est reproduit en fac-similé dans The Treatise of Walter of
Milemete. De Nobilitatibus, Sapientiis et Prudentiis Regum,
éd. Montague Rhodes James, Oxford, 1913, également en ligne sur le
site de la Bodleian Library à Oxford :
https://digital.bodleian.ox.ac.uk. Le traité a été traduit en
anglais par Cary J. Nederman, Political Thought in Early Fourteenth-Century
England. Treatises by Walter of Milemete, William of Pagula, and
William of Ockham, Turnhout, 2003. Sur ce texte, je me permets
de renvoyer à Frédérique Lachaud, « Un “miroir au prince” méconnu :
De nobilitatibus, sapienciis
et prudenciis regum de Walter Milemete (vers 1326-1327) », dans
Guerre, pouvoir et noblesse
au Moyen Âge. Mélanges en l’honneur de Philippe Contamine, dir.
Jacques Paviot et Jacques Verger, Paris, 2000, p. 401-410. Sur la
question plus générale de la littérature parénétique en Angleterre à
la fin du Moyen Âge, voir Judith Ferster, Fictions of Advice. The Literature and
Politics of Counsel in Late Medieval England, Philadelphie,
1996.
33 Oxford, Christ Church College,
ms. 92, fol. 25-27 : « Unde satis notum esse dinoscitur quod
barones, comites, milites, vassalli, ecclesiarumque prelati et alii
de terra, majores et minores, ad vestram sepe venient majestatem. Et
vos devote interpellent pro variis eorum negociis, ut pro
libertatibus concedendis et eschaetis, wardis, maritagiis, terris et
redditibus ad manum mortuam habendis et pro inmunitatibus et
privilegiis locorum et personarum. Et aliis inumerabilibus negociis
vestram requirent dignitatem. § Unde licet aliquod negocium, sicut
premittitur, per subditum rogatum, ut a rege seu duce concedatur,
sit tale quod exequitate vel alia justa et racionabili de causa
debeat concedi. § Tamen non decet ipsum regem vel ducem statim cum
ipsum negocium postulatur, petenti concedere et deprecanti. § Neque
absit impetuosus videatur et aliquid indeliberate et sine consilio
agere, set decet regeam majestatem roganti sic respondere. §
“Peticionem vestram intelleximus et super ea cum nostro consilio et
per nos deliberabimus et tandem faciemus id quod nobis videbitur
faciendum”. § Et quamvis ad hujusmodi negocium faciendum, vel non
faciendum, consensus vestri privati consilii annuat. § Attamen
vestra discrecio penes se diligenter deliberet circa causas et
circumstancias negocii et deliberacione habita. § Si sit vobis expediens seu in
nullo prejudicans. § Si hoc vestra decreverit industria, petitio
subditi concedatur. § Sin autem sine expressione cause, quia
displicet, vel cum causa displicencie, si hoc vestre celsitudini
visum fuerit, abnegetur. § Et semper peticioni magnatum et nobilium
est benigne quiescendum, ubi hec peticio nullum vobis affert dampnum
nec prejudicium. § Unde vestra meditacio sepe advertat quod magnas,
nobilis, et maxime vir illustris, negocia ipsum tangencia, nec nimis
cito, nec nimis tarde faciat et expediat, ne teneatur a populo
impetuosus aut negligens et remissus. § Sed modo medio, cum omni
maturitate et deliberacione sapienter, tanquam dominus virtuosus,
negociis finem inponat, quia inter extrema vicium participancia,
virtus humana medium tenet locum. Et precipue sic facere convenit
nobili, ut a subditis prudens et discretus et plenus omni sapiencia
reputetur. § Tunc enim subditi ipsum magis timebunt, humilius ei
obedient. § Cujus ordinaciones et precepta firmius servabunt. Et
majori dilectione, timori mixta, sibi adherebunt. Et ex hiis crescet
laus principis et erit gloria regiminis. »
34 John
R. Maddicott, « Poems of social protest in early fourteenth-century
England », dans England in
the Fourteenth Century. Proceedings of the 1985 Harlaxton
Symposium, dir. W. Mark Ormrod, Woodbridge, 1986, p. 130-144, à
la p. 133 ; Political Poems
and Songs, éd. Thomas Wright, 2 t., Londres, 1859 et 1861
(Rolls Series, 14) ; Thomas
Wright’s Political Songs of England. From the Reign of John to that
of Edward II, avec une introduction de Peter Coss, Cambridge,
1996 (Camden Classic Reprints, 2), p. xvi-xvii ; Anglo-Norman Political Songs, éd. Isabel
S. T. Aspin, Oxford, 1953
(Anglo-Norman Text Society, 11) ; Historical Poems of the Fourteenth and
Fifteenth Centuries, éd. Rossell H. Robbins, New York, 1959 ;
Thorlac Turville-Petre, Alliterative Poetry of the Later Middle Ages.
