Version classiqueVersion mobile

La monnaie dans le Péloponnèse

 | 
Charles Doyen
, 
Eva Apostolou

Μεσαιωνικό Άργος: Η μαρτυρία δύο νομισματικών «θησαυρών»1

Medieval Argos: The evidence of two hoards

Argos médiévale : Le témoignage de deux trésors monétaires

Αγγελική Κοσσυβα

Résumé

Deux trésors de l’époque franque, composés pour l’un de 2130, pour l’autre de 233 monnaies, ont été exhumés en 2005 à Argos à l’occasion d’une fouille d’urgence conduite par la IVe Éphorie des Antiquités préhistoriques et classiques. Ils constituent une riche source d’information pour l’histoire monétaire de la Grèce (types monétaires, émissions, chronologie, lieux de production et circulation monétaire), autant que pour l’intensification des échanges monétaires avec l’Occident au cours des xiiie s. et xive s. En outre, ces monnaies nous renseignent utilement sur les aspects civiques et militaires de la vie publique, les activités commerciales dans la région et, plus largement aussi, les conditions socio-économiques et politiques dans le Péloponnèse au cours de la période troublée qui suit 1204.

Texte intégral

Τα ανασκαφικα δεδομενα

  • 1 Από την παρούσα θέση, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον εργατοτεχνίτη κ. Ηλία Καπλατζή, στον οποίο οφείλε (...)

1Σε σωστική ανασκαφή που πραγματοποιήθηκε το 2005 από τη Δ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων στο οικόπεδο ιδιοκτησίας των αδελφών Μπίτσου, στην πάροδο των οδών Καποδιστρίου και Δαναού στην πόλη του Άργους, αποκαλύφθηκαν καταστραμμένες αρχιτεκτονικές δομές διαφορετικών χρονικών περιόδων (εικ. 1).

2Ωστόσο, κύριο χαρακτηριστικό των κινητών ευρημάτων αποτέλεσε η εύρεση πλήθους μεμονωμένων νομισμάτων (55) που χρονολογούνται από την κλασική εποχή έως και το 1882.

Εικ 1. Αρχιτεκτονικά κατάλοιπα στο οικόπεδο αφών Μπίτσου, Άργος (με «Α» και «Β» σημειώνονται οι θέσεις εύρεσης των δύο «θησαυρών»).

Εικ. 2. Νομίσματα «θησαυρού» Α: τύποι.

3Εκτός από τα μεμονωμένα νομίσματα βρέθηκαν δύο «θησαυροί» με νομίσματα της Φραγκοκρατίας.

4Πιο συγκεκριμένα, στα ΒΔ του οικοπέδου αποκαλύφθηκε, στον βόρειο τοίχο κτήριου, λαγήνι που περιλάμβανε 4 χρυσά, 53 αργυρά και 2130 χαλκάργυρα νομίσματα («θησαυρός» Α) (εικ. 2). Επίσης στα ΝΑ του οικοπέδου αποκαλύφθηκε μάζα χώματος με 233 χαλκάργυρα νομίσματα («θησαυρός» Β).

Παρουσιαση των «θησαυρων»

«Θησαυποσ» Α

  • 1 P. Grierson, Coins of Medieval Europe (1991), σ. 105-110.

5Ο πρώτος «θησαυρός» περιλαμβάνει 4 χρυσά φιορίνια Φλωρεντίας, που χρονολογούνται με βάση τα χαρακτηριστικά σημεία των νομισματοκόπων στο διάστημα 1315-13251. Απεικονίζουν ως εμπροσθότυπο θύσανο με κρίνα, που αποτελεί το σύμβολο της Φλωρεντίας και ως οπισθότυπο τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή (εικ. 3).

  • 2 R. Paolucci, Le Monete dei Dogi di Venezia (1990).

6Τα αργυρά νομίσματα παρουσιάζουν σχετική ποικιλία τύπων και χρονολόγησης, ωστόσο πρόκειται και πάλι σχεδόν αποκλειστικά για ιταλικά νομίσματα. Περιλαμβάνουν 13 ενετικά grossi2 (εικ. 4), που απεικονίζουν ως εμπροσθότυπο αριστερά τον Άγιο Μάρκο και δεξιά το δόγη με σκήπτρο, ενώ ως οπισθότυπο ένθρονο Χριστό. Πρόκειται για νομίσματα των δόγηδων Ranieri Zeno (1253-1268), Giapolo Contarini (1275-1280), Giovanni Dandolo (1280-1289), Giovanni Soranzo (1312-1328), Francesco Dandolo (1329-1339) και Bartolomeo Gradenigo (1339-1342) (εικ. 5).

  • 3 P. Grierson, A. S. M. Blackburn, Medieval European Coinage 14. Italy III. South Italy, Sicily, Sard (...)

7Ακόμη έχουμε 39 νομίσματα από το βασίλειο της Σικελίας3 (εικ. 6). Από το νομισματοκοπείο της Νάπολης προέρχονται 3 gigliati, από τα οποία δύο ανήκουν στα χρόνια βασιλείας του Charles II of Anjou (1285-1309) και ένα στα χρόνια βασιλείας του διαδόχου του Robert I of Anjou (1309-1343). Απεικονίζουν ως εμπροσθότυπο τον βασιλιά ένθρονο και ως οπισθότυπο σταυρό (εικ. 7α-β). Στα χρόνια του Charles II of Anjou (1285-1309) ανήκει και saluto ή carlino με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου στον οπισθότυπο (εικ. 7γ).

8Από το νομισματοκοπείο της Μεσίνας προέρχονται 35 pierreale που φέρουν ως εμπροσθότυπο αετό με ανοιγμένα φτερά και ως οπισθότυπο την ασπίδα του Οίκου της Αραγωνίας (εικ. 8). Από αυτά 6 νομίσματα ανήκουν στα χρόνια βασιλείας του Peter III και της Constance (1282-1285), 15 στα χρόνια βασιλείας του James I (1285-1296) και 14 στα χρόνια βασιλείας του Frederick III (1296-1337).

9Τέλος, ένα μόνο αργυρό νόμισμα προέρχεται από τη Γαλλία. Πρόκειται για ασημένιο τορνέσιο που χρονολογείται στα χρόνια βασιλείας του Philip IV (1268-1314) και προέρ χεται από το νομισματοκοπείο της Tours, το κάστρο της οποίας απεικονίζεται ως οπισθότυπος. Στην εμπρόσθια όψη αποδίδεται σταυρός (εικ. 9).

Εικ. 3. Χρυσά φιορίνια.

Εικ. 4. Ενετικά grossi: κοπές.

Εικ. 5. Ενετικά grossi.

Εικ. 6. Αργυρά νομίσματα Σικελίας: κοπές.

Εικ. 7. Αργυρά gigliati από το Βασίλειο της Σικελίας.

Εικ. 8. Αργυρά pierreale από τη Σικελία.

Εικ. 9. Αργυρό τορνέσιο από τη Γαλλία.

  • 4 Εξαιρούνται 3 γαλλικά δηνάρια τορνέσια, από τα οποία το ένα αποτελεί κοπή του νομισματοκοπείου της (...)
  • 5 A. G. Malloy κ.ά., Coins of the Crusader States (2004), σ. 345-403; J. Baker, M. Ponting, «The Earl (...)

10Από την άλλη πλευρά τα 2130 νομίσματα από κράμα χαλκού και αργύρου του ίδιου «θησαυρού» περιλαμβάνουν σχεδόν αποκλειστικά δηνάρια τορνέσια (τα λεγόμενα denier tournois) από την φραγκοκρατούμενη Ελλάδα4 (εικ. 10), που εικονιστικά μιμούνται τα γαλλικά τορνέσια5.

Εικ. 10. Δηνάρια τορνέσια «θησαυρού» Α: προέλευση.

11Πιο συγκεκριμένα από το Πριγκιπάτο της Αχαΐας και το νομισματοκοπείο της Γλαρέντζας (εικ. 11) προέρχονται κοπές του William of Villehardouin (1245-1278), του Charles I of Anjou (1278-1285), του Charles II of Anjou (1285-1289), του Florent of Hainaut (1289-1297), της Isabelle of Villehardouin (1297-1301), του Philip of Savoy (1301-1306), του Philip of Taranto (1306-1313), του Louis of Burgundy (1313-1316), του Maud of Hainaut (1316-1318) και του John of Gravina (1318-1333) (εικ. 12).