An Anthology, Londres, 1989.
35 David Matthews, Writing to the King. Nation, Kingship and
Literature in England, 1250-1350, Cambridge, 2010 (Cambridge
Studies in Medieval Literature) ; Clementine Oliver, Parliament and Political
Pamphleteering in Fourteenth-Century England, Woodbridge,
2010 ; Paul Strohm, Hochon’s
Arrow. The Social Imagination of Fourteenth-Century Texts,
Princeton, 1992 ; Thorlac Turville-Petre, England the Nation. Language, Literature, and
National Identity, 1290-1340, Oxford, 1996.
36 C’est la thèse centrale de Wendy Scase, Literature and Complaint in
England, 1272-1553, Oxford, 2007, qui se fonde entre autres sur
une analyse du vocabulaire de la plainte dans la littérature et dans
la litigation.
37 Pour les
continuités entre les poèmes du début du xive
siècle et les grandes œuvres de complainte rédigées quelques
décennies plus tard, voir Janet Coleman, English Literature in History, 1350-1400.
Medieval Readers and Writers, Londres, 1981,
p. 67-69.
38 L’étude essentielle sur cette
question demeure l’introduction écrite par Peter Coss en 1996 à la
réimpression du volume édité par Thomas Wright en 1839. Peter Coss a
offert une datation nouvelle pour plusieurs poèmes édités par
Wright ; c’est celle qui est suivie ici.
39 Oxford, Bodleian Library, ms. Bodley 57,
fol. 191v-192, édité dans Rodney H. Hilton, « A thirteenth-century
poem on disputed villein services », dans English Historical Review, t. 56, 1941,
p. 90-97, aux p. 95-97 ; commenté dans W. Scase, Literature and Complaint in England…,
p. 6-9.
40 D. Matthews, Writing to the King…
41 Thomas
Wright’s Political Songs of England…, p. 183 : « E vendre fet
commune gent vaccas, vas et pannum ».
42 Ibid., p. xlviii-xlix.
43 Ibid., p. lxii.
44 D. Matthews, Writing to the
King…
45 J. R. Maddicott,
« Poems of social protest… », p. 103-104.
46 Thomas Wright’s Political Songs of
England…, p. lxv.
47 Les deux textes furent publiés en
1891 par Joseph Moisant, avec une attribution erronée à Simon Islip,
archevêque de Cantorbéry : De speculo regis Edwardi III seu tractatu quem
de mala regni administratione conscripsit Simon Islip, éd.
Joseph Moisant, Paris, 1891. Ils sont disponibles en traduction
anglaise dans Political
Thought in Early Fourteenth-Century England…
48 Cary J. Nederman
et Cynthia J. Neville, « The origins of the Speculum regis Edwardi III of William of
Pagula », dans Studi
medievali, 3e série,
t. 38, 1997, p. 317-329, à la p. 328. Ce texte est cité dans la Vita Edwardi Secundi monachi
cuiusdam Malmesberiensis, éd. Noël Denholm-Young, Londres,
1957. Malheureusement, le manuscrit unique de la chronique comporte
une lacune à cet endroit, ce qui fait que seul le début de la lettre
est connu : « […] propter quod uir quodam religiosus et note
auctoritatis confessori domini regis misit litteras sub hiis
uerbis : “Cum rex a regendo dicatur, utpote qui populum legibus
gubernare et gladio debeat ab inimicis defendere, dum bene regit
conuenienter rex appellatur ; dum populum spoliat tyrannus magis
esse iudicatur. Sane rex noster transiens per patriam bona hominum
capit et nil uel modicum aut male soluit. Sed et hii frequenter,
quibus ex tali causa aliquid debetur, ut labores euitent, de quota
remittenda faciunt pactum, ut eo citius soluatur residuum. Olim
quidem gaudebant incole regis aduentantis uultum aspicere, nunc
uero, quia in aduentu regis populus leditur, recessum eius ualde
prestolantur et abeuntem inprecantur ut nunquam reuertatur. Rex
etiam religiosis domibus nimis […]” » (ibid., p. 75).
49 Admonitio, dans De speculo regis Edwardi III…, p. 87-88 ;
Speculum, ibid.,
p. 161-163.
50 Admonitio, ibid., p. 110-111.
51 Ibid., p. 129 : « Hanc ammonicionem
salutiferam, non in transitu, immo, cum studio et deliberacione
considera ».
52 Sur cette question, voir notamment C. Oliver, Parliament and Political
Pamphleteering…
53 Admonitio, dans De speculo regis Edwardi III…, p. 100 :
« Et propter hujusmodi facta diabolica, terre pauperum non coluntur,
nec seminantur, nec habent pauperes aliqua bona per que possunt
hujusmodi onera sustinere, et ideo clamant ad Deum, unde clamor
eorum ascendet ad Deum, sicut clamor filiorum Israelis ascendit ad
Deum quod gravabant Egipcii sub labore, ut dicitu Exo. ij. in fine
capituli ; talis duricia ut dicitur, non fiebat (eis) tempore patris
tui ».