12Από το Δουκάτο των Αθηνών (εικ. 13) και το νομισματοκοπείο της Θήβας (εικ. 14) προέρχονται κοπές του William de la Roche (1280-1287), του Guy II de la Roche, τόσο ενώ ήταν ανήλικος υπό την κηδεμονία της μητέρας του Έλενας (1287-1294), όσο και όταν ενηλικιώθηκε (1294-1308), καθώς και του Gautier de Brienne (1308-1311).

13Aπό το Δεσποτάτο της Ηπείρου (εικ. 15) και το νομισματοκοπείο της Ναυπάκτου (εικ. 16) έχουμε νομίσματα του Philip of Taranto (1294-1313).

14Τέλος, από το Δουκάτο της Νεοπάτρας στη Θεσσαλία (εικ. 17) έχουμε 4 νομίσματα του Ιωάννη Β’ Άγγελου Κομνηνού (1303-1318).

15Ο μεγάλος αριθμός και η ποικιλία των νομισμάτων ως προς την προέλευση, τους τύπους και τις κοπές καθιστά δύσκολο τον ακριβή προσδιορισμό της χρονολογίας απόκρυψης του «θησαυρού». Ωστόσο, μπορούμε με βάση τη χρονολόγηση του υστερότερου νομίσματος (ένα grosso του δόγη Bartolomeo Gradenigo), να προσδιορίσουμε το διάστημα απόκρυψης στα 1340-1342.

Εικ. 11. Δηνάρια τορνέσια από το Πριγκιπάτο Αχαΐας : κοπές.

Εικ. 12. Δηνάρια τορνέσια από το Πριγκιπάτο της Αχαΐας.

  • 6 A. Bakourou κ.ά., «Argos and Sparta: Pottery of the 12th and 13th Centuries», στο Πρακτικά 7ου Διεθ (...)

16Ούτε το αγγείο που περιείχε τον «θησαυρό» μπορεί να μας βοηθήσει περισσότερο, καθώς τα προαναφερθέντα 2187 νομίσματα χώρεσαν σε ένα μικρό σχετικά αγγείο καθημερινής χρήσης από το οποίο λείπουν το στόμιο και οι λαβές (εικ. 18). Πρόκειται για λαγήνι με σωζόμενο ύψος 19 εκατοστά και διάμετρο κοιλιάς 13 εκατοστά, καστανού χονδροειδούς πηλού με επίπεδη βάση και ατρακτοειδές σώμα που κοσμείται με πλατιές κάθετες και διαγώνιες ταινίες καφέ χρώματος. Επάνω στις ταινίες με λευκό επίθετο χρώμα αποδίδονται κάθετες παράλληλες γραμμές (σειρήτια) και συνεχής κάθετη σειρά με αλληλοσυμπλεκόμενα Χ. Διακόσμηση που γενικά θεωρείται χαρακτηριστική για αγγεία του 13ου αιώνα στην Πελοπόννησο6.

Εικ. 13. Δηνάρια τορνέσια από το Δουκάτο Αθηνών: κοπές.

Εικ. 14. Δηνάρια τορνέσια από το Δουκάτο Αθηνών.

Εικ. 15. Δηνάρια τορνέσια από το Δεσποτάτο της Ηπείρου : κοπές.

Εικ. 16. Δηνάρια τορνέσια από το Δεσποτάτο της Ηπείρου.

Εικ. 17. Δηνάρια τορνέσια από το Δουκάτο της Νεοπάτρας.

Εικ. 18. Το πήλινο αγγείο του «θησαυρού» Α: όψη Α, τομή, όψη Β.

17Πάντως, η χρονική έκταση των 70 περίπου ετών (1267-1340) που καλύπτουν τα ανερευθέντα μέσα στο αγγείο νομίσματα, ίσως υποδηλώνουν ότι ο κάτοχός τους είχε χρησιμοποιήσει το αγγείο ως ένα είδος θησαυροφυλακίου.

«Θησαυποσ» Β

18Ο «θησαυρός» των 233 νομισμάτων από την άλλη πλευρά περιλαμβάνει αποκλειστικά δηνάρια τορνέσια (denier tournois), κυρίως γαλλικά και πολύ λιγότερα από το Πριγκιπάτο της Αχαΐας (εικ. 19).

  • 7 J. Roberts, The Silver Coins of Medieval France (476-1610 AD) (1996), σ. 287-292.

19Πιο συγκεκριμένα περιλαμβάνει κοπές του Louis IX (1226-1270) του νομισματοκοπείου της Tours (εικ. 20α) και κοπές του Alphonse of France (1249-1271) (εικ. 20β), ως κόμη των Poitou και Provence, καθώς και του Charles I of Anjou (1249-1266) (εικ. 20γ), ως κόμη της Provence7.

20Από το Πριγκιπάτο της Αχαΐας και το νομισματοκοπείο της Γλαρέντζας (εικ. 22) προέρχονται λίγα νομίσματα κοπών του William of Villehardouin (1245-1278).

Εικ. 19. Προέλευση νομισμάτων «θησαυρού» Β.

Εικ. 20. Γαλλικά δηνάρια τορνέσια στον «θησαυρό» Β.

Εικ. 21. Δηνάρια τορνέσια του Πριγκιπάτου της Αχαΐας στον «θησαυρό» Β.

21Όπως διαπιστώνουμε, πρόκειται για κλειστό σύνολο νομισμάτων μιας εικοσαετίας περίπου (1249-1270).

22Το μέγεθος και το σχήμα της μάζας των νομισμάτων, καθώς και η εύρεση χρυσής κλωστής και μικρού χάλκινου αντικειμένου που πιθανά χρησίμευε ως διακοσμητικό στοιχείο, υποδηλώνουν ότι τα παραπάνω νομίσματα αποτελούν το περιεχόμενο ενός πουγκιού (εικ. 22). Εξάλλου, η εύρεση των νομισμάτων όχι κάτω από ένα δάπεδο ή μία συσσώρευση από λίθους αλλά σε καθαρό στρώμα χώματος υποδηλώνει ότι δεν πρόκειται για απόκρυψη αλλά προφανώς για απώλεια.

Το αργοσ στον 12Ο και 13Ο αιωνα

23Το πουγκί με τα 226 δηνάρια τορνέσια, κυρίως γαλλικής προέλευσης και λίγα του Πριγκιπάτου της Αχαΐας φανερώνει ότι πιθανόν ανήκε σε έναν στρατιώτη (με καταγωγή/ προέλευση από την Προβηγκία;) της φράγκικης φρουράς που είχε εγκατασταθεί στο Άργος.

Εικ. 22. Μάζα νομισμάτων «θησαυρού» Β και εξαρτήματα πουγκιού.

  • 8 Β. Παναγιωτοπουλοσ, Πληθυσμοί και οικισμοί της Πελοποννήσου, 13ος-18ος αι. (1985).

24Αντίθετα, η ποικιλία τύπων νομισμάτων που περιλαμβάνει ο «θησαυρός» στο λαγήνι, τα χρυσά και τα αργυρά νομίσματα μεγάλης αξίας αλλά και το πλήθος των δηναρίων τορνεσίων, τόσο από την Αχαΐα, όσο και από την Αττική αλλά και την Ήπειρο και τη Θεσσαλία, φανερώνει ότι ο κάτοχός τους ήταν έμπορος, είτε ιταλικής καταγωγής εγκαταστημένος στο Άργος, ή έστω με επαφές τόσο στην Κάτω Ιταλία, όσο και τη Βενετία, όπου έφταναν τα αγροτικά προϊόντα (κυρίως σταφίδες, ελιές, λάδι, μέλι, βελανίδια, βαμβάκι, λινάρι), αλλά και μετάξι από την φραγκοκρατούμενη Πελοπόννησο8.

25Εξάλλου, η περίοδος από το 1261 ως το 1340, στην οποία εντάσσονται και οι κοπές του παραπάνω «θησαυρού», καλύπτει και την εποχή της μεγαλύτερης ακμής του εμπορίου της Ανατολικής Μεσογείου προς τη Δύση.

26Το Άργος με τα προϊόντα της αργολικής πεδιάδας και τη στρατηγική θέση του στη χερσαία οδό επικοινωνίας της κεντρικής Πελοποννήσου με το λιμάνι της Κορίνθου αποτελούσε σημαντική περιοχή για τους Φράγκους ηγεμόνες.

27Γι’ αυτό το κάστρο της Λάρισας είναι από εκείνα που κατασκευάζονται στα πρώτα χρόνια της φράγκικης κυριαρχίας στα ερείπια παλαιότερου αμυντικού κτίσματος των βυζαντινών χρόνων.

  • 9 A. Savvides, «Nauplion in the Byzantine and Frankish periods», Πελοποννησιακά 19 (1991-1992), σ. 29 (...)

28Επίσης, είναι γνωστό το συνεχές ενδιαφέρον των ηγεμόνων της Αχαΐας και της Αθήνας για την περιοχή. Έτσι, μολονότι το Άργος και η Ναυπλία είχαν παραχωρηθεί ως τιμάρια από τον Geoffrey I Villehardouin, ηγεμόνα της Αχαΐας, στον δούκα των Αθηνών Othon de la Roche ήδη από τα 1212, παρέμειναν στην επικυριαρχία των αρχόντων της Αχαΐας ως το τέλος9.

  • 10 A. Luttrell, «The Latins of Argos and Nauplia: 1311-1394», PBSR 34 (1966), σ. 34-55.

29Ούτε είναι άγνωστη η διεκδίκηση της περιοχής από τους άρχοντες του Δεσποτάτου της Ηπείρου, με κορύφωση την επίθεση στο Άργος από τον οίκο των Tocco στα 139510.

  • 11 J. Baker, «Two Thirteenth Century Hoards and some Site Finds from Argos», NC 167 (2007), σ. 211-214
  • 12 Τμήμα του τείχους αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια σωστικής ανασκαφής που διενεργήθηκε από τη Δ΄ ΕΠΚΑ (...)
  • 13 J. Baker, M. Ponting (σημ. 5), σ. 220.

30Εξάλλου, η περιοχή του Άργους, όπου ανασκάφηκαν οι παραπάνω «θησαυροί» αποτελεί τόπο εύρεσης σημαντικών κτιριακών δομών και κινητών ευρημάτων της βυζαντινής και της φράγκικης περιόδου11. Ανατολικότερα αυτών αποκαλύφθηκε και τμήμα του μεσαιωνικού τείχους της πόλης12. Επομένως, πρόκειται πιθανόν για μία πλούσια συνοικία της πόλης κοντά στα τείχη, όπου είχαν εγκατασταθεί είτε Ιταλοί έμποροι, κυρίως Βενετοί και Γενουάτες, όπως και σε άλλα αστικά κέντρα και λιμάνια της Πελοποννήσου, είτε τραπεζίτες και αργυραμοιβοί που εξασφάλιζαν τη μετατροπή των διαφόρων νομισμάτων13 για τη διευκόλυνση του διεθνούς εμπορίου.

Παραρτημα: αναλυση τησ συστασησ των νομισματων

31Μολονότι οι παραπάνω «θησαυροί» αφορούν νομίσματα σχετικά κοντινής σε εμάς εποχής, πολλά πράγματα που αφορούν στην τεχνολογία τους παραμένουν άγνωστα.

32Για να αναγνωριστούν τα προϊόντα διάβρωσης των δηναρίων τορνεσίων και να επιλεγεί η σωστότερη μέθοδος συντήρησής τους, αλλά και για να προσδιοριστούν τα κράματα μετάλλων που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή τους θεωρήσαμε με τη συντηρήτρια της Δ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, κα. Πηνελόπη Ταρατόρη, που είχε αναλάβει το έργο της συντήρησης των παραπάνω «θησαυρών», ότι είναι απαραίτητο να γίνουν αναλύσεις σε δείγματα νομισμάτων.

  • 14 Ευχαριστούμε θερμά την κ. Ελένη Ασδεράκη για τη συνεργασία και τη φιλοξενία, καθώς και τις διευθύντ (...)

33Οι αναλύσεις πραγματοποιήθηκαν στο εργαστήριο μετάλλων της ΙΓ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων στο Βόλο από την Τμηματάρχη συντήρησης, κ. Ελένη Ασδεράκη14. Για την ανάλυση των νομισμάτων χρησιμοποιήθηκε φασματόμετρο φθορισιμετρίας ακτίνων Χ, το οποίο αναπτύχθηκε στο Ινστιτούτο Πυρηνικής Φυσικής του «ΕΚΕΦΕ» Δημόκριτος. Έγιναν μετρήσεις σε τουλάχιστον τρία σημεία της επιφάνειας των νομισμάτων και επαναλήψεις στα περισσότερα από αυτά, προκειμένου να είμαστε βέβαιοι για την ομοιογένεια του κράματος.

34Τα προϊόντα διάβρωσης που ανιχνεύθηκαν στα νομίσματα είναι χλωριούχα, θειούχα και ασβεστιτικά άλατα.

Γλαρέντζα

Ναύπακτος

Θήβα

Fe

0,5-1 %

0,3 %

1%

Ni

1⁓2 %

1%

1,3-1,5 %

Cu

66-79 %

69 %

75-78,5 %

Zn

0,4-1 %

1%

0-0,5 %

As

0-0,2 %

0%

0-0,4 %

Ag

27-24 %

27 %

18-20 %

Sn

0-1 %

0%

0%

Sb

0-2 %

0%

0-1 %

Au

0,1-0,2 %

0,1 %

0,3-0,6 %

Pb

0-1,5 %

0,5 %

0-0,4 %

Πίν. 1. Σύσταση δηναρίων τορνέσιων των κύριων νομισματοκοπείων στον ελλαδικό χώρο.

35Επίσης, διαπιστώθηκε ότι για την κατασκευή των παραπάνω τορνεσίων έχουν χρησιμοποιηθεί χαλκός και άργυρος (πίν. 1) σε δύο διαφορετικούς ποσοτικούς συνδυασμούς :

36α) ⁓66 % χαλκός και ⁓27 % άργυρος στη μία περίπτωση και

37β) 71-79 % χαλκός και 16-24 % άργυρος στη δεύτερη περίπτωση

38Φαίνεται, μάλιστα, ότι τα νομίσματα που κόπηκαν στη Γλαρέντζα και τη Ναύπακτο, ανεξάρτητα σε ποια περίοδο και από ποιον άρχοντα, άλλοτε ανήκουν στην πρώτη και άλλοτε στη δεύτερη κατηγορία, ενώ τα νομίσματα που κόπηκαν στο νομισματοκοπείο της Θήβας ανήκουν στη β΄ κατηγορία.

39Σε τρεις περιπτώσεις της κατηγορίας με το μεγαλύτερο ποσοστό χαλκού έχει προστεθεί στο κράμα και περίπου 1 % ψευδάργυρος. Σε δύο μόνο περιπτώσεις της ίδιας κατηγορίας, το νικέλιο φθάνει το 2 %, στοιχείο που μπορεί να μας βοηθήσει μελλοντικά για τον προσδιορισμό της πηγής προέλευσης των μετάλλων.

40Ο μόλυβδος υπάρχει σε πολύ μικρό ποσοστό, αρκετό, όμως, στις περισσότερες περιπτώσεις, ώστε να μπορεί να θεωρηθεί ότι ήταν εσκεμμένη προσθήκη, καθώς 1 % μολύβδου αρκεί για να μειωθεί το σημείο τήξης του κράματος και η επεξεργασία του να γίνει πιο εύκολη. Το αντιμόνιο σε ορισμένες περιπτώσεις είναι παρόν και αποτελεί επίσης μία ένδειξη προέλευσης των μετάλλων. Ο χρυσός, γενικά, υπάρχει ως ιχνοστοιχείο και υποδηλώνει τη συνύπαρξή του με τον άργυρο σαν φυσικό κράμα.

41Ωστόσο, για να μπορέσουμε να έχουμε πιο σαφή εικόνα της σύστασης τέτοιων νομισμάτων και για να προσδιορισθούν οι πηγές των μετάλλων, θα πρέπει να γίνουν αναλύσεις και σε άλλα νομίσματα αυτής της περιόδου και ενδεικτικά απ’ όλα τα γνωστά νομισματοκοπεία της φραγκοκρατούμενης Ελλάδας.

Notes

1 P. Grierson, Coins of Medieval Europe (1991), σ. 105-110.

2 R. Paolucci, Le Monete dei Dogi di Venezia (1990).

3 P. Grierson, A. S. M. Blackburn, Medieval European Coinage 14. Italy III. South Italy, Sicily, Sardinia (1998), σ. 255-268.

4 Εξαιρούνται 3 γαλλικά δηνάρια τορνέσια, από τα οποία το ένα αποτελεί κοπή του νομισματοκοπείου της Tours στα χρόνια βασιλείας του Philip IV.

5 A. G. Malloy κ.ά., Coins of the Crusader States (2004), σ. 345-403; J. Baker, M. Ponting, «The Early Period of Minting of Deniers Tournois in the Principality of Achaia (to 1289), and their Relation to the Issues of the Duchy of Athens», NC 161 (2001), σ. 241-245· D. M. Metcalf, Coinage of the Crusaders and the Latin East in the Ashmolean Museum Oxford (1995), σ. 252-286· του ιδιου, «A Comment on the Circulation of Tornesia of Charles of Anjou and their Chronology», ΝομΧρον 11 (1992), σ. 27-37· A. Τζαμαλησ, «Η πρώτη περίοδος του τορνεζίου. Νέα στοιχεία από ένα παλαιό εύρημα», ΝομΧρον 9 (1990), σ. 101-131· 10 (1991), σ. 43-66.

6 A. Bakourou κ.ά., «Argos and Sparta: Pottery of the 12th and 13th Centuries», στο Πρακτικά 7ου Διεθνούς Συνεδρίου Μεσαιωνικής Κεραμικής της Μεσογείου, Θεσσαλονίκη, 11-16 Οκτωβρίου 1999 (2003), σ. 235· Π. Καλαμαρα, «Η βυζαντινή κεραμική της Μονεμβασιάς και η τοπική παραγωγή», στο : Πρακτικά 7ου Διεθνούς Συνεδρίου Μεσαιωνικής Κεραμικής της Μεσογείου, Θεσσαλονίκη, 11-16 Οκτωβρίου 1999 (2003), σ. 770-771· G. D. R. Sanders, «Excavations at Sparta : The Roman Stoa, 1988-91. Preliminary Report, Part 1, Medieval Pottery», ABSA 88 (1993), σ. 269, 274, πίν. 26.

7 J. Roberts, The Silver Coins of Medieval France (476-1610 AD) (1996), σ. 287-292.

8 Β. Παναγιωτοπουλοσ, Πληθυσμοί και οικισμοί της Πελοποννήσου, 13ος-18ος αι. (1985).

9 A. Savvides, «Nauplion in the Byzantine and Frankish periods», Πελοποννησιακά 19 (1991-1992), σ. 296-300.

10 A. Luttrell, «The Latins of Argos and Nauplia: 1311-1394», PBSR 34 (1966), σ. 34-55.

11 J. Baker, «Two Thirteenth Century Hoards and some Site Finds from Argos», NC 167 (2007), σ. 211-214.

12 Τμήμα του τείχους αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια σωστικής ανασκαφής που διενεργήθηκε από τη Δ΄ ΕΠΚΑ στην οδό Αγίου Κωνσταντίνου το 2004-2005. Προφορική επικοινωνία με την ανασκαφέα δρα. Άλκηστη Παπαδημητρίου.

13 J. Baker, M. Ponting (σημ. 5), σ. 220.

14 Ευχαριστούμε θερμά την κ. Ελένη Ασδεράκη για τη συνεργασία και τη φιλοξενία, καθώς και τις διευθύντριες της Δ´ και ΙΓ´ ΕΠΚΑ, κ. Άλκηστη Παπαδημητρίου και Αργυρούλα Ιντζεσίλογλου για την υποστήριξη που μας παρείχαν.

Notes de fin

1 Από την παρούσα θέση, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον εργατοτεχνίτη κ. Ηλία Καπλατζή, στον οποίο οφείλεται η υποδειγματική ανασκαφική διερεύνηση των «θησαυρών», καθώς και τις σχεδιάστριες, κ.κ. Παρασκευή Κοντού, Καλλιόπη Νικολακοπούλου και Ρεβέκκα Τσεμπερά.

Table des illustrations

Légende Εικ 1. Αρχιτεκτονικά κατάλοιπα στο οικόπεδο αφών Μπίτσου, Άργος (με «Α» και «Β» σημειώνονται οι θέσεις εύρεσης των δύο «θησαυρών»).
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 34k
Légende Εικ. 2. Νομίσματα «θησαυρού» Α: τύποι.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-2.jpg
Fichier image/jpeg, 7,7k
Légende Εικ. 3. Χρυσά φιορίνια.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-3.jpg
Fichier image/jpeg, 21k
Légende Εικ. 4. Ενετικά grossi: κοπές.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-4.jpg
Fichier image/jpeg, 8,8k
Légende Εικ. 5. Ενετικά grossi.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-5.jpg
Fichier image/jpeg, 33k
Légende Εικ. 6. Αργυρά νομίσματα Σικελίας: κοπές.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-6.jpg
Fichier image/jpeg, 8,9k
Légende Εικ. 7. Αργυρά gigliati από το Βασίλειο της Σικελίας.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-7.jpg
Fichier image/jpeg, 37k
Légende Εικ. 8. Αργυρά pierreale από τη Σικελία.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-8.jpg
Fichier image/jpeg, 38k
Légende Εικ. 9. Αργυρό τορνέσιο από τη Γαλλία.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-9.jpg
Fichier image/jpeg, 13k
Légende Εικ. 10. Δηνάρια τορνέσια «θησαυρού» Α: προέλευση.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-10.jpg
Fichier image/jpeg, 11k
Légende Εικ. 11. Δηνάρια τορνέσια από το Πριγκιπάτο Αχαΐας : κοπές.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-11.jpg
Fichier image/jpeg, 16k
Légende Εικ. 12. Δηνάρια τορνέσια από το Πριγκιπάτο της Αχαΐας.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-12.jpg
Fichier image/jpeg, 65k
Légende Εικ. 13. Δηνάρια τορνέσια από το Δουκάτο Αθηνών: κοπές.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-13.jpg
Fichier image/jpeg, 9,1k
Légende Εικ. 14. Δηνάρια τορνέσια από το Δουκάτο Αθηνών.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-14.jpg
Fichier image/jpeg, 21k
Légende Εικ. 15. Δηνάρια τορνέσια από το Δεσποτάτο της Ηπείρου : κοπές.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-15.jpg
Fichier image/jpeg, 8,8k
Légende Εικ. 16. Δηνάρια τορνέσια από το Δεσποτάτο της Ηπείρου.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-16.jpg
Fichier image/jpeg, 14k
Légende Εικ. 17. Δηνάρια τορνέσια από το Δουκάτο της Νεοπάτρας.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-17.jpg
Fichier image/jpeg, 6,7k
Légende Εικ. 18. Το πήλινο αγγείο του «θησαυρού» Α: όψη Α, τομή, όψη Β.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-18.jpg
Fichier image/jpeg, 21k
Légende Εικ. 19. Προέλευση νομισμάτων «θησαυρού» Β.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-19.jpg
Fichier image/jpeg, 7,7k
Légende Εικ. 20. Γαλλικά δηνάρια τορνέσια στον «θησαυρό» Β.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-20.jpg
Fichier image/jpeg, 21k
Légende Εικ. 21. Δηνάρια τορνέσια του Πριγκιπάτου της Αχαΐας στον «θησαυρό» Β.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-21.jpg
Fichier image/jpeg, 14k
Légende Εικ. 22. Μάζα νομισμάτων «θησαυρού» Β και εξαρτήματα πουγκιού.
URL http://books.openedition.org/efa/docannexe/image/8282/img-22.jpg
Fichier image/jpeg, 18k

Auteur

Αρχαιολόγος, Eφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας (πρώην Δ΄ ΕΠΚΑ).

© École française d’Athènes, 2018

Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540

Rechercher dans OpenEdition Search

Vous allez être redirigé vers OpenEdition Search