54 Ibid., p. 95 : « Sed communiter dicitur,
quod magistri nolunt habere alios garciones quam tales, quia bene
vivere sciunt de rapina, quia per familiam bene cognoscitur dominus
cujus fuerit condicionis ; nam talis dominus qualis familia. Et hec
publice in patria predicantur ». Plus loin, l’auteur offre une mise
en garde sur ce qui peut arriver s’il n’y a pas de correction de la
situation : « Et ammoneo te regem et omnes de familia tua […] », ibid., p. 114.
55 Ibid., p. 87 : « Et propter hujusmodi
empciones et rapinas que fiunt per tuos ministros, immo diaboli
servos, status tuus non modicum diffamatur ».
56 Ibid., p. 89-90, ainsi que
p. 97 et 99. Des exemples précis au sujet de la forêt de Windsor
sont donnés p. 100. La référence à la Grande Charte concerne
l’article 21 dans la nouvelle concession de la Charte en 1216 par le
gouvernement de minorité d’Henri III, un article repris dans les
rééditions postérieures (James C. Holt, Magna Carta, 2e éd., Cambridge, 1992, p. 506).
57 Admonitio, dans De speculo regis Edwardi III…,
p. 104-107.
58 Speculum, ibid., p. 132 : « Si velint pecuniam
debitam de tuis ministris habere, oportet eos laborare per quinque
vel sex leucas, et quandoque ultra, ad pecuniam querendam, et forte
ibidem morari per unum diem et sepe contingit quod non expedient
nisi aliquid de suo dederint, pro dicta pecunia acquirenda, et hec
est una causa doloris populi ».
59 Ibid.,
p. 132.
60 Ibid., p. 133 : « […] te consulo, te
rogo, ex parte Dei omnipotentis et sancte Ecclesie, et ex parte
populi anglicani, et ob salutem et salvacionem anime tue, ut facias
statui et ordinari, ne quis, sub gravi pena, capita bona alicujus
contra suma voluntatem, sed res emat sicut cum venditore poterit
convenire, et solvat statim pecuniam ipsi venditori, nullo modo
differendo solucionem contra voluntatem venditoris. Et carectas,
equos, opera hominum conducat, sicut honestius, facilius et melius
poterit convenire. Et si sic fuerit ordinatum, et statutum, homines
undique venirent, et afferrent omnia tibi necessaria, etiam ad
portam tuam ».
61 Admonitio, ibid., p. 94 : « Hiis diebus per aliquem
de curia tua fiet proclamacio publice in foro, ne quis sub gravi
pena aliqua res ab aliis capiat nisi pro hiis solvat ut tenetur, et
tamen curie tue decursores, immo, precursores Antichristi, id est
contra Christum, et garciones tue curie diversi, id est garciones
diaboli et ei totaliter alligati quia sunt servi ejus, unde Jos.
viij : Qui facit peccatum servus est peccati, et per consequens
diaboli, capiunt multa bona […] ». Également ibid., p. 108 : « Ad hoc faciendum,
facilem viam tibi trado, sine qua non es in numero salvandorum ; ut
sine mora, facias statui et etiam proclamari, ut nullus de familia
tua, nec alius quicumque, aliquid capiat de bonis alicujus contra
suam voluntatem ».
62 Ibid., p. 106.
63 Ibid., p. 102-103 pour l’hôtel du fils du
roi.
64 Voir à ce propos W. Scase, Literature and Complaint in
England…, p. 54-58 ; W. M. Ormrod, « Murmur, clamour and
noise… ».
65 Rares sont les représentations du Parlement
anglais au Moyen Âge : il s’agit de la charte de fondation de King’s
College, Cambridge, par acte du Parlement (16 mars 1446), qui
représente les Lords et les Communes en prière (Oxford, Bodleian
Library, Ashmole Rolls 45), d’une copie du xviie
siècle d’un original du xvie
siècle qui montre la procession depuis l’abbaye de Westminster vers
le Parlement, et du Wriothesley Garter Roll (1523), qui représente
Édouard Ier présidant un
parlement, avec Alexandre III, roi d’Écosse, et Llywelyn ap
Gruffudd, prince de Galles, à ses côtés. Pour l’analyse de la
représentation du Parlement dans le Wriothesley Garter Roll, voir
Matthew Giancarlo, Parliament and Literature in Late Medieval
England, Turnhout, 2007, chap. I.
66 Judith Collard, « Effigies ad regem Angliae and the
representation of kingship in thirteenth-century English royal
culture », dans Electronic
British Library Journal, 2007, en ligne : http://www.bl.uk/eblj/2007articles/article9.html.
67 G. Dodd, Justice and Grace…,
p. 47